મહાભારત · અધ્યાય 3.191
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.191.1
ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं तपस्विनम् ।
पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१९१.१ ॥
પછી વિનયસંપન્ન ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે તે તપસ્વી માર્કંડેયને ફરી પૂછ્યું.
3.191.2
नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने ।
न चापीह समः कश्चिदायुष्मान्दृश्यते तव ॥ ३.१९१.२ ॥
હે મહામુનિ, તમે એક-બે નહીં પણ હજારો યુગોના અંત જોયા છે; અહીં તમારા જેવો દીર્ઘાયુ કોઈ દેખાતો નથી.
3.191.3
वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मसत्तम ॥ ३.१९१.३ ॥
મહાત્મા પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને છોડીને, હે બ્રહ્મશ્રેષ્ઠ, આયુષ્યમાં તમારી સમાન કોઈ નથી.
3.191.4
अथाऽन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते ।
त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे ॥ ३.१९१.४ ॥
પછી દેવ-દાનવ વિનાના આ અંતરિક્ષલોકમાં, હે વિપ્ર, પ્રલયકાળે તમે જ બ્રહ્માની સેવામાં ઉપસ્થિત રહો છો.
3.191.5
प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ।
त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥ ३.१९१.५ ॥
પ્રલય પૂરો થાય અને પિતામહ જાગે ત્યારે પણ, અહીં સર્જાતા જીવોને તમે એકલા જ જુઓ છો.
3.191.6
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना ।
वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः ॥ ३.१९१.६ ॥
હે વિપ્રર્ષિ, પરમેષ્ઠીએ યથાવત ચાર પ્રકારના જીવો સર્જ્યા; વાયુરૂપ થઈને દિશાઓ રચીને, પછી પાણીને અહીં-ત્યાં વિખેરી નાખ્યું.
3.191.7
त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः ।
आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥ ३.१९१.७ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેં સાક્ષાત લોકગુરુ, સર્વલોકપિતામહની એકાગ્ર સમાધિથી આરાધના કરી.
3.191.8
स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः ।
घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया ॥ ३.१९१.८ ॥
હે વિપ્ર, તેં પોતાના પ્રમાણથી અનેકવાર, ઘોર તપમાં પ્રવેશીને વેધાને પણ જીતી લીધા.
3.191.9
नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं सांपरायेऽतिपठ्यसे ॥ ३.१९१.९ ॥
તું નારાયણના ખોળા જેવો છે; યુદ્ધમાં તું અત્યંત સ્મરાય છે.
3.191.10
भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत् ।
कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः।
रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा ॥ ३.१९१.१० ॥
ભગવાન, વિશ્વકર્તા વિષ્ણુ અને કામરૂપી બ્રહ્માના દિવ્ય કર્ણિકોદ્ધરણને તેં અનેકવાર કર્યું; રત્નાલંકારના યોગથી તારી આંખોથી તેં પૂર્વે તેને જોયું.
3.191.11
तस्मात्तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी ।
न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ ३.१९१.११ ॥
તેથી, હે વિપ્રર્ષિ, પરમેષ્ઠીના પ્રસાદથી તને અંતક મૃત્યુ કે દેહનાશિની જરા પ્રવેશતી નથી.
3.191.12
यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः ।
नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन ॥ ३.१९१.१२ ॥
જ્યારે સૂર્ય નથી હોતો, અગ્નિ નથી હોતો, વાયુ નથી હોતો, ચંદ્ર પણ નથી હોતો; આકાશ નથી હોતું, પૃથ્વી પણ નથી હોતી, ત્યારે કંઈ પણ શેષ રહેતું નથી.
3.191.13
तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥ ३.१९१.१३ ॥
તે એકાર્ણવ લોકમાં, સ્થાવર અને જંગમ નષ્ટ થયા ત્યારે, દેવ-અસુરગણો નષ્ટ થયા ત્યારે, મહાસર્પો સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થયા ત્યારે.
3.191.14
शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ।
त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥ ३.१९१.१४ ॥
કમળ પર શયન કરતા, અમિત આત્માવાળા, કમળ જેમનું નિવાસસ્થાન છે એવા, સર્વભૂતેશ્વર બ્રહ્માની તું એકલો ઉપાસના કરે છે.
3.191.15
एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्वं वृत्तं द्विजोत्तम ।
तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वांहेत्वात्मिकां कथां ॥ ३.१९१.१५ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, પૂર્વે જે બન્યું તે બધું તેં પ્રત્યક્ષ જોયું છે. તેથી સર્વકારણાત્મક તે કથા સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
3.191.16
अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा ॥ ३.१९१.१६ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, તેં એકલાએ આ ઘણી વાર અનુભવ્યું છે. સર્વ લોકોમાં તારાથી કંઈ પણ ક્યારેય અજાણ નથી.
3.191.17
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ।
पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च।
अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ ३.१९१.१७ ॥
હવે હું તને કથા કહીશ. સ્વયંભૂને નમસ્કાર કરીને — પુરાતન, શાશ્વત, અવ્યય, અવ્યક્ત, અતિસૂક્ષ્મ, નિર્ગુણ અને ગુણાત્મા એવા પુરુષને નમસ્કાર કરીને.
3.191.18
य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ।
एष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत्प्रभुः ॥ ३.१९१.१८ ॥
વિશાળ અને દીર્ઘ નેત્રોવાળા, પીતાંબરધારી આ જનાર્દન — એ જ કર્તા અને વિકર્તા, ભૂતાત્મા, ભૂતોના સર્જક અને પ્રભુ છે.
3.191.19
अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमिति चोच्यते ।
अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम् ॥ ३.१९१.१९ ॥
તે અચિંત્ય, મહાન આશ્ચર્ય અને પવિત્ર કહેવાય છે; આદિ-અંત વિનાના, અસ્તિત્વ ધરાવનારા, વિશ્વરૂપ, અવ્યય અને અક્ષય છે.
3.191.20
एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ।
को ह्येनं परुषं वेत्ति देवा अपि न तं पौरषे ॥ ३.१९१.२० ॥
આ કર્તા છે, કોઈ દ્વારા રચાતા નથી; પુરુષાર્થમાં પણ તેમનું કારણ નથી. આ પુરુષને કોણ જાણે? દેવો પણ તેમને જાણતા નથી.
3.191.21
सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम ।
आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥ ३.१९१.२१ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ! આ બધું જ આશ્ચર્ય છે; આદિથી નિર્વૃત્ત થયેલું. હે મનુષ્યવ્યાઘ્ર! સમગ્ર જગતના ક્ષયમાં પણ આ જ થાય છે.
3.191.22
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ ३.१९१.२२ ॥
કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું કહેવાય છે; તેની સંધ્યા પણ એટલાં જ સો વર્ષ; સંધ્યાંશ પણ તેવો જ.
3.191.23
वीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परं ॥ ३.१९१.२३ ॥
અહીં ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર વર્ષનું કહેવાય છે; તેની સંધ્યા પણ એટલાં જ સો વર્ષ; ત્યારપછી સંધ્યાંશ.
3.191.24
तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ।
तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ ३.१९१.२४ ॥
તેવી જ રીતે દ્વાપરયુગ પરિમાણમાં બે હજાર વર્ષનું; તેની સંધ્યા બસો વર્ષ; સંધ્યાંશ પણ તેવો જ.
3.191.25
सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ।
तस्य वर्षशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परम् ॥ ३.१९१.२५ ॥
પછી કલિયુગ એક હજાર વર્ષનો સ્મરાયો છે. તેની સંધ્યા સો વર્ષ, અને તેનો સંધ્યાંશ તેના પછી (તેવો જ) છે.
3.191.26
सन्ध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ।
क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ॥ ३.१९१.२६ ॥
સંધ્યા અને સંધ્યાંશનું પ્રમાણ સમાન જાણ. કલિયુગ ક્ષીણ થાય ત્યારે કૃતયુગ પ્રવર્તે છે.
3.191.27
एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ।
एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम् ॥ ३.१९१.२७ ॥
આ બાર હજાર (વર્ષોની) યુગ-સંજ્ઞા કહેવાઈ છે. આ (ચક્ર) હજાર (વખત) સુધી ચાલે છે; અહો, આ બ્રહ્માનો (દિવસ) કહેવાયો છે.
3.191.28
विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वतः परिवर्तते ।
लोकानां मनुजवन्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः ॥ ३.१९१.२८ ॥
સમગ્ર વિશ્વ બ્રહ્માના ભવનમાં ચારે બાજુ ફરતું રહે છે. હે મનુષ્યોમાં વ્યાઘ્ર, જ્ઞાનીઓ તેને લોકોનો પ્રલય જાણે છે.
3.191.29
अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ।
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः ॥ ३.१९१.२९ ॥
હે ભરતોમાં વૃષભ, યુગના અંતે જ્યારે થોડું જ શેષ રહે છે, ત્યારે હજાર (વર્ષો)ના અંતે લગભગ બધા મનુષ્યો અસત્ય બોલનારા થાય છે.
3.191.30
यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा ।
व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते ॥ ३.१९१.३० ॥
હે પાર્થ, તે કાળમાં યજ્ઞનો પ્રતિનિધિ, દાનનો પ્રતિનિધિ અને વ્રતનો પ્રતિનિધિ જ પ્રવર્તે છે.
3.191.31
ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः ।
क्षत्रधर्मेण वाऽप्यत्र वर्तयन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.३१ ॥
યુગક્ષયના સમયે બ્રાહ્મણો શૂદ્રકર્મ કરશે, શૂદ્રો ધનોપાર્જન કરનારા થશે; ક્ષત્રધર્મથી પણ જીવિકા ચલાવશે.
3.191.32
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया दण्डाजिनविवर्जिताः ।
ब्राह्मणा सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ ३.१९१.३२ ॥
કળિયુગમાં બ્રાહ્મણો યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાય છોડી દેશે, દંડ અને અજિન વિનાના થશે અને સર્વભક્ષી બનશે.
3.191.33
अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः ।
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥ ३.१९१.३३ ॥
હે તાત, ત્યારે બ્રાહ્મણો જપ નહીં કરનારા થશે, શૂદ્રો જપપરાયણ થશે; લોક વિપરીત થાય ત્યારે તે ક્ષયનું પૂર્વરૂપ છે.
3.191.34
बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ।
मृषानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥ ३.१९१.३४ ॥
હે મનુજાધિપ, પૃથ્વી પર ઘણા મ્લેચ્છ રાજાઓ હશે; તેઓ ખોટા આદેશ આપનારા, પાપી અને મિથ્યા વચનમાં રત હશે.
3.191.35
आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः ।
काम्भोजा बाह्लिकाः शूराऽऽ भीरस्तथा नरोत्तमा ॥ ३.१९१.३५ ॥
આંધ્ર, શક, પુલિંદ, યવન રાજાઓ, કાંબોજ, બાહ્લિક, શૂર, આભીર અને નરોત્તમો પણ.
3.191.36
न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति ।
क्षत्रियाश्चापि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप ॥ ३.१९१.३६ ॥
ત્યારે કોઈ બ્રાહ્મણ પોતાના ધર્મથી જીવિકા નહીં ચલાવે; હે નરાધિપ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યો પણ વિકર્મમાં રહેશે.
3.191.37
अल्पायुषः स्वल्पबलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः ।
अल्पसाराल्पदेहाश्च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥ ३.१९१.३७ ॥
તે સમયના લોકો અલ્પાયુ, અલ્પબળવાળા, અલ્પવીર્ય અને પરાક્રમવાળા, અલ્પસાર અને નાના દેહવાળા, તથા સત્ય અલ્પ બોલનારા હશે.
3.191.38
बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मवादिनः ॥ ३.१९१.३८ ॥
યુગાંત આવતાં જનપદો ઘણાં ખાલી થશે, દિશાઓ મૃગો અને હિંસક પશુઓથી ભરેલી હશે, અને બ્રહ્મવાદીઓ પણ વ્યર્થ બોલશે.
3.191.39
भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः ।
युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ॥ ३.१९१.३९ ॥
હે મનુષ્યવ્યાઘ્ર, યુગાંતે શૂદ્રો 'ભો' કહીને બોલનારા થશે, અને બ્રાહ્મણો 'આર્ય' કહીને બોલનારા થશે; ત્યારે ઘણા જીવો હશે.
3.191.40
न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशांपते ।
रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥ ३.१९१.४० ॥
હે પ્રજાપતિ, ત્યારે સર્વ ગંધ નાકને તેટલી જ સ્પષ્ટ નહીં થાય; હે મનુષ્યવ્યાઘ્ર, રસ પણ એટલા સ્વાદિષ્ટ નહીં હોય.
3.191.41
बहुप्रजा ह्रस्वदेहा शीलाचारविवर्जिताः ।
मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.४१ ॥
હે રાજન, યુગક્ષયમાં સ્ત્રીઓ ઘણાં સંતાનવાળી, ટૂંકા દેહવાળી, શીલ-આચારરહિત, મુખ-ભગવાળી થશે.
3.191.42
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.४२ ॥
હે રાજન, યુગક્ષયમાં જનપદોમાં અટ્ટશૂલ, ચાર રસ્તાઓ પર શિવશૂલ, અને સ્ત્રીઓ કેશશૂલવાળી હશે.
3.191.43
अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ।
अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः ॥ ३.१९१.४३ ॥
હે જનાધિપ, તેમ જ ગાયો થોડું દૂધ આપશે; વૃક્ષોમાં થોડાં ફૂલ અને ફળ હશે અને તેમાં ઘણા કાગડા હશે.
3.191.44
ब्रह्मवध्यानुलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ।
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥ ३.१९१.४४ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, બ્રહ્મહત્યાના પાપથી લિપ્ત અને ખોટા આરોપ કરનારા રાજાઓનું દાન બ્રાહ્મણો સ્વીકારશે.
3.191.45
लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ।
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः ॥ ३.१९१.४५ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, લોભ અને મોહથી ઘેરાયેલા, ખોટા ધર્મધ્વજોથી ઢંકાયેલા દ્વિજો ભિક્ષા માટે દિશાઓમાં ભટકશે.
3.191.46
कराभारभयाद्भीता गृहस्थाः परिमोषकाः ।
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपभुञ्जते ॥ ३.१९१.४६ ॥
કરના ભારના ભયથી ડરેલા ગૃહસ્થો અને લૂંટારાઓ મુનિનો વેશ ધારણ કરીને છુપાઈને વેપાર કરે છે.
3.191.47
मित्या च नखरोमाणि धारयन्ति तदा द्विजाः ।
अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ ३.१९१.४७ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, ત્યારે દ્વિજો નખ અને રોમ ધારણ કરશે; ધનના લોભથી વ્યર્થ જ બ્રહ્મચારી બનશે.
3.191.48
आश्रमेषु वृथाचार पारपा गुरुतल्पगाः ।
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥ ३.१९१.४८ ॥
આશ્રમોમાં વ્યર્થ આચાર કરનારા, ગુરુપત્ની સાથે સંગ કરનારા, માંસ-લોહી વધારનારા ઐહિક ભોગોની ઇચ્છા કરે છે.
3.191.49
पारलौकिककार्येषु प्रमत्ता भृशनास्तिकाः ।
बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः।
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.४९ ॥
પરલોકના કાર્યોમાં પ્રમાદી, અત્યંત નાસ્તિક, અનેક પાખંડોથી ભળેલા, બીજાના અન્નના ગુણ ગાનારા હોય છે; હે નરવ્યાઘ્ર, યુગક્ષયમાં આશ્રમો રહેતા નથી.
3.191.50
यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः ।
न चापि सर्वभीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत ॥ ३.१९१.५० ॥
પહેલાંની જેમ ભગવાન પાકશાસન (ઇન્દ્ર) ઋતુ પ્રમાણે વર્ષા કરતા નથી; હે ભારત, બધાં બીજ પણ સારી રીતે ઊગતાં નથી.
3.191.51
फलं धर्मस्य राजेन्द्र सर्वत्र परिहीयते ।
हिंसाभिरामश्च जनस्तथा संपद्यतेऽशुचिः।
अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥ ३.१९१.५१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ધર્મનું ફળ સર્વત્ર ઘટે છે; હિંસામાં રમનારા લોકો અશુદ્ધ થાય છે; હે અનઘ, ત્યારે અધર્મનું ફળ અત્યંત વધે છે.
3.191.52
तदा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः ।
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोस्ति कश्चन ॥ ३.१९१.५२ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, ત્યારે જે ધર્મયુક્ત હોય, તેને અલ્પાયુ માનવો; ખરેખર કોઈ ધર્મ રહેતો નથી.
3.191.53
भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः ।
वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत ॥ ३.१९१.५३ ॥
લોકો મોટાભાગે ખોટાં માપથી માલ વેચે છે; હે નરવ્યાઘ્ર, વેપારીઓ પણ ઘણા કપટી થાય છે.
3.191.54
धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः ।
धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बलायते ॥ ३.१९१.५४ ॥
ધર્મિષ્ઠ લોકો ઘટે છે, પાપી લોકો વધે છે; ધર્મનું બળ ઘટે છે અને અધર્મ બળવાન થાય છે.
3.191.55
अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तथा ।
दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये ॥ ३.१९१.५५ ॥
યુગના અંતે ધર્મનિષ્ઠ માનવો અલ્પાયુ અને દરિદ્ર થશે; અધર્મીઓ દીર્ઘાયુ અને સમૃદ્ધ થશે.
3.191.56
नगराणआं विहारेषु विधर्माणो युगक्षये ।
अधर्मिष्ठैरुपायैश् प्रजा व्यवहरन्त्युत ॥ ३.१९१.५६ ॥
યુગના અંતે નગરોના વિહારસ્થાનોમાં અધર્મીઓ હશે; પ્રજા અધર્મી ઉપાયોથી વ્યવહાર કરશે.
3.191.57
संचयेन तथाऽल्पेन भवन्त्याढ्यमदान्विताः ।
धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ॥ ३.१९१.५७ ॥
થોડા સંચયથી પણ માણસો ધનમદથી ભરાશે; વિશ્વાસથી સોંપેલું ધન તેઓ પરસ્પર હડપ કરશે.
3.191.58
हर्तुं व्यवसिता राजन्पापाचारसमनविताः ।
नैतदस्तीति मनुजा वर्तन्ते निरपत्रपाः ॥ ३.१९१.५८ ॥
હે રાજન, પાપાચારથી યુક્ત માણસો ધન હડપ કરવાનો નિશ્ચય કરશે; નિર્લજ્જ થઈને 'એવું કંઈ છે જ નહીં' એમ કહેશે.
3.191.59
पुरुषादानि सत्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा ।
नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते ॥ ३.१९१.५९ ॥
નરભક્ષી પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને મૃગો નગરોના વિહારસ્થાનોમાં અને ચૈત્યોમાં પણ સૂશે.
3.191.60
सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप ।
दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥ ३.१९१.६० ॥
હે રાજન, સાત-આઠ વર્ષની સ્ત્રીઓ ગર્ભ ધારણ કરશે; દસ-બાર વર્ષના પુરુષોને પણ પુત્ર જન્મશે.
3.191.61
भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा ।
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते ॥ ३.१९१.६१ ॥
સોળમા વર્ષે માણસો ધોળા વાળવાળા થાય છે; મનુષ્યોનું આયુષ્ય ઝડપથી ક્ષીણ થાય છે.
3.191.62
क्षीणायुषो महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ।
तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते ॥ ३.१९१.६२ ॥
હે મહારાજ, ક્ષીણ આયુષ્યવાળા યુવાનો પણ વૃદ્ધોના સ્વભાવવાળા થાય છે; અને યુવાનોનો જે સ્વભાવ છે તે વૃદ્ધોમાં જન્મે છે.
3.191.63
विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वाऽर्हतः पतीन् ।
व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च ॥ ३.१९१.६३ ॥
ત્યારે સ્ત્રીઓ વિપરીત થશે; યોગ્ય પતિઓને છેતરીને દુઃશીલ સ્ત્રીઓ દાસો અને પશુઓ સાથે પણ ભટકશે.
3.191.64
वीरपत्न्यस्तथा नार्यः संश्रयन्ति नरान्नृप ।
भर्तारमपि जीवन्तमन्यान्व्यभिचरन्त्युत ॥ ३.१९१.६४ ॥
હે રાજન, વીરોની પત્નીઓ પણ તેમ જ પુરુષોનો આશ્રય લેશે; જીવિત પતિ હોવા છતાં તેઓ બીજાઓ સાથે વ્યભિચાર કરશે.
3.191.65
तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ।
अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥ ३.१९१.६५ ॥
હે મહારાજ, તે હજાર યુગોના અંતે, જ્યારે આયુષ્યનો ક્ષય આવી પહોંચે ત્યારે, ઘણાં વર્ષો સુધી ચાલતો અનાવૃષ્ટિ (દુષ્કાળ) ઉત્પન્ન થાય છે.
3.191.66
ततस्तान्यल्पसाराणि सत्वानि क्षुधितानि वै ।
प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ३.१९१.६६ ॥
ત્યારે તે અલ્પબળ પ્રાણીઓ ભૂખથી વ્યાકુળ થઈને, હે પૃથ્વીપતિ, પૃથ્વી પર મોટા ભાગે પ્રલયને પામે છે.
3.191.67
ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप ।
पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥ ३.१९१.६७ ॥
હે મનુજાધિપ, ત્યારે સાત તેજસ્વી સૂર્યો દ્વારા સમુદ્રો અને નદીઓનું બધું પાણી પી જવાય છે.
3.191.68
यच्च रकाष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ।
सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥ ३.१९१.६८ ॥
હે ભારત, લાકડું, ઘાસ, સૂકું કે ભીનું જે કંઈ છે તે બધું ભસ્મ થઈ ગયેલું દેખાય છે, હે ભરતર્ષભ.
3.191.69
ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत ।
लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम् ॥ ३.१९१.६९ ॥
હે ભારત, ત્યારે સંવર્તક અગ્નિ વાયુ સાથે, સૂર્યો દ્વારા પહેલેથી સૂકવાયેલા લોકમાં પ્રવેશે છે.
3.191.70
ततः स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम् ।
रदेवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ ३.१९१.७० ॥
ત્યારે તે પૃથ્વીને ભેદીને રસાતલમાં પ્રવેશે છે અને દેવો, દાનવો, યક્ષોમાં મહાન ભય ઉત્પન્ન કરે છે.
3.191.71
निरदहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह ।
अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥ ३.१९१.७१ ॥
તે નાગલોકને અને પૃથ્વી પર કે તેની નીચે જે કંઈ છે તે સંપૂર્ણ બાળે છે; હે પૃથ્વીપાલ, ક્ષણમાં બધું નષ્ટ કરે છે.
3.191.72
ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ।
निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः ॥ ३.१९१.७२ ॥
ત્યારે વીસ યોજનના હજારો અને સેંકડો પ્રદેશને અશુભ વાયુ અને તે સંવર્તક અગ્નિ બાળી નાખે છે.
3.191.73
सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः ॥ ३.१९१.७३ ॥
દેવો, અસુરો, ગંધર્વો, યક્ષો, ઉરગો અને રાક્ષસો સહિત સમગ્ર જગતને તે દીપ્ત વિભુ પછી બાળી નાખે છે.
3.191.74
ततो गजकुलप्रख्यास्तजिन्मालाविभूषिताः ।
उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः ॥ ३.१९१.७४ ॥
પછી હાથીઓના ટોળા જેવા, વીજળીની માળાઓથી શણગારેલા, આકાશમાં અદ્ભુત દેખાવવાળા મહામેઘો ઊઠે છે.
3.191.75
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः ।
केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः ॥ ३.१९१.७५ ॥
કેટલાક વાદળી કમળ જેવા શ્યામ, કેટલાક કુમુદ જેવા, કેટલાક કમળના પરાગ જેવા, અને કેટલાક પીળા મેઘો.
3.191.76
केचिद्धारिद्रसंकाशाः कारण्डवनिभास्तथा ।
केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलसप्रभाः ॥ ३.१९१.७६ ॥
કેટલાક હળદર જેવા રંગના, કેટલાક કારંડવ પક્ષી જેવા, તેમજ કેટલાક કમળપાનની કાંતિવાળા, અને કેટલાક હિંગળોક જેવા પ્રભાવાળા.
3.191.77
केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः ।
केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसन्निभाः ॥ ३.१९१.७७ ॥
કેટલાક ઉત્તમ નગરોના આકારના, કેટલાક હાથીઓના ટોળા જેવા, કેટલાક અંજન જેવા, અને કેટલાક મગર જેવા.
3.191.78
विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ।
घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ॥ ३.१९१.७८ ॥
વીજળીની માળાઓથી અંગો વીંટળાયેલા ઘન મેઘો ઊઠે છે; હે મહારાજ, તે ભયંકર રૂપવાળા અને ભયંકર ગર્જનાથી ગુંજતા છે.
3.191.79
ततो जलघराः सर्वं व्याप्नुवनति नभस्तलम् ।
गर्जन्तः पृथिवीपाल पृथिवीधरसन्निभाः ॥ ३.१९१.७९ ॥
પછી તે જલધર મેઘો આખા આકાશને વ્યાપી વળ્યા; હે પૃથ્વીપાળ, પૃથ્વીને ધારણ કરતા પર્વતો જેવા ગર્જતા.
3.191.80
तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ।
आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥ ३.१९१.८० ॥
તેમના વડે આ આખી પૃથ્વી પર્વતો, વનો અને ખાણો સહિત, હે મહારાજ, જળપ્રવાહથી ભરાઈ ગઈ.
3.191.81
ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ।
पर्वतान्प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥ ३.१९१.८१ ॥
પછી તે ભયાનક, ગર્જતા મેઘો, હે પુરુષર્ષભ, પરમેષ્ઠીથી પ્રેરાઈને તરત પર્વતોને ડુબાડવા લાગ્યા.
3.191.82
वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ।
सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयनति च पावकम् ॥ ३.१९१.८२ ॥
મહાન જળ વરસાવતા, પૃથ્વીને ભરતા, અતિ ભયાનક, અશુભ અને ઉગ્ર રૂપે, તેમણે અગ્નિને પણ બુઝાવી નાખ્યો.
3.191.83
ततो द्वादशवर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे ।
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥ ३.१९१.८३ ॥
પછી તે પ્રલયમાં, તે મેઘો મહાત્માથી પ્રેરાઈને બાર વર્ષ સુધી ધારાઓથી ભરતા રહ્યા.
3.191.84
ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत ।
पर्वताश्च विदीर्यन्ते मही चापि विदीर्यते ॥ ३.१९१.८४ ॥
પછી, હે ભારત, સમુદ્ર પોતાની મર્યાદા ઓળંગી ગયો; પર્વતો ફાટ્યા, પૃથ્વી પણ ફાટી.
3.191.85
सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम् ।
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥ ३.१९१.८५ ॥
ચારે બાજુથી અચાનક ભ્રમિત થયેલા તે મેઘો આકાશને ઘેરી વળીને વાયુવેગથી આહત થઈ નાશ પામે છે.
3.191.86
कततस्तं मारुतं घोरं स्वयंभूर्मनुजाधिप ।
आदिः पद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥ ३.१९१.८६ ॥
હે મનુજાધિપ, તે ભયંકર વાયુનું પાન કરીને સ્વયંભૂ, આદિદેવ, કમળવાસી દેવ ઊંઘે છે, હે ભારત.
3.191.87
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणए यक्षराक्षसवर्जिते ॥ ३.१९१.८७ ॥
તે ભયંકર એકાર્ણવમાં, સ્થાવર-જંગમ નાશ પામ્યા ત્યારે, દેવ-અસુરગણ નાશ પામ્યા ત્યારે, યક્ષ-રાક્ષસ વિનાના થયા ત્યારે.
3.191.88
निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे ।
अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमातुरः ॥ ३.१९१.८८ ॥
હે મહીપાલ, મનુષ્યરહિત, હિંસક પશુ અને વૃક્ષો વિનાના, આકાશ વિનાના આ લોકમાં હું એકલો વ્યાકુળ થઈને ભટકું છું.
3.191.89
एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम ।
अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लब्यमगमं ततः ॥ ३.१९१.८९ ॥
હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તે ભયંકર એકાર્ણવના જળમાં ફરતાં, સર્વ ભૂતોને ન જોઈને ત્યારે હું વિષાદમાં પડ્યો.
3.191.90
ततः सुदीर्घं गत्वाऽहं प्लवमानो धराधिप ।
श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लब्धवानस्म्यतन्द्रितः ॥ ३.१९१.९० ॥
પછી, હે ધરાધિપ, ઘણે દૂર તરીને જવા છતાં, થાકેલા એવા મને ક્યાંય આશ્રય મળ્યો નહીં; હું આળસ વિનાનો હતો.
3.191.91
ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंनिघौ ।
न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥ ३.१९१.९१ ॥
પછી એક વાર તે જળની પાસે મેં એક અતિ વિશાળ વડનું વૃક્ષ જોયું, હે પૃથ્વીપતિ.
3.191.92
शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ।
पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ॥ ३.१९१.९२ ॥
હે નરાધિપ, તે વૃક્ષની ફેલાયેલી ડાળી પર, હે પૃથ્વીપાલ, દિવ્ય બિછાનાથી સજાવેલા પલંગ પર.
3.191.93
उपविष्टं महाराज पद्मेन्दुसदृशाननम् ।
फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥ ३.१९१.९३ ॥
હે મહારાજ, હે ભારત, બેઠેલા એક બાળકને મેં જોયો; તેનું મુખ કમળ અને ચંદ્ર જેવું હતું, અને તેની વિશાળ આંખો ખીલેલાં કમળ જેવી હતી.
3.191.94
ततो मे पृतिवीपाल विस्मयः सुमहाभूत् ।
कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते ॥ ३.१९१.९४ ॥
પછી, હે પૃથ્વીપાલ, જગત નાશ પામ્યું હોય ત્યારે આ બાળક કેમ સૂએ છે, એથી મને ઘણું આશ્ચર્ય થયું.
3.191.95
तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये ।
भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्नपि नराधिप ॥ ३.१९१.९५ ॥
તપથી વિચારતા પણ હું તે બાળકને ઓળખી ન શક્યો, હે નરાધિપ; ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન જાણતો હોવા છતાં.
3.191.96
अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतभूषणः ।
साक्षाल्लक्ष्म्या इवावास स तदा प्रतिभाति मे ॥ ३.१९१.९६ ॥
અળસીના ફૂલના વર્ણ જેવી કાંતિવાળો, શ્રીવત્સ ચિહ્નથી શોભિત તે મને ત્યારે સાક્ષાત લક્ષ્મીના નિવાસ જેવો લાગ્યો.
3.191.97
ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ॥ ३.१९१.९७ ॥
ત્યારે કમળ જેવી આંખોવાળો, શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધારણ કરનારો, તેજસ્વી બાળક મને કાનને સુખ આપે એવા શબ્દો બોલ્યો.
3.191.98
जानामि त्वां परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् ।
मार्कण्डेय महासत्वं यावदिच्छसि भार्गव ॥ ३.१९१.९८ ॥
બેટા, હું જાણું છું કે તું થાકેલો છે અને વિશ્રામ ઇચ્છે છે. હે માર્કંડેય, મહાત્મા ભાર્ગવ, જ્યાં સુધી તારી ઇચ્છા હોય ત્યાં સુધી વિશ્રામ કર.
3.191.99
अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम ।
आस्खेह विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया ॥ ३.१९१.९९ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારા શરીરની અંદર પ્રવેશ કર. અહીં તારા માટે નિવાસ નિશ્ચિત છે; તારા પર આ કૃપા મેં કરી છે.
3.191.100
ततो बालेन तेनैव मुक्तस्यासीत्तदा मम ।
निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ॥ ३.१९१.१०० ॥
ત્યારે તે જ બાળક વડે મુક્ત થયા પછી, હે ભારત, લાંબા જીવન અને મનુષ્યજન્મ પ્રત્યે મને વિરક્તિ થઈ.
3.191.101
ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् ।
तस्याहमवशो वक्रे दैवयोगात्प्रवेशितः ॥ ३.१९१.१०१ ॥
ત્યારે તે બાળકે અચાનક પોતાનું મોં ખોલ્યું; દૈવયોગે હું લાચાર થઈ તેના મુખમાં પ્રવેશ્યો.
3.191.102
ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ।
सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥ ३.१९१.१०२ ॥
ત્યારે, હે મનુજાધિપ, અચાનક તેના ઉદરમાં પ્રવેશીને મેં રાષ્ટ્રો અને નગરોથી ભરેલી સમગ્ર પૃથ્વી જોઈ.
3.191.103
गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम् ।
चर्मण्वतींवेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥ ३.१९१.१०३ ॥
ગંગા, શતદ્રુ, સીતા, યમુના, પછી કૌશિકી, ચર્મણ્વતી, વેત્રવતી, ચંદ્રભાગા અને સરસ્વતી.
3.191.104
सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि ।
वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥ ३.१९१.१०४ ॥
સિંધુ, વિપાશા નદી, ગોદાવરી પણ, વસ્વોકસારા, નલિની અને નર્મદા, હે ભારત.
3.191.105
नदीं ताम्रां च वेणां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ।
सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ॥ ३.१९१.१०५ ॥
તામ્રા નદી અને વેણા, પુણ્યજળવાળી અને શુભ આપનારી નદી, સુવેણા, કૃષ્ણવેણા અને મહાનદી ઇરામા.
3.191.106
वितस्तां च महाराज कावेरीं च महानदीम् ।
तुङ्गभद्रां कृष्णवेणीं कमलां च महानदीम्।
शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां किंपुनामपि ॥ ३.१९१.१०६ ॥
વિતસ્તા, હે મહારાજ, મહાનદી કાવેરી, તુંગભદ્રા, કૃષ્ણવેણી, મહાનદી કમલા, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, શોણ, વિશલ્યા અને કિંપુના પણ.
3.191.107
एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ।
परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ ३.१९१.१०७ ॥
આ અને પૃથ્વી પર બીજી જે નદીઓ છે, હે નરોત્તમ, તે મહાત્માના ઉદરમાં ફરતા ફરતા હું જોઉં છું.
3.191.108
ततः समुद्रं पश्मामि यादोगणनिषेवितम् ।
रत्नाकरममित्रघ्न पयसोनिधिमुत्तमम् ॥ ३.१९१.१०८ ॥
પછી હું સમુદ્ર જોઉં છું, જળચર જીવોના સમૂહોથી સેવાયેલો, રત્નોની ખાણ, હે શત્રુઘ્ન, જળનો ઉત્તમ ભંડાર.
3.191.109
ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ।
जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभम् ॥ ३.१९१.१०९ ॥
પછી હું ચંદ્ર અને સૂર્યથી શોભતું આકાશ જોઉં છું; પોતાના તેજથી ઝળહળતું, અગ્નિ અને સૂર્યના પ્રકાશ સમાન.
3.191.110
पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम् ।
सपर्वतवनद्वीपां निम्नगाशतसंकुलाम् ॥ ३.१९१.११० ॥
હે રાજન, વનોથી શોભિત પૃથ્વી હું જોઉં છું; પર્વતો, વનો અને દ્વીપોથી યુક્ત, સેંકડો નદીઓથી ભરેલી.
3.191.111
यजन्ते हि ततो राजन्ब्राह्मणा बहुभिर्मखैः ।
क्षत्रियाश् प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जनैः ॥ ३.१९१.१११ ॥
પછી, હે રાજન, બ્રાહ્મણો ઘણા યજ્ઞોથી યજન કરે છે; ક્ષત્રિયો સર્વ વર્ણોને પ્રસન્ન કરતાં વર્તે છે.
3.191.112
वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ।
शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा ॥ ३.१९१.११२ ॥
હે નરાધિપ, વૈશ્યો યથાન્યાય ખેતી કરાવે છે; અને શૂદ્રો દ્વિજોની સેવામાં તત્પર રહે છે.
3.191.113
ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥ ३.१९१.११३ ॥
પછી, હે રાજન, તે મહાત્માના ઉદરમાં ફરતાં હું હિમાલય અને હેમકૂટ પર્વત જોઉં છું.
3.191.114
निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजतान्वितम् ।
पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ३.१९१.११४ ॥
નિષધ પર્વત પણ હું જોઉં છું, અને ચાંદીથી યુક્ત શ્વેત પર્વત પણ; હે મહીપાલ, ગંધમાદન પર્વત હું જોઉં છું.
3.191.115
मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ।
पश्यामि च महाराज मेरु कनकपर्वतम् ॥ ३.१९१.११५ ॥
હે મનુજવ્યાઘ્ર, હું મંદરને અને નીલ મહાગિરિને પણ જોઉં છું. હે મહારાજ, હું સુવર્ણપર્વત મેરુને જોઉં છું.
3.191.116
महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् ।
मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥ ३.१९१.११६ ॥
હું મહેન્દ્રને અને ઉત્તમ પર્વત વિંધ્યને જોઉં છું. મલય અને પારિયાત્ર પર્વતને પણ હું જોઉં છું.
3.191.117
एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ।
तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वे रत्नविभूषिताः ॥ ३.१९१.११७ ॥
આ અને બીજા જેટલા પૃથ્વીને ધારણ કરનારા પર્વતો છે, તે બધા રત્નોથી શોભિત થઈને તેના ઉદરમાં મેં જોયા.
3.191.118
सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च पश्यामि मनुजाधिप ।
पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते।
तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा ॥ ३.१९१.११८ ॥
હે મનુજાધિપ, હું સિંહો, વ્યાઘ્રો અને વરાહોને જોઉં છું. હે જગત્પતિ, પૃથ્વી પરના જે બીજા પ્રાણીઓ છે, તે બધાને ત્યાં જોતાં જોતાં ત્યારે હું વિચરતો હતો.
3.191.119
कुक्षौ तस् नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः ।
शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणानहम् ॥ ३.१९१.११९ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, તેના ઉદરમાં પ્રવેશીને દિશાઓમાં વિચરતો હું ઇન્દ્ર વગેરેને અને સમગ્ર દેવગણોને જોઉં છું.
3.191.120
साध्यान्रुद्रांस्तथाऽऽदित्यान्गुह्यकान्पितरस्तथा ।
सर्पान्नागान्सुपर्णांश्च वसूनप्यश्विनावपि ॥ ३.१९१.१२० ॥
સાધ્યો, રુદ્રો, તેમજ આદિત્યો, ગુહ્યકો અને પિતૃઓ; તેમજ સર્પો, નાગો, સુપર્ણો, વસુઓ અને બે અશ્વિનીકુમારોને પણ.
3.191.121
गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते ।
दैत्यदानवसङ्घांश्च नागांश्च मनुजाधिप ॥ ३.१९१.१२१ ॥
હે મહીપતિ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, યક્ષો, ઋષિઓ, દૈત્ય-દાનવોના સમૂહો અને નાગો, હે મનુજાધિપ.
3.191.122
सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ।
यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.१९१.१२२ ॥
સિંહિકાના પુત્રો અને દેવોના બીજા શત્રુઓ, તથા જગતમાં મેં જોયેલું સ્થાવર-જંગમ જે કંઈ છે.
3.191.123
सर्वं पश्याम्यहं राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
त्वरमाणः फलाहारः कृत्स्नं जगदिदं विभो ॥ ३.१९१.१२३ ॥
હે રાજન્, તે મહાત્માના ઉદરમાં હું સર્વ જોઉં છું; ફળાહાર માટે ઉતાવળ કરતાં, હે વિભો, આ સમગ્ર જગત.
3.191.124
अन्तःशरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम् ।
न च पश्यामि यस्याहं देहस्यान्तं कदाचन ॥ ३.१९१.१२४ ॥
તેમના શરીરમાં હું સો કરતાં વધુ વર્ષ રહ્યો; પરંતુ તે દેહનો અંત મેં ક્યારેય જોયો નહીં.
3.191.125
सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशांपते ।
भ्रमंस्तत्र महीपाल यदा वर्षगणान्बहून्।
आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः ॥ ३.१९१.१२५ ॥
હે વિશાંપતિ, હે મહીપાલ, સતત દોડતો અને વિચારતો હું ત્યાં ભટકતો રહ્યો; અનેક વર્ષોના સમૂહો વીતી ગયા છતાં, હે રાજન્, તે મહાત્માનો અંત મને મળ્યો નહીં.
3.191.126
ततस्तमेव शरणं गतोस्मि विधिवत्तदा ।
वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ ३.१९१.१२६ ॥
પછી હું વિધિપૂર્વક તેમનું જ શરણ ગયો, તે વરેણ્ય, વરદાતા દેવનું, મનથી અને કર્મથી પણ.
3.191.127
ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः ।
महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम ॥ ३.१९१.१२७ ॥
ત્યારે, હે રાજન, હું અચાનક વાયુવેગે તે મહાત્માના ખુલ્લા મુખમાંથી બહાર નીકળ્યો, હે પુરુષોત્તમ.
3.191.128
ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशांपते ।
आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत् ॥ ३.१९१.१२८ ॥
પછી તે વડના ઝાડની ડાળી પર જ, હે વિશાંપતિ, હે મનુજશાર્દૂલ, તે આખા જગતને ધારણ કરીને બેઠા છે.
3.191.129
ते नैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ।
आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम् ॥ ३.१९१.१२९ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, બાળકના રૂપમાં, શ્રીવત્સ ચિહ્નથી અંકિત, બેઠેલા, અમિત તેજવાળા તેમને હું જોઉં છું.
3.191.130
ततो मामब्रवीद्बालः स प्रीतः प्रहसन्निव ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः ॥ ३.१९१.१३० ॥
ત્યારે તે બાળક, પ્રસન્ન થઈને જાણે હસતાં હસતાં, મને બોલ્યો — શ્રીવત્સ ધારણ કરનાર, તેજસ્વી, પીળાં વસ્ત્ર પહેરેલા, મહાતેજસ્વી તે.
3.191.131
अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम ।
उषितस्त्वं परिश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥ ३.१९१.१३१ ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, શું હવે મારા આ શરીરમાં રહીને તું થાક્યો છે? હે માર્કંડેય, મને કહે.
3.191.132
मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा ।
मायानिर्मुक्तमात्मनमपश्यं लब्धचेतसम् ॥ ३.१९१.१३२ ॥
પછી એક ક્ષણ પછી મારી દ્રષ્ટિ નવી થઈને પ્રગટ થઈ; માયાથી મુક્ત, ચેતના પામેલા મને મેં જોયો.
3.191.133
तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ।
सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिर्विराजितौ ॥ ३.१९१.१३३ ॥
તેના તામ્રવર્ણ તળિયાવાળા, હે તાત, સુસ્થિર રાખેલા બે ચરણ સુઘડ ઘડાયેલા હતા, કોમળ રાતા આંગળાંથી શોભતા હતા.
3.191.134
प्रयत्नेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवनदितौ ।
दृष्ट्वाऽपरिमितं तस् प्रभावममितौजसः ॥ ३.१९१.१३४ ॥
મેં પ્રયત્નપૂર્વક માથા વડે તેમને પકડીને વંદન કર્યા; અમિતઓજાનો અપરિમિત પ્રભાવ જોયો.
3.191.135
विनयेनाञ्जलिं कृत्वाप्रयत्नेनोपगम्य ह ।
दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥ ३.१९१.१३५ ॥
વિનયપૂર્વક અંજલિ કરીને, સહેલાઈથી નજીક જઈને મેં તેમને જોયા — ભૂતાત્મા, કમલનયન દેવ.
3.191.136
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रवम् ।
ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम् ॥ ३.१९१.१३६ ॥
હું અંજલિ કરીને તેમને નમીને આ બોલ્યો: 'હે દેવ, હું તમને અને તમારી આ ઉત્તમ માયાને જાણવા ઇચ્છું છું.'
3.191.137
आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवंस्तव ।
दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्तान्जठरे हि ते ॥ ३.१९१.१३७ ॥
હે ભગવન, તમારા મુખ વાટે હું તમારા શરીરમાં પ્રવેશ્યો; તમારા ઉદરમાં બધા લોકો મેં જોયા.
3.191.138
तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ।
यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.१९१.१३८ ॥
હે દેવ, તમારા શરીરમાં રહેલા દેવ, દાનવ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને નાગ, તથા સ્થાવર-જંગમ જગત.
3.191.139
त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते ।
द्रुतमन्तःशरीरे ते सततं परिवर्तिनः ॥ ३.१९१.१३९ ॥
હે દેવ, આપની કૃપાથી મારી સ્મૃતિ નષ્ટ થતી નથી. આપના શરીરની અંદર સતત ફરતા (જીવો) તરત દેખાયા.
3.191.140
निर्गतोऽहमकामस्तु इच्छया ते महाप्रभो ।
यतिष्ये पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाऽहमनिन्दितं ॥ ३.१९१.१४० ॥
હે મહાપ્રભુ, આપની ઇચ્છાથી હું કામના વિના (શરીરમાંથી) બહાર આવ્યો. હે પુંડરીકાક્ષ, એ નિર્દોષને જાણવા હું પ્રયત્ન કરીશ.
3.191.141
इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते ।
पीत्वा जगदिदं सर्वमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३.१९१.१४१ ॥
અહીં સાક્ષાત બાળક થઈને આપ કેમ રહ્યા છો? આ આખું જગત પી જઈને, આ બધું મને કહેવા આપ યોગ્ય છો.
3.191.142
किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ ।
कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम ॥ ३.१९१.१४२ ॥
હે નિષ્પાપ, આપના શરીરમાં સ્થિત આ સમગ્ર જગત શા માટે છે? હે શત્રુદમન, આપ અહીં કેટલો સમય રહેશો?
3.191.143
एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्षं विस्तरेण यथातथम्।
महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो ॥ ३.१९१.१४३ ॥
હે દેવેશ, એક બ્રાહ્મણની ઇચ્છાથી હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું — હે કમલપત્રાક્ષ, આપના મુખેથી વિસ્તારથી અને જેમ છે તેમ. હે પ્રભુ, મેં જે જોયું તે મહાન અને અચિંત્ય છે.
3.191.144
इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः ।
सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः ॥ ३.१९१.१४४ ॥
મેં આમ કહ્યું ત્યારે તે શ્રીમાન, દેવોના દેવ, મહાતેજસ્વી, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ મને આશ્વાસન આપતા આ વચન બોલ્યા.