Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.191

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.191.1

ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं तपस्विनम् ।
पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३.१९१.१ ॥

तब फिर विनय से युक्त धर्मराज युधिष्ठिर ने उस तपस्वी मार्कण्डेय से पूछा।

3.191.2

नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने ।
न चापीह समः कश्चिदायुष्मान्दृश्यते तव ॥ ३.१९१.२ ॥

हे महामुनि, आपने एक-दो नहीं, हज़ारों युगों के अंत देखे हैं; और यहाँ आपके समान दीर्घायु कोई दिखाई नहीं देता।

3.191.3

वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मसत्तम ॥ ३.१९१.३ ॥

महात्मा परमेष्ठी ब्रह्मा को छोड़कर, हे ब्रह्मश्रेष्ठ, आयु में आपके समान कोई नहीं है।

3.191.4

अथाऽन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते ।
त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे ॥ ३.१९१.४ ॥

फिर इस अंतरिक्ष-लोक में, जो देवों और दानवों से रहित है, हे विप्र, प्रलय के समय आप ही ब्रह्मा के पास उपस्थित रहते हैं।

3.191.5

प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ।
त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥ ३.१९१.५ ॥

प्रलय के समाप्त होने पर और पितामह के जागने पर भी, आप अकेले ही यहाँ सृजित होते प्राणियों को देखते हैं।

3.191.6

चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना ।
वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः ॥ ३.१९१.६ ॥

हे विप्रर्षि, परमेष्ठी ने यथावत् चार प्रकार के प्राणी बनाए; वायु बनकर दिशाओं को करके, फिर जल को यहाँ-वहाँ बिखेर दिया।

3.191.7

त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः ।
आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥ ३.१९१.७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, तुमने स्वयं लोकगुरु, सभी लोकों के पितामह की उस परम समाधि से आराधना की।

3.191.8

स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः ।
घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया ॥ ३.१९१.८ ॥

हे विप्र, तुमने अपने ही प्रमाण से अनेक बार, घोर तपस्या में प्रवेश करके, ब्रह्मा को भी जीत लिया।

3.191.9

नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं सांपरायेऽतिपठ्यसे ॥ ३.१९१.९ ॥

तुम नारायण की गोद के समान हो, युद्ध में अत्यधिक स्मरण किये जाते हो।

3.191.10

भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत् ।
कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः।
रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा ॥ ३.१९१.१० ॥

भगवान विश्वकर्ता विष्णु का और कामरूपी ब्रह्मा का दिव्य कर्णिकोद्धरण तुमने अनेक बार किया; रत्नालंकारों के योग से, अपनी आँखों से, तुमने उसे पहले देखा।

3.191.11

तस्मात्तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी ।
न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ ३.१९१.११ ॥

इसलिए, हे विप्रर्षि, परमेष्ठी की कृपा से न तो तुम्हारे पास अंतक मृत्यु आती है, न देह का नाश करने वाली जरा।

3.191.12

यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः ।
नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन ॥ ३.१९१.१२ ॥

जब न सूर्य रहता है, न अग्नि, न वायु, न चंद्रमा; न आकाश रहता है, न पृथ्वी; तब कुछ भी शेष नहीं रहता।

3.191.13

तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥ ३.१९१.१३ ॥

उस एकमात्र समुद्र जैसे संसार में, जब स्थावर और जंगम सब नष्ट हो गए, देवताओं और असुरों के समूह नष्ट हो गए, और महासर्प पूरी तरह मिट गए।

3.191.14

शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ।
त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥ ३.१९१.१४ ॥

कमल पर शयन करते हुए, असीम आत्मा वाले, जिनका निवास कमल है, उन सर्वभूतेश्वर ब्रह्मा के पास तुम अकेले उपस्थित रहते हो।

3.191.15

एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्वं वृत्तं द्विजोत्तम ।
तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वांहेत्वात्मिकां कथां ॥ ३.१९१.१५ ॥

हे द्विजोत्तम, यह सब पूर्वकाल में जो घटित हुआ, तुमने प्रत्यक्ष देखा है। इसलिए मैं सर्वकारणात्मक उस कथा को सुनना चाहता हूँ।

3.191.16

अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा ॥ ३.१९१.१६ ॥

हे द्विजोत्तम, तुमने अकेले ही यह बहुत बार अनुभव किया है। सभी लोकों में कुछ भी तुम्हें सदा अज्ञात नहीं है।

3.191.17

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ।
पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च।
अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ ३.१९१.१७ ॥

अब मैं तुम्हें कथा सुनाऊँगा, स्वयंभू को नमस्कार करके — उस पुरुष को, जो पुरातन, शाश्वत और अव्यय है, जो अव्यक्त, अति सूक्ष्म, निर्गुण और गुणात्मा है।

3.191.18

य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ।
एष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत्प्रभुः ॥ ३.१९१.१८ ॥

यह जो विशाल और दीर्घ नेत्रों वाले, पीतवस्त्रधारी जनार्दन हैं — यही कर्ता और विकर्ता हैं, भूतों के आत्मा, भूतों के रचयिता और प्रभु हैं।

3.191.19

अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमिति चोच्यते ।
अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम् ॥ ३.१९१.१९ ॥

वह अचिन्त्य, महान आश्चर्य और पवित्र कहा जाता है; आदि और अन्त से रहित, सत्तावान, विश्वरूप, अव्यय और अक्षय है।

3.191.20

एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ।
को ह्येनं परुषं वेत्ति देवा अपि न तं पौरषे ॥ ३.१९१.२० ॥

यह कर्ता है, किसी से निर्मित नहीं; पुरुषार्थ में भी इसका कारण नहीं। इस पुरुष को कौन जानता है? देवता भी उसे नहीं जानते।

3.191.21

सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम ।
आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥ ३.१९१.२१ ॥

हे राजश्रेष्ठ! यह सब आश्चर्यमय ही है, आदि से निर्मित; हे मनुजव्याघ्र! समस्त जगत के क्षय में (भी यही होता है)।

3.191.22

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ ३.१९१.२२ ॥

उन्होंने कहा है कि कृतयुग चार हजार वर्षों का है; उसकी संध्या भी उतने ही सौ वर्षों की है, और संध्यांश भी वैसा ही है।

3.191.23

वीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परं ॥ ३.१९१.२३ ॥

यहाँ त्रेतायुग तीन हजार वर्षों का कहा जाता है; उसकी संध्या भी उतने ही सौ वर्षों की है, और उसके पश्चात संध्यांश है।

3.191.24

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ।
तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ ३.१९१.२४ ॥

इसी प्रकार द्वापरयुग परिमाण में दो हजार वर्षों का है; उसकी संध्या भी दो सौ वर्षों की है, और संध्यांश भी वैसा ही है।

3.191.25

सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ।
तस्य वर्षशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परम् ॥ ३.१९१.२५ ॥

फिर कलियुग एक हज़ार वर्षों का माना गया है। उसकी संध्या सौ वर्ष की है और उसका संध्यांश उसके बाद (उतना ही) है।

3.191.26

सन्ध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ।
क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ॥ ३.१९१.२६ ॥

संध्या और संध्यांश का प्रमाण समान जानो। कलियुग के समाप्त होने पर कृतयुग प्रवृत्त होता है।

3.191.27

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ।
एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम् ॥ ३.१९१.२७ ॥

यह बारह हज़ार (वर्षों) की युग-संज्ञा कही गई है। यह (चक्र) हज़ार (बार) तक चलता है—अहो, यह ब्रह्मा का (दिन) कहा गया है।

3.191.28

विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वतः परिवर्तते ।
लोकानां मनुजवन्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः ॥ ३.१९१.२८ ॥

यह समस्त विश्व ब्रह्मा के धाम में चारों ओर घूमता रहता है। हे मनुष्यों में व्याघ्र, ज्ञानी लोग उसे लोकों का प्रलय जानते हैं।

3.191.29

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ।
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः ॥ ३.१९१.२९ ॥

हे भरतों में वृषभ, युग के अंत में जब थोड़ा ही शेष रह जाता है, तब सहस्र (वर्षों) के अंत में प्रायः सभी मनुष्य असत्य बोलने वाले हो जाते हैं।

3.191.30

यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा ।
व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते ॥ ३.१९१.३० ॥

हे पार्थ, उस काल में यज्ञ का प्रतिनिधि, दान का प्रतिनिधि और व्रत का प्रतिनिधि (ही) प्रवर्तित होता है।

3.191.31

ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः ।
क्षत्रधर्मेण वाऽप्यत्र वर्तयन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.३१ ॥

युगक्षय के समय ब्राह्मण शूद्रों के कर्म करेंगे, और शूद्र धन कमाने वाले होंगे; यहाँ तक कि वे क्षत्रियधर्म से भी जीविका चलाएँगे।

3.191.32

निवृत्तयज्ञस्वाध्याया दण्डाजिनविवर्जिताः ।
ब्राह्मणा सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ ३.१९१.३२ ॥

कलियुग में ब्राह्मण यज्ञ और स्वाध्याय छोड़ देंगे, दण्ड और मृगचर्म से रहित होंगे, और सब कुछ खाने वाले हो जाएँगे।

3.191.33

अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः ।
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥ ३.१९१.३३ ॥

हे तात, तब ब्राह्मण जप न करने वाले होंगे और शूद्र जप में लगे रहेंगे। जब संसार इस प्रकार उलट जाएगा, तो वह क्षय का पूर्वरूप होगा।

3.191.34

बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ।
मृषानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥ ३.१९१.३४ ॥

हे मनुजाधिप, पृथ्वी पर बहुत से म्लेच्छ राजा होंगे, जो झूठे आदेश देने वाले, पापी और मिथ्या वचन में लगे रहने वाले होंगे।

3.191.35

आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः ।
काम्भोजा बाह्लिकाः शूराऽऽ भीरस्तथा नरोत्तमा ॥ ३.१९१.३५ ॥

आन्ध्र, शक, पुलिन्द, यवन राजा, कम्बोज, बाह्लिक, शूर और अभीर तथा श्रेष्ठ मनुष्य भी (उस समय राज्य करेंगे)।

3.191.36

न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति ।
क्षत्रियाश्चापि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप ॥ ३.१९१.३६ ॥

तब कोई ब्राह्मण अपने धर्म से जीविका नहीं चलाएगा; हे नराधिप, क्षत्रिय और वैश्य भी विकर्म में स्थित होंगे।

3.191.37

अल्पायुषः स्वल्पबलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः ।
अल्पसाराल्पदेहाश्च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥ ३.१९१.३७ ॥

उस समय के लोग अल्पायु, अल्प बल वाले, अल्प वीर्य और पराक्रम वाले, अल्प सार और छोटे शरीर वाले, तथा सत्य बोलने में कम बोलने वाले होंगे।

3.191.38

बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मवादिनः ॥ ३.१९१.३८ ॥

युग के अन्त के आने पर जनपद बहुत सूने होंगे, दिशाएँ मृगों और हिंस्र पशुओं से भरी होंगी, और ब्रह्मवादी व्यर्थ (बोलने वाले) होंगे।

3.191.39

भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः ।
युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ॥ ३.१९१.३९ ॥

हे मनुष्यों में व्याघ्र, युग के अन्त में शूद्र 'भो' कहकर बोलने वाले होंगे, और ब्राह्मण 'आर्य' कहकर बोलने वाले होंगे; (तब) बहुत से जीव होंगे।

3.191.40

न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशांपते ।
रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥ ३.१९१.४० ॥

हे प्रजापति, (तब) सब गंध घ्राण से युक्त (उतने प्रखर) नहीं होंगे; हे मनुष्यों में व्याघ्र, रस भी (उतने) स्वादिष्ट नहीं होंगे।

3.191.41

बहुप्रजा ह्रस्वदेहा शीलाचारविवर्जिताः ।
मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.४१ ॥

हे राजन्, युग के क्षय में स्त्रियाँ बहुत संतानों वाली, छोटे शरीर वाली, शील और आचार से रहित, और मुख-भग वाली होंगी।

3.191.42

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.४२ ॥

हे राजन्, युग के क्षय में जनपदों में अट्टशूल (ऊँचे अट्टालिका-शूल) होंगे, चौराहों पर शिवशूल होंगे, और स्त्रियाँ केशशूल वाली होंगी।

3.191.43

अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ।
अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः ॥ ३.१९१.४३ ॥

हे जनाधिप, गायें भी इसी प्रकार अल्प दूध देने वाली होंगी, और वृक्ष भी अल्प पुष्प-फल वाले तथा बहुत कौवों से भरे होंगे।

3.191.44

ब्रह्मवध्यानुलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ।
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥ ३.१९१.४४ ॥

हे पृथ्वीपाल, ब्रह्महत्या के दोष से लिप्त और झूठे आरोप लगाने वाले राजाओं का दान भी द्विज स्वीकार करेंगे।

3.191.45

लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ।
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः ॥ ३.१९१.४५ ॥

हे पृथ्वीपाल, लोभ और मोह से घिरे, झूठे धर्म-ध्वज से ढके द्विज भिक्षा के लिए दिशाओं में घूमते फिरेंगे।

3.191.46

कराभारभयाद्भीता गृहस्थाः परिमोषकाः ।
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपभुञ्जते ॥ ३.१९१.४६ ॥

कर के भारी बोझ के भय से डरे हुए गृहस्थ, जो चोर हैं, मुनि का छद्म रूप धारण कर छिपे रहते हैं और व्यापार करते हैं।

3.191.47

मित्या च नखरोमाणि धारयन्ति तदा द्विजाः ।
अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ ३.१९१.४७ ॥

हे नरव्याघ्र, तब द्विज नख और रोम धारण करते हैं; धन के लोभ से वे व्यर्थ ही ब्रह्मचारी बनते हैं।

3.191.48

आश्रमेषु वृथाचार पारपा गुरुतल्पगाः ।
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥ ३.१९१.४८ ॥

आश्रमों में व्यर्थ आचरण करने वाले, गुरु-पत्नी की शय्या पर जाने वाले, वे इस लोक के मांस-रक्त बढ़ाने वाले भोगों की कामना करते हैं।

3.191.49

पारलौकिककार्येषु प्रमत्ता भृशनास्तिकाः ।
बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः।
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥ ३.१९१.४९ ॥

परलोक के कार्यों में असावधान और अत्यंत नास्तिक, अनेक पाखंडों से मिले हुए, दूसरों के अन्न के गुण गाने वाले — हे मनुष्यों में व्याघ्र, युग के क्षय में आश्रम नहीं रहते।

3.191.50

यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः ।
न चापि सर्वभीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत ॥ ३.१९१.५० ॥

जैसे भगवान पाकशासन (इन्द्र) ऋतु के अनुसार वर्षा करते थे, वैसे अब नहीं करते; और हे भारत, सभी बीज भी भली प्रकार नहीं उगते।

3.191.51

फलं धर्मस्य राजेन्द्र सर्वत्र परिहीयते ।
हिंसाभिरामश्च जनस्तथा संपद्यतेऽशुचिः।
अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥ ३.१९१.५१ ॥

हे राजेन्द्र, धर्म का फल सर्वत्र घट जाता है; हिंसा में रमने वाले और अशुद्ध हो जाते हैं लोग; और हे निष्पाप, तब अधर्म का फल अत्यधिक हो जाता है।

3.191.52

तदा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः ।
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोस्ति कश्चन ॥ ३.१९१.५२ ॥

और हे पृथ्वीपाल, तब जो धर्म से युक्त हो, उसे अल्पायु माना जाना चाहिए; सचमुच कोई धर्म नहीं रहता।

3.191.53

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः ।
वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत ॥ ३.१९१.५३ ॥

लोग प्रायः झूठे मापों से माल बेचते हैं; और हे नरव्याघ्र, व्यापारी भी बहुत छल-कपट वाले हो जाते हैं।

3.191.54

धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः ।
धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बलायते ॥ ३.१९१.५४ ॥

धर्मात्मा लोग घटते जाते हैं, और पापी लोग बढ़ते जाते हैं; धर्म का बल क्षीण हो जाता है और अधर्म बलवान होने लगता है।

3.191.55

अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तथा ।
दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये ॥ ३.१९१.५५ ॥

युग के अंत में धर्मनिष्ठ मनुष्य अल्पायु और दरिद्र होंगे, और अधर्मी दीर्घायु और समृद्ध होंगे।

3.191.56

नगराणआं विहारेषु विधर्माणो युगक्षये ।
अधर्मिष्ठैरुपायैश् प्रजा व्यवहरन्त्युत ॥ ३.१९१.५६ ॥

युग के अंत में नगरों के उद्यानों में अधर्मी लोग रहेंगे, और प्रजा अधर्मपूर्ण उपायों से व्यवहार करेगी।

3.191.57

संचयेन तथाऽल्पेन भवन्त्याढ्यमदान्विताः ।
धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ॥ ३.१९१.५७ ॥

थोड़े संचय से भी मनुष्य धनमद से भर जाते हैं; और प्रायः लोग परस्पर विश्वास से सौंपे गए धन को हड़पने लगते हैं।

3.191.58

हर्तुं व्यवसिता राजन्पापाचारसमनविताः ।
नैतदस्तीति मनुजा वर्तन्ते निरपत्रपाः ॥ ३.१९१.५८ ॥

हे राजन्, पापाचार से युक्त मनुष्य धन हड़पने को कृतसंकल्प होंगे; वे निर्लज्ज होकर कहेंगे कि यह (धरोहर) है ही नहीं।

3.191.59

पुरुषादानि सत्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा ।
नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते ॥ ३.१९१.५९ ॥

मनुष्यभक्षी प्राणी, पक्षी और मृग भी नगरों के उद्यानों और चैत्यों में भी शयन करेंगे।

3.191.60

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप ।
दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥ ३.१९१.६० ॥

हे नृप, सात-आठ वर्ष की स्त्रियाँ गर्भ धारण करेंगी, और दस-बारह वर्ष के पुरुषों के भी पुत्र उत्पन्न होंगे।

3.191.61

भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा ।
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते ॥ ३.१९१.६१ ॥

सोलहवें वर्ष में मनुष्य भी पके बालों वाले हो जाते हैं, और मनुष्यों की आयु का क्षय शीघ्र ही आ पहुँचता है।

3.191.62

क्षीणायुषो महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ।
तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते ॥ ३.१९१.६२ ॥

हे महाराज, जिनकी आयु क्षीण हो गई है, वे तरुण भी वृद्धों के स्वभाव वाले हो जाते हैं; और तरुणों का जो स्वभाव है, वह वृद्धों में उत्पन्न हो जाता है।

3.191.63

विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वाऽर्हतः पतीन् ।
व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च ॥ ३.१९१.६३ ॥

तब स्त्रियाँ विपरीत हो जाएँगी; योग्य पतियों को धोखा देकर दुराचारिणी स्त्रियाँ दासों और पशुओं के साथ भी विचरण करेंगी।

3.191.64

वीरपत्न्यस्तथा नार्यः संश्रयन्ति नरान्नृप ।
भर्तारमपि जीवन्तमन्यान्व्यभिचरन्त्युत ॥ ३.१९१.६४ ॥

हे राजन्, वीरों की पत्नियाँ भी इसी प्रकार पुरुषों का आश्रय लेंगी; और जीवित पति के रहते भी वे दूसरों के साथ व्यभिचार करेंगी।

3.191.65

तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ।
अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥ ३.१९१.६५ ॥

हे महाराज, उस सहस्र युग के अन्त में, जब आयु का क्षय आ पहुँचता है, तब बहुत वर्षों तक चलने वाला अनावृष्टि (सूखा) उत्पन्न होता है।

3.191.66

ततस्तान्यल्पसाराणि सत्वानि क्षुधितानि वै ।
प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ३.१९१.६६ ॥

तब वे अल्पबल प्राणी भूख से व्याकुल होकर, हे पृथ्वीपति, पृथ्वी पर बहुधा प्रलय को प्राप्त हो जाते हैं।

3.191.67

ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप ।
पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥ ३.१९१.६७ ॥

हे मनुजाधिप, तब सात तेजस्वी सूर्यों द्वारा समुद्रों और नदियों का सारा जल पी लिया जाता है।

3.191.68

यच्च रकाष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ।
सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥ ३.१९१.६८ ॥

हे भारत, जो भी काष्ठ, तृण, सूखा या गीला है, वह सब भस्म हुआ दिखाई देता है, हे भरतर्षभ।

3.191.69

ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत ।
लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम् ॥ ३.१९१.६९ ॥

हे भारत, तब प्रलयकारी अग्नि वायु के साथ उस लोक में प्रवेश करती है, जो पहले सूर्यों द्वारा सुखा दिया गया है।

3.191.70

ततः स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम् ।
रदेवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ ३.१९१.७० ॥

तब वह पृथ्वी को फाड़कर रसातल में प्रवेश करती है और देवों, दानवों तथा यक्षों में महान भय उत्पन्न करती है।

3.191.71

निरदहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह ।
अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥ ३.१९१.७१ ॥

वह नागलोक को और जो कुछ पृथ्वी पर या उसके नीचे है, उसे पूरी तरह जला देती है; हे पृथ्वीपाल, क्षण भर में सब नष्ट कर देती है।

3.191.72

ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ।
निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः ॥ ३.१९१.७२ ॥

तब बीस योजन के सहस्रों और सैकड़ों तक अशुभ वायु और वह संवर्तक अग्नि जला डालती है।

3.191.73

सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः ॥ ३.१९१.७३ ॥

देवों, असुरों और गन्धर्वों के साथ, यक्षों, नागों और राक्षसों के साथ, तब वह प्रज्वलित विभु सारे जगत् को ही जला डालता है।

3.191.74

ततो गजकुलप्रख्यास्तजिन्मालाविभूषिताः ।
उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः ॥ ३.१९१.७४ ॥

तब हाथियों के झुंड जैसे, विद्युत्-मालाओं से सजे, आकाश में अद्भुत दर्शन वाले महामेघ उठते हैं।

3.191.75

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः ।
केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः ॥ ३.१९१.७५ ॥

कुछ नीले कमल के समान श्याम, कुछ कुमुद के समान, कुछ कमल-केसर के समान, और कुछ पीले मेघ थे।

3.191.76

केचिद्धारिद्रसंकाशाः कारण्डवनिभास्तथा ।
केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलसप्रभाः ॥ ३.१९१.७६ ॥

कुछ हल्दी के रंग के, कुछ कारण्डव पक्षी के समान, तथा कुछ कमल-पत्र की आभा वाले, और कुछ हिंगुल की प्रभा वाले थे।

3.191.77

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः ।
केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसन्निभाः ॥ ३.१९१.७७ ॥

कुछ उत्तम नगरों के आकार के, कुछ हाथियों के समूह के समान, कुछ अंजन के समान, और कुछ मकर के समान थे।

3.191.78

विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ।
घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ॥ ३.१९१.७८ ॥

विद्युत्-मालाओं से अंग लिपटे हुए घने मेघ उठते हैं; हे महाराज, वे भयानक रूप वाले और भयंकर गर्जन से गूँजते हैं।

3.191.79

ततो जलघराः सर्वं व्याप्नुवनति नभस्तलम् ।
गर्जन्तः पृथिवीपाल पृथिवीधरसन्निभाः ॥ ३.१९१.७९ ॥

फिर वे जलधर समस्त आकाश को ढकने लगे, हे पृथ्वीपाल, गरजते हुए, पृथ्वी को धारण करने वाले पर्वतों के समान।

3.191.80

तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ।
आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥ ३.१९१.८० ॥

उन्हीं से यह समूची पृथ्वी, पर्वतों, वनों और खानों सहित, हे महाराज, जलप्रवाह से भरकर डूब गई।

3.191.81

ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ।
पर्वतान्प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥ ३.१९१.८१ ॥

तब वे भयानक, गर्जते हुए मेघ, हे पुरुषर्षभ, परमेष्ठी द्वारा प्रेरित होकर शीघ्र ही पर्वतों को डुबोने लगे।

3.191.82

वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ।
सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयनति च पावकम् ॥ ३.१९१.८२ ॥

महान जल बरसाते हुए, पृथ्वी को भरते हुए, अत्यंत भयानक, अमंगल और उग्र रूप में, उन्होंने अग्नि को भी बुझा डाला।

3.191.83

ततो द्वादशवर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे ।
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥ ३.१९१.८३ ॥

तब उस प्रलय में वे मेघ बारह वर्षों तक धाराओं से भरते रहे, महात्मा द्वारा प्रेरित होकर।

3.191.84

ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत ।
पर्वताश्च विदीर्यन्ते मही चापि विदीर्यते ॥ ३.१९१.८४ ॥

तब हे भारत, समुद्र अपनी सीमा लांघ गया; पर्वत फट गए और पृथ्वी भी फट गई।

3.191.85

सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम् ।
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥ ३.१९१.८५ ॥

चारों ओर अचानक भ्रमित वे मेघ आकाश को घेरकर वायु के वेग से आहत होकर नष्ट हो जाते हैं।

3.191.86

कततस्तं मारुतं घोरं स्वयंभूर्मनुजाधिप ।
आदिः पद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥ ३.१९१.८६ ॥

हे मनुजाधिप, उस भयानक वायु को पीकर स्वयंभू, आदिदेव, कमल पर निवास करने वाले देव सोते हैं, हे भारत।

3.191.87

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणए यक्षराक्षसवर्जिते ॥ ३.१९१.८७ ॥

उस भयानक एकार्णव में, जब स्थावर और जंगम नष्ट हो गए, देवों और असुरों के गण नष्ट हो गए, यक्षों और राक्षसों से रहित हो गए।

3.191.88

निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे ।
अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमातुरः ॥ ३.१९१.८८ ॥

हे महीपाल, मनुष्यों से रहित, हिंस्र पशुओं और वृक्षों से रहित, इस लोक में, जहाँ आकाश भी नहीं, मैं अकेला व्याकुल होकर भटकता हूँ।

3.191.89

एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम ।
अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लब्यमगमं ततः ॥ ३.१९१.८९ ॥

हे श्रेष्ठ राजा, उस भयानक एकार्णव के जल में विचरते हुए, सभी प्राणियों को न देखकर, मैं तब विषाद में पड़ गया।

3.191.90

ततः सुदीर्घं गत्वाऽहं प्लवमानो धराधिप ।
श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लब्धवानस्म्यतन्द्रितः ॥ ३.१९१.९० ॥

फिर, हे धरणीपति, बहुत दूर तैरते हुए जाकर भी मैं थका हुआ कहीं भी शरण नहीं पा सका, यद्यपि मैं आलस्यरहित था।

3.191.91

ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंनिघौ ।
न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥ ३.१९१.९१ ॥

तब कभी मैंने उस जल के समीप एक अत्यन्त विशाल बरगद का वृक्ष देखा, हे पृथ्वीपति।

3.191.92

शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ।
पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ॥ ३.१९१.९२ ॥

हे नराधिप, उस वृक्ष की फैली हुई शाखा पर, हे पृथ्वीपाल, दिव्य बिछावन से सजे पलंग पर।

3.191.93

उपविष्टं महाराज पद्मेन्दुसदृशाननम् ।
फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥ ३.१९१.९३ ॥

हे महाराज, हे भारत, मैंने एक बालक को बैठा हुआ देखा, जिसका मुख कमल और चन्द्रमा के समान था, और जिसके विशाल नेत्र खिले हुए कमलों के समान थे।

3.191.94

ततो मे पृतिवीपाल विस्मयः सुमहाभूत् ।
कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते ॥ ३.१९१.९४ ॥

तब, हे पृथ्वीपाल, मुझे अत्यन्त आश्चर्य हुआ कि यह शिशु, जब संसार का नाश आ चुका है, कैसे सो रहा है?

3.191.95

तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये ।
भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्नपि नराधिप ॥ ३.१९१.९५ ॥

तप से विचार करते हुए भी मैं उस शिशु को पहचान न सका, हे नराधिप, जबकि मैं भूत, भविष्य और वर्तमान सब जानता था।

3.191.96

अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतभूषणः ।
साक्षाल्लक्ष्म्या इवावास स तदा प्रतिभाति मे ॥ ३.१९१.९६ ॥

अलसी के फूल के रंग जैसी आभा वाला, श्रीवत्स चिह्न से शोभित, वह मुझे तब साक्षात् लक्ष्मी का निवास जैसा प्रतीत हुआ।

3.191.97

ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ॥ ३.१९१.९७ ॥

तब उस कमल-नयन, श्रीवत्स-चिह्नधारी, तेजस्वी बालक ने मुझसे कानों को सुखद लगने वाले ये वचन कहे।

3.191.98

जानामि त्वां परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् ।
मार्कण्डेय महासत्वं यावदिच्छसि भार्गव ॥ ३.१९१.९८ ॥

हे तात, मैं जानता हूँ कि तुम थके हुए हो और विश्राम चाहते हो। हे मार्कण्डेय, महात्मन् भार्गव, जब तक चाहो, विश्राम करो।

3.191.99

अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम ।
आस्खेह विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया ॥ ३.१९१.९९ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, मेरे शरीर के भीतर प्रवेश करो। यहाँ तुम्हारे लिए निवास नियत है; मैंने तुम पर यह कृपा की है।

3.191.100

ततो बालेन तेनैव मुक्तस्यासीत्तदा मम ।
निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ॥ ३.१९१.१०० ॥

तब उसी बालक द्वारा मुक्त होने पर मेरे मन में दीर्घ जीवन और मनुष्य-जन्म के प्रति विरक्ति उत्पन्न हुई, हे भारत।

3.191.101

ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् ।
तस्याहमवशो वक्रे दैवयोगात्प्रवेशितः ॥ ३.१९१.१०१ ॥

तब उस बालक ने सहसा अपना मुख खोल दिया, और मैं दैव-योग से विवश होकर उसके मुख में प्रवेश कर गया।

3.191.102

ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ।
सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥ ३.१९१.१०२ ॥

तब हे मनुजाधिप, सहसा उसके उदर में प्रवेश करके मैंने राष्ट्रों और नगरों से भरी समूची पृथ्वी देखी।

3.191.103

गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम् ।
चर्मण्वतींवेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥ ३.१९१.१०३ ॥

गंगा, शतद्रु, सीता और यमुना, फिर कौशिकी, चर्मण्वती, वेत्रवती, चन्द्रभागा और सरस्वती।

3.191.104

सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि ।
वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥ ३.१९१.१०४ ॥

सिन्धु और विपाशा नदी, गोदावरी भी, वस्वोकसारा, नलिनी और नर्मदा, हे भारत।

3.191.105

नदीं ताम्रां च वेणां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ।
सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ॥ ३.१९१.१०५ ॥

ताम्रा नदी और वेणा, पुण्यजल और शुभ फल देने वाली, सुवेणा, कृष्णवेणा और महानदी इरामा।

3.191.106

वितस्तां च महाराज कावेरीं च महानदीम् ।
तुङ्गभद्रां कृष्णवेणीं कमलां च महानदीम्।
शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां किंपुनामपि ॥ ३.१९१.१०६ ॥

वितस्ता और हे महाराज, महानदी कावेरी, तुंगभद्रा, कृष्णवेणी और महानदी कमला, हे पुरुषव्याघ्र, शोण, विशल्या और किंपुना भी।

3.191.107

एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ।
परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ ३.१९१.१०७ ॥

ये और अन्य नदियाँ, जो पृथ्वी पर हैं, हे नरोत्तम, मैं परिक्रमा करते हुए उस महात्मा के उदर में देखता हूँ।

3.191.108

ततः समुद्रं पश्मामि यादोगणनिषेवितम् ।
रत्नाकरममित्रघ्न पयसोनिधिमुत्तमम् ॥ ३.१९१.१०८ ॥

फिर मैं समुद्र देखता हूँ, जल-जीवों के समूहों से सेवित, रत्नों की खान, हे शत्रुघ्न, जल का उत्तम भंडार।

3.191.109

ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ।
जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभम् ॥ ३.१९१.१०९ ॥

फिर मैं आकाश को देखता हूँ, जो चन्द्रमा और सूर्य से सुशोभित है, अपने तेज से दीप्तिमान, अग्नि और सूर्य के समान प्रभा वाला।

3.191.110

पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम् ।
सपर्वतवनद्वीपां निम्नगाशतसंकुलाम् ॥ ३.१९१.११० ॥

और हे राजन, मैं पृथ्वी को देखता हूँ, जो वनों से सुशोभित है, पर्वतों, वनों और द्वीपों से युक्त, सैकड़ों नदियों से भरी हुई।

3.191.111

यजन्ते हि ततो राजन्ब्राह्मणा बहुभिर्मखैः ।
क्षत्रियाश् प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जनैः ॥ ३.१९१.१११ ॥

फिर, हे राजन, ब्राह्मण अनेक यज्ञों से यजन करते हैं, और क्षत्रिय सभी वर्णों को प्रसन्न करते हुए कार्य में लगे रहते हैं।

3.191.112

वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ।
शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा ॥ ३.१९१.११२ ॥

वैश्य यथोचित रूप से कृषि करवाते हैं, हे नराधिप; और शूद्र भी द्विजों की सेवा में लगे रहते हैं।

3.191.113

ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥ ३.१९१.११३ ॥

फिर, हे राजन, उस महात्मा के उदर में घूमते हुए मैं हिमालय को देखता हूँ और हेमकूट पर्वत को भी।

3.191.114

निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजतान्वितम् ।
पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ३.१९१.११४ ॥

निषध पर्वत भी मैं देखता हूँ, और श्वेत पर्वत भी, जो चाँदी से युक्त है। हे महीपाल, मैं गन्धमादन पर्वत भी देखता हूँ।

3.191.115

मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ।
पश्यामि च महाराज मेरु कनकपर्वतम् ॥ ३.१९१.११५ ॥

हे मनुजव्याघ्र, मैं मन्दर को देखता हूँ, और नील महागिरि को भी। हे महाराज, मैं सुवर्ण-पर्वत मेरु को देखता हूँ।

3.191.116

महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् ।
मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥ ३.१९१.११६ ॥

मैं महेन्द्र को देखता हूँ, और उत्तम पर्वत विन्ध्य को भी। मैं मलय को भी देखता हूँ, और पारियात्र पर्वत को भी।

3.191.117

एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ।
तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वे रत्नविभूषिताः ॥ ३.१९१.११७ ॥

ये और अन्य बहुत से जितने भी पृथ्वी को धारण करने वाले पर्वत हैं, वे सभी रत्नों से विभूषित होकर उसके उदर में मेरे द्वारा देखे गए।

3.191.118

सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च पश्यामि मनुजाधिप ।
पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते।
तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा ॥ ३.१९१.११८ ॥

हे मनुजाधिप, मैं सिंह, व्याघ्र और वराह को देखता हूँ। हे जगत्पति, पृथ्वी पर जो और भी प्राणी हैं, उन सबको मैं वहाँ देखता हुआ तब विचरता रहा।

3.191.119

कुक्षौ तस् नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः ।
शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणानहम् ॥ ३.१९१.११९ ॥

हे नरव्याघ्र, उसके उदर में प्रवेश करके दिशाओं में विचरण करते हुए मैं इन्द्र आदि को भी देखता हूँ और सम्पूर्ण देवगणों को भी देखता हूँ।

3.191.120

साध्यान्रुद्रांस्तथाऽऽदित्यान्गुह्यकान्पितरस्तथा ।
सर्पान्नागान्सुपर्णांश्च वसूनप्यश्विनावपि ॥ ३.१९१.१२० ॥

साध्य, रुद्र, तथा आदित्य, गुह्यक और पितर भी, तथा सर्प, नाग, सुपर्ण और वसु, और अश्विनीकुमार दोनों भी।

3.191.121

गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते ।
दैत्यदानवसङ्घांश्च नागांश्च मनुजाधिप ॥ ३.१९१.१२१ ॥

हे महीपति, गन्धर्व, अप्सराएँ, यक्ष, ऋषि, दैत्य और दानवों के समूह, तथा नाग, हे मनुजाधिप।

3.191.122

सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ।
यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.१९१.१२२ ॥

सिंहिका के पुत्र तथा जो अन्य सुरों के शत्रु हैं, और संसार में मेरे द्वारा जो कुछ भी स्थावर-जंगम देखा गया है।

3.191.123

सर्वं पश्याम्यहं राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
त्वरमाणः फलाहारः कृत्स्नं जगदिदं विभो ॥ ३.१९१.१२३ ॥

हे राजन्, मैं उन महात्मा के उदर में सब कुछ देखता हूँ; फल खाने के लिए जल्दी करते हुए, हे विभो, यह समस्त जगत।

3.191.124

अन्तःशरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम् ।
न च पश्यामि यस्याहं देहस्यान्तं कदाचन ॥ ३.१९१.१२४ ॥

उसके शरीर के भीतर मैं सौ से भी अधिक वर्षों तक रहा, किन्तु उस शरीर का अंत मैंने कभी नहीं देखा।

3.191.125

सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशांपते ।
भ्रमंस्तत्र महीपाल यदा वर्षगणान्बहून्।
आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः ॥ ३.१९१.१२५ ॥

हे विशांपति, हे महीपाल, निरंतर दौड़ते और विचार करते हुए मैं वहाँ भटकता रहा; जब अनेक वर्षों के समूह बीत गए, तब भी हे राजन्, मैं उस महात्मा का अंत नहीं पा सका।

3.191.126

ततस्तमेव शरणं गतोस्मि विधिवत्तदा ।
वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ ३.१९१.१२६ ॥

तब मैं विधिपूर्वक उन्हीं की शरण में गया, उस वरेण्य, वरदाता देव की, मन और कर्म से भी।

3.191.127

ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः ।
महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम ॥ ३.१९१.१२७ ॥

तब हे राजन्, मैं सहसा वायु के वेग से उन महात्मा के खुले मुख से बाहर निकल आया, हे पुरुषोत्तम।

3.191.128

ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशांपते ।
आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत् ॥ ३.१९१.१२८ ॥

तब उसी न्यग्रोध वृक्ष की शाखा पर, हे विशांपति, हे मनुजशार्दूल, वह बैठे हैं, मानो समस्त जगत को धारण किए हुए।

3.191.129

ते नैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ।
आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम् ॥ ३.१९१.१२९ ॥

हे नरव्याघ्र, बालक के रूप में ही उन्हें, श्रीवत्स चिह्न से अंकित, बैठे हुए, अमित तेज वाले को, मैं देखता हूँ।

3.191.130

ततो मामब्रवीद्बालः स प्रीतः प्रहसन्निव ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः ॥ ३.१९१.१३० ॥

तब उस बालक ने, प्रसन्न होकर मानो हँसते हुए, मुझसे कहा — श्रीवत्स धारण किए, दीप्तिमान, पीत वस्त्र पहने, महान तेज वाले उसने।

3.191.131

अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम ।
उषितस्त्वं परिश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥ ३.१९१.१३१ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, क्या अब इस मेरे शरीर में तुम निवास करके थक गए हो? हे मार्कण्डेय, मुझसे कहो।

3.191.132

मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा ।
मायानिर्मुक्तमात्मनमपश्यं लब्धचेतसम् ॥ ३.१९१.१३२ ॥

फिर एक मुहूर्त के बाद मेरी दृष्टि नवीन होकर प्रकट हुई, और मैंने माया से मुक्त अपने आप को, चेतना प्राप्त किए हुए, देखा।

3.191.133

तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ।
सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिर्विराजितौ ॥ ३.१९१.१३३ ॥

उसके ताम्रवर्ण तलवों वाले, हे तात, दोनों चरण सुप्रतिष्ठित थे, सुंदर गठन वाले, मृदु रक्तिम अँगुलियों से सुशोभित।

3.191.134

प्रयत्नेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवनदितौ ।
दृष्ट्वाऽपरिमितं तस् प्रभावममितौजसः ॥ ३.१९१.१३४ ॥

मैंने प्रयत्नपूर्वक सिर से उन्हें पकड़कर भलीभाँति प्रणाम किया, और उस अमितौजा के अपरिमित प्रभाव को देखा।

3.191.135

विनयेनाञ्जलिं कृत्वाप्रयत्नेनोपगम्य ह ।
दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥ ३.१९१.१३५ ॥

विनयपूर्वक हाथ जोड़कर, सहज ही निकट जाकर मैंने उन्हें देखा—वे भूतात्मा, कमलनयन देव।

3.191.136

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रवम् ।
ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम् ॥ ३.१९१.१३६ ॥

उन्हें प्रणाम कर, हाथ जोड़े हुए, मैंने यह कहा: 'हे देव, मैं आपको और आपकी इस उत्तम माया को जानना चाहता हूँ।'

3.191.137

आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवंस्तव ।
दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्तान्जठरे हि ते ॥ ३.१९१.१३७ ॥

हे भगवन्, मैं आपके मुख से होकर आपके शरीर में प्रविष्ट हुआ, और आपके उदर में समस्त लोकों को देखा।

3.191.138

तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ।
यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३.१९१.१३८ ॥

हे देव, आपके शरीर में स्थित देव, दानव, राक्षस, यक्ष, गन्धर्व और नाग, तथा जगत्—स्थावर और जंगम।

3.191.139

त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते ।
द्रुतमन्तःशरीरे ते सततं परिवर्तिनः ॥ ३.१९१.१३९ ॥

हे देव, आपकी कृपा से मेरी स्मृति नष्ट नहीं होती। आपके भीतर शरीर में निरंतर घूमते हुए (जीव) शीघ्र ही (मेरे सामने आ गए)।

3.191.140

निर्गतोऽहमकामस्तु इच्छया ते महाप्रभो ।
यतिष्ये पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाऽहमनिन्दितं ॥ ३.१९१.१४० ॥

हे महाप्रभु, आपकी इच्छा से मैं (आपके शरीर से) बिना कामना के बाहर निकला। हे कमलनयन, मैं उस निर्दोष (परम तत्त्व) को जानने का प्रयत्न करूँगा।

3.191.141

इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते ।
पीत्वा जगदिदं सर्वमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३.१९१.१४१ ॥

यहाँ साक्षात् शिशु बनकर आप क्यों ठहरे हैं? इस समस्त जगत् को पीकर अब यह सब आप मुझे बताने के योग्य हैं।

3.191.142

किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ ।
कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम ॥ ३.१९१.१४२ ॥

हे निष्पाप, आपके शरीर में स्थित यह समस्त जगत किस प्रयोजन से है? और हे शत्रुदमन, आप यहाँ कितने समय तक रहेंगे?

3.191.143

एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्षं विस्तरेण यथातथम्।
महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो ॥ ३.१९१.१४३ ॥

हे देवेश, ब्राह्मण की इच्छा से मैं यह सुनना चाहता हूँ — हे कमलनयन, आपसे विस्तारपूर्वक और ज्यों का त्यों। हे प्रभो, जो मैंने देखा वह महान और अचिन्त्य है।

3.191.144

इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः ।
सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः ॥ ३.१९१.१४४ ॥

मेरे ऐसा कहने पर उन श्रीमान्, देवों के देव, महान् तेजस्वी और वक्ताओं में श्रेष्ठ ने मुझे सांत्वना देते हुए यह वचन कहा।