महाभारत · अध्याय 3.183
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.183.1
भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ।
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ॥ ३.१८३.१ ॥
आपण जगात वेद आणि वेदांगांचे पारंगत आहात. कोणते कर्म केल्याने उत्तम गती मिळते ते सांगा.
3.183.2
पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत ।
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम ॥ ३.१८३.२ ॥
हे भारता, सत्पात्री दान देऊन, प्रिय बोलून, सत्य बोलून आणि अहिंसेत निरत राहून माणूस स्वर्गाला जातो, असे माझे मत आहे.
3.183.3
दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते ।
अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम् ॥ ३.१८३.३ ॥
हे सर्पा, दानापेक्षा की सत्यापेक्षा—यापैकी काय अधिक श्रेष्ठ दिसते? अहिंसा आणि प्रिय वचन यांचे गुरुत्व-लघुत्व सांगा.
3.183.4
दानं च सत्यं तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च ।
एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम् ॥ ३.१८३.४ ॥
दान, सत्य, तत्त्व, अहिंसा आणि प्रिय वचन—यांच्या कार्याच्या गुरुत्वामुळेच गुरुत्व-लघुत्व दिसते.
3.183.5
क्वचिद्दानप्रयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते ।
सत्यवाक्याच्च राजेनद्र क्वचिद्दानं विशिष्यते ॥ ३.१८३.५ ॥
कधी दानाच्या प्रयोगाने सत्यच श्रेष्ठ ठरते; हे राजेंद्रा, कधी सत्यवचनाने दानच श्रेष्ठ ठरते.
3.183.6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते ।
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते ॥ ३.१८३.६ ॥
याच प्रकारे, हे महाधनुर्धरा, हे महीपते, प्रिय वचनामुळे अहिंसा गुरुत्वपूर्ण दिसते; म्हणून प्रिय वचनही इष्ट मानले जाते.
3.183.7
एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम् ।
यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम् ॥ ३.१८३.७ ॥
असेच होईल, हे राजा; हे कार्यावर अवलंबून आहे. तुला आणखी काही सांगायचे असेल तर सांग, मी सांगू शकेन तितके सांगतो.
3.183.8
कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् ।
अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्च मे ॥ ३.१८३.८ ॥
हे सर्पा, स्वर्गातील गती कशी, आणि कर्मांचे फळ निश्चितपणे देहरहिताला कसे दिसते? ते विषयही मला सांग.
3.183.9
तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः ।
मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्रिधा ॥ ३.१८३.९ ॥
हे राजा, स्वकर्मांनी तीन गती स्पष्टपणे पाहिल्या गेल्या आहेत: मानुष जन्म, स्वर्गवास आणि तिर्यग्योनी. या तीन प्रकारच्या आहेत.
3.183.10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरनादिभिः ।
अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते ॥ ३.१८३.१० ॥
तेथे, मानवलोकातून, दान इत्यादींनी आणि अहिंसेच्या हेतूने युक्त कारणांनी माणूस स्वर्ग प्राप्त करतो.
3.183.11
विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् ।
तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ ३.१८३.११ ॥
हे राजेंद्रा, विपरीत कारणांनी माणूस (जन्म) होतो; तसेच हे तात, तिर्यग्योनीही. येथे विशेष भेदही सांगितला जाईल.
3.183.12
क्रामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमनवितः ।
मनुष्यत्वात्परिब्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते ॥ ३.१८३.१२ ॥
काम-क्रोधाने युक्त, हिंसा आणि लोभाने संपन्न, मनुष्यत्वातून च्युत झालेला तिर्यग्योनीत जन्म घेतो.
3.183.13
तिर्यग्योन्याः पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते ।
गवादिभ्यस्तथाऽश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते ॥ ३.१८३.१३ ॥
तिर्यग्योनींची वेगळी अवस्था मनुष्यासाठी विहित केली आहे. गाय इत्यादींपासून आणि घोड्यांपासूनही देवत्व दिसून येते.
3.183.14
सोयमेता गतीस्तात जन्तुश्चरति कार्यवान् ।
निम्ने महति चात्मानमवस्थाप्य च वै नृप ॥ ३.१८३.१४ ॥
हे वत्सा, कर्मबद्ध हा जीव या गतींमध्ये संचार करतो; हे राजा, खालच्या आणि उंच ठिकाणी स्वतःला स्थापित करून.
3.183.15
जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते नाम्नाऽथ देहवान् ।
फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः ॥ ३.१८३.१५ ॥
पुनःपुन्हा जन्म घेऊन बलवान आणि देहधारी होऊन तो नावाने भोग भोगतो; हे वत्सा, फलाची इच्छा असूनही तो अलिप्त राहतो आणि प्रजेच्या लक्षणांची भावना बाळगतो.
3.183.16
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः ।
तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥ ३.१८३.१६ ॥
शब्दात, स्पर्शात, रूपात, तसेच रस आणि गंधात; त्याचे अधिष्ठान कोणते? हे सर्पा, शांतपणे जसे आहे तसे सांग.
3.183.17
किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते ।
एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥ ३.१८३.१७ ॥
तू विषय एकाच वेळी का ग्रहण करत नाहीस? हे महामते, एवढे सांगावे; सांगितलेले सर्व, हे सर्पश्रेष्ठा.
3.183.18
तदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम् ।
करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविथि ॥ ३.१८३.१८ ॥
ते आत्मद्रव्य, हे दीर्घायुष्या, देहाश्रयाने युक्त होऊन, इंद्रियांमध्ये अधिष्ठित राहून, विधीप्रमाणे भोग भोगते.
3.183.19
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च कमश्च भरतर्षभ ।
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥ ३.१८३.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, येथे ज्ञान, बुद्धी आणि कर्मही आहे. त्याच्या भोगाधिकरणातील करणे माझ्याकडून समजून घे.
3.183.20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् ।
विषयायतनत्वेन भूतात्मा क्षेत्रविष्ठितः ॥ ३.१८३.२० ॥
हे तात, मनानेच (जीव) क्रमाने ह्या विषयांभोवती फिरतो. क्षेत्रात (देहात) स्थित भूतात्मा विषयांचे आयतन होतो.
3.183.21
तत्रचापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते ।
तस्माद्युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते ॥ ३.१८३.२१ ॥
हे नरव्याघ्रा, तेथेही प्राण्याचे मन (एकच) नियत आहे. म्हणून येथे त्याचे ग्रहण एकाच वेळी घडत नाही.
3.183.22
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः ।
बुद्धिं द्रव्येषु सृजति विविधेषु परावराम् ॥ ३.१८३.२२ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, तो आत्मा भुवयांच्या मध्ये आश्रित राहून विविध द्रव्यांमध्ये उत्तम व कनिष्ठ बुद्धी निर्माण करतो.
3.183.23
बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः ।
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥ ३.१८३.२३ ॥
बुद्धीनंतर ज्ञानी लोकांना वेदना दिसते. हे राजशार्दूला, हीच विधी क्षेत्रज्ञ-भावना निर्माण करते.
3.183.24
मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम् ।
एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥ ३.१८३.२४ ॥
मन आणि बुद्धीचे परम लक्षण मला सांग. अध्यात्मज्ञानी लोकांचे हे परम कर्तव्य सांगितले आहे.
3.183.25
बुद्धिरात्मानुगाऽतीव उत्पातेन विधीयते ।
तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत् ॥ ३.१८३.२५ ॥
बुद्धी आत्म्याचे अनुसरण करते; उत्पाताने ती अत्यंत निर्माण होते. तिच्यावर अवलंबून असलेली म्हणून तिला जाणावे; बुद्धी तिचा शोध घेणारी असावी.
3.183.26
बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तूत्पन्नमेव हि ।
बुद्धेर्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद्भवेत् ॥ ३.१८३.२६ ॥
बुद्धी कर्मातून उत्पन्न होते; मन तर आधीच उत्पन्न झालेले असते. बुद्धीच्या गुणविधानाने मनही त्या गुणांनी युक्त होते.
3.183.27
एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम् ।
त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यसे स्वयम् ॥ ३.१८३.२७ ॥
हे तात, मन आणि बुद्धीचे हे विशेष लक्षण मी सांगितले. यात तूही चांगला जागृत आहेस; तू स्वतः हे कसे मानतोस?
3.183.28
अहो बुद्धिमतांश्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव ।
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्नहुष पृच्छसि ॥ ३.१८३.२८ ॥
अहो! बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठा! तुझी ही बुद्धी शुभ आहे. जाणण्यासारखे तुला आधीच माहीत आहे; हे नहुषा, तू का विचारतोस?
3.183.29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम् ।
एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान् ॥ ३.१८३.२९ ॥
सर्वज्ञ अशा तुला, स्वर्गवासी अशा तुला, मोह कसा प्रविष्ट झाला? असे अद्भुत कर्म करणाऱ्या तुझ्याबद्दल माझा हा मोठा संशय आहे.
3.183.30
सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम् ।
वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम ॥ ३.१८३.३० ॥
अत्यंत प्रज्ञावान आणि शूर माणसालाही समृद्धी मोहात पाडते, तर सुखात असलेला कोणीही ते जाणत नाही, असे माझे मत आहे.
3.183.31
सोहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर ।
पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम् ॥ ३.१८३.३१ ॥
मी, ऐश्वर्याच्या मोहाने मदाने व्यापलेला, हे युधिष्ठिरा, पडलो होतो; आता भान येऊन मी तुम्हाला जागे करतो.
3.183.32
कृतंकार्यं महाराज त्वया मम परंतप ।
क्षीणः शाप सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना ॥ ३.१८३.३२ ॥
हे महाराजा, हे शत्रुतापना, तुम्ही माझे कार्य पूर्ण केले; साधू अशा तुझ्याशी संभाषण करून माझा कठीण शाप क्षीण झाला आहे.
3.183.33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानन चरन्पुरा ।
अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम् ॥ ३.१८३.३३ ॥
पूर्वी मी स्वर्गात दिव्य विमानातून संचार करीत असे; अभिमानाने मत्त होऊन मी कुणाचाही विचार केला नाही.
3.183.34
ब्रह्मर्षिदेघगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
वरं मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥ ३.१८३.३४ ॥
ब्रह्मर्षी, देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि नाग—त्रिलोकातील सर्व रहिवासी मला वर देतात.
3.183.35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते ।
तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम ॥ ३.१८३.३५ ॥
हे पृथ्वीपती, माझ्या डोळ्यांनी मी ज्या प्राण्याकडे पाहतो, त्याचे तेज मी लगेच हरण करतो; कारण दृष्टीतच माझे बल आहे.
3.183.36
ब्रह्मर्षीणां सरस्रं हि उवाह शिबिकां मम ।
कस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः ॥ ३.१८३.३६ ॥
ब्रह्मर्षी माझी पालखी वाहत असत; हे राजा, मला दूर सारून माझ्या वैभवातून मला कोणी पाडले?
3.183.37
तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो महामुनिः ।
अगस्त्येन ततोस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वैरुषा ॥ ३.१८३.३७ ॥
तेथे महामुनी अगस्त्य पालखी वाहत असताना त्यांनी पायाने मला स्पर्श केला. तेव्हा अगस्त्य रागाने म्हणाले, 'हे सर्पा, पड!'
3.183.38
ततस्तस्माद्विमानाग्र्यात्प्रच्युतश्च्युतलक्षणः ।
प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् ॥ ३.१८३.३८ ॥
तेव्हा त्या श्रेष्ठ विमानातून च्युत होऊन, च्युतीची लक्षणे धारण करत, पडत असतानाच मी स्वतःला सर्प झालेले आणि खाली तोंड असलेले जाणले.
3.183.39
अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति ।
प्रमादात्संप्रमूढस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥ ३.१८३.३९ ॥
'शापाचा अंत होवो' असे म्हणून मी त्या ब्राह्मणाची याचना केली. भगवन्, प्रमादाने मोहित झालेल्या मला आपण क्षमा करण्यास योग्य आहात.
3.183.40
ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपानवितः ।
युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति ॥ ३.१८३.४० ॥
तेव्हा पडणाऱ्या मला कृपेने भरून तो म्हणाला: 'धर्मराज युधिष्ठिर तुला या शापातून मुक्त करील.'
3.183.41
अभिमानस्य वै तस्य बलस्य च नराधिप ।
फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि ॥ ३.१८३.४१ ॥
हे नराधिपा, त्याच्या अभिमानाचे आणि बलाचे फळ क्षीण झाल्यावर, हे महाराजा, तू पुण्याचे फळ मिळवशील.
3.183.42
ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम् ।
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाऽहमचूचुदम् ॥ ३.१८३.४२ ॥
तेव्हा त्या तपाचे सामर्थ्य, ब्रह्म आणि ब्राह्मणत्व पाहून मला आश्चर्य वाटले; ज्यामुळे मी तुला हे सांगवले.
3.183.43
सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा ज्ञाननित्यता ।
साधकानि सतां पुंसां न जातिर्नकुलं नृप ॥ ३.१८३.४३ ॥
सत्य, दम, तप, योग, अहिंसा आणि ज्ञानातील नित्यता — हीच सत्पुरुषांची साधने आहेत; जन्म किंवा कुल नव्हे, हे राजा.
3.183.44
अरिष्ट कएष ते भ्राता मुक्तो बीमो महाभुज ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः ॥ ३.१८३.४४ ॥
अरिष्टा! हा तुझा बंधू महाबाहू भीम मुक्त झाला आहे. महाराजा, तुझे कल्याण असो; मी आता पुन्हा स्वर्गाला जाईन.
3.183.45
स चायं पुरुषव्याघ्र कालः पुण्य उपागतः ।
तदस्मात्कारणात्पार्थ कार्यं तन्मे महत्कृतम् ॥ ३.१८३.४५ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा! तो पुण्यकाळ आला आहे. म्हणून, हे पार्था, माझे ते महत्कार्य पूर्ण झाले आहे.
3.183.46
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु विमानं कामगामि वै ।
अवपातेन महता तत्रावाप तदुत्तमम् ॥ ३.१८३.४६ ॥
नंतर त्याच क्षणी कामगामी विमान उतरले; तेथे मोठ्या अवतरणासह त्याने ते उत्तम विमान प्राप्त केले.
3.183.47
इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः ।
दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह ॥ ३.१८३.४७ ॥
असे बोलून नहुष राजाने अजगराचे शरीर सोडले आणि दिव्य रूप धारण करून तो स्वर्गाला गेला.
3.183.48
युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः ।
धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत् ॥ ३.१८३.४८ ॥
धर्मात्मा युधिष्ठिरही बंधू भीमाशी भेटून, धौम्यासह त्या श्रीमान आश्रमात पुन्हा आला.
3.183.49
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् ।
कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१८३.४९ ॥
नंतर एकत्र जमलेल्या सर्व ब्राह्मणांना धर्मराज युधिष्ठिराने ते सर्व यथातथ सांगितले.
3.183.50
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः ।
आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी ॥ ३.१८३.५० ॥
हे ऐकून सर्व ब्राह्मण, त्याचे तिन्ही भाऊ आणि यशस्विनी द्रौपदी अत्यंत लज्जित झाले, हे राजा.
3.183.51
ते तु सर्वेद्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया ।
मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस् साहसम् ॥ ३.१८३.५१ ॥
पण ते सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण पांडवांच्या हिताच्या इच्छेने भीमाची निंदा करत म्हणाले, "असे करू नकोस".
3.183.52
पाण्डवास्तु भयान्पुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् ।
हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः ॥ ३.१८३.५२ ॥
पण पांडव, भयमुक्त झालेल्या महाबली भीमाला पाहून हर्षित झाले आणि आनंदाने विहार करू लागले.