મહાભારત · અધ્યાય 3.209
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.209.1
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः ।
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ॥ ३.२०९.१ ॥
હે ભારત, કૌશિક નામે એક દ્વિજશ્રેષ્ઠ હતા; તેઓ વેદાધ્યાયી, તપોધન, તપસ્વી અને ધર્મશીલ હતા.
3.209.2
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः ।
सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः ॥ ३.२०९.२ ॥
તે દ્વિજશ્રેષ્ઠ અંગો અને ઉપનિષદો સહિત વેદોનો અભ્યાસ કરતા; એક સ્થાને વૃક્ષના મૂળ પાસે ઊભા રહીને વેદોનું ઉચ્ચારણ કરી રહ્યા હતા.
3.209.3
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत ।
तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥ ३.२०९.३ ॥
વૃક્ષ ઉપર એક બગલો આવીને બેઠો; તેણે તે બ્રાહ્મણ ઉપર મળત્યાગ કર્યો.
3.209.4
समवेक्ष्यततः क्रुद्धः सममध्यायत द्विजः ।
तां बलकां महाराज निलीनां नगमूर्धनि ॥ ३.२०९.४ ॥
પછી તે દ્વિજ જોઈને ક્રોધિત થયા અને તરત જ વિચારવા લાગ્યા; હે મહારાજ, વૃક્ષના શિખર પર છુપાયેલા તે બગલા વિશે.
3.209.5
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ।
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले ॥ ३.२०९.५ ॥
અત્યંત ક્રોધથી વશ થયેલા બ્રાહ્મણે તે બગલાને જોયો; બ્રાહ્મણના શાપથી તે ધરતી પર પડ્યો.
3.209.6
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्वामचेतनाम् ।
कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः।
अकार्यं कृतवानस्मि द्वेषरागबलात्कृतः ॥ ३.२०९.६ ॥
પડેલા, પ્રાણહીન અને ચેતનાહીન તે બગલાને જોઈને કરુણાથી અત્યંત વ્યથિત થયેલા બ્રાહ્મણ તેના માટે વિલાપ કરવા લાગ્યા; "દ્વેષ અને રાગના બળથી પ્રેરાઈને મેં અકાર્ય કર્યું છે."
3.209.7
इत्युक्ताव बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ।
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ ॥ ३.२०९.७ ॥
આમ ઘણી વાર કહીને તે વિદ્વાન ભિક્ષા માટે ગામમાં ગયા. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ગામમાં શુદ્ધ કુળોમાં ફરતા.
3.209.8
देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः ।
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिवी ॥ ३.२०९.८ ॥
"આપો" એમ માગતા તેને તે સ્ત્રીએ "ઊભા રહો" કહ્યું. ત્યારે જ્યાં સુધી તે ગૃહિણી વાસણ સાફ કરતી હતી.
3.209.9
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम् ।
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥ ३.२०९.९ ॥
આ દરમિયાન, હે રાજન, ભૂખથી અત્યંત પીડાતો તેનો પતિ અચાનક ઘરમાં પ્રવેશ્યો. હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
3.209.10
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् ।
पाद्यमाचमनीयं वै ददौ भर्तुस्तथाऽऽसनम् ॥ ३.२०९.१० ॥
તે સાધ્વી સ્ત્રીએ પતિને જોઈને તે બ્રાહ્મણને છોડી, પતિને પાદ્ય, આચમન જળ અને આસન આપ્યાં.
3.209.11
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा ।
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा ॥ ३.२०९.११ ॥
કાળી આંખોવાળી તે સ્ત્રીએ નમ્રતાથી પતિની સેવા કરી, ભોજન, મિષ્ટાન્ન અને અતિ મધુર વચનોથી પણ.
3.209.12
उच्छिष्टं भाविता भर्तुर्भुङ्क्ते नित्यं युधिष्ठिर ।
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ॥ ३.२०९.१२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, પતિ પ્રત્યે ભક્તિવાળી તે હંમેશાં પતિનું એંઠું જ ખાતી; પતિને દેવ માનીને તેના મનને અનુસરતી.
3.209.13
कर्मणा मनसा वाचा नात्यश्नान्नापि चापिवत् ।
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥ ३.२०९.१३ ॥
કર્મ, મન અને વાણીથી તે અતિશય ખાતી કે પીતી નહોતી; સર્વ રીતે સમર્પિત થઈને પતિની સેવામાં રત રહેતી.
3.209.14
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी ।
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं साऽनुवर्तते ॥ ३.२०९.१४ ॥
તે સદાચારી, શુચિ, કુશળ અને કુટુંબનું હિત ઇચ્છનારી હતી; પતિનું જે હિત હતું તેનું જ તે સદા અનુસરણ કરતી.
3.209.15
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा ।
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥ ३.२०९.१५ ॥
દેવો, અતિથિઓ, સેવકો તથા સાસુ-સસરાની સેવામાં તે સદા તત્પર રહેતી અને નિરંતર ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખતી.
3.209.16
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् ।
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥ ३.२०९.१६ ॥
ત્યારે તે શુભનેત્રાએ ભિક્ષાની ઇચ્છા રાખીને ઊભેલા એક બ્રાહ્મણને જોયો; પતિની સેવા કરતાં તેને તે યાદ આવ્યું.
3.209.17
व्रीडिता साऽभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम ।
भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥ ३.२०९.१७ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારે તે સાધ્વી લજ્જિત થઈ; ભિક્ષા લઈને તે યશસ્વિની બ્રાહ્મણ પાસે બહાર ગઈ.
3.209.18
किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने ।
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥ ३.२०९.१८ ॥
હે શ્રેષ્ઠ નારી! "ઊભો રહે" એમ કહીને આ શું? તેં મને રોકી રાખ્યો છે, મને વિદાય આપી નથી.
3.209.19
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्रसान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत् ॥ ३.२०९.१९ ॥
ક્રોધથી સંતપ્ત, તેજથી બળતા જેવા બ્રાહ્મણને જોઈને તે સાધ્વીએ પહેલા સાંત્વનના શબ્દો કહ્યા.
3.209.20
क्षमस्वविप्रप्रवर क्षमस्व स्त्रीजडात्मताम् ।
प्रसीद भगवन्मह्यं कृपां कुरु मयि द्विज ॥ ३.२०९.२० ॥
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, ક્ષમા કરો; સ્ત્રીસ્વભાવની જડતાને ક્ષમા કરો. હે ભગવન, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ, મારા પર કૃપા કરો, હે દ્વિજ.
3.209.21
क्षन्तुमर्हसि मे विद्वन्भर्ता मे दैवतं महत् ।
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितोमया ॥ ३.२०९.२१ ॥
હે વિદ્વાન, તમે મને ક્ષમા કરવાને યોગ્ય છો; મારા પતિ મારા માટે મહાન દેવતા છે. તેઓ પણ ભૂખ્યા અને થાકેલા આવ્યા હતા, અને મેં તેમની સેવા કરી.
3.209.22
ब्राह्मणआ न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः ।
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे ॥ ३.२०९.२२ ॥
બ્રાહ્મણો શ્રેષ્ઠ નથી, અને તેં તારા પતિને શ્રેષ્ઠ બનાવ્યો છે. ગૃહસ્થધર્મમાં રહીને તું બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરે છે.
3.209.23
इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानवो भुवि ।
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ॥ ३.२०९.२३ ॥
ઇન્દ્ર પણ આમને પ્રણામ કરે છે, તો પૃથ્વી પરના માનવની શી વાત! હે અભિમાની, શું તું જાણતી નથી? વૃદ્ધોની વાત તેં સાંભળી નથી?
3.209.24
ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि ।
सपर्वतवनद्वीपां क्षिप्रमेवावमानिताः ॥ ३.२०९.२४ ॥
અપમાનિત બ્રાહ્મણો અગ્નિ સમાન થઈને પર્વતો, વનો અને દ્વીપો સહિત આ પૃથ્વીને પણ તરત બાળી શકે છે.
3.209.25
नाहं बलाका विप्रर्षे त्यज क्रोधं तपोधन ।
अनया क्रुद्धया दृष्ट्या क्रुद्धः किं मां करिष्यसि ॥ ३.२०९.२५ ॥
હું બગલી નથી, હે વિપ્રર્ષિ. હે તપોધન, ક્રોધ છોડો. આ ક્રુદ્ધ દૃષ્ટિથી ક્રોધિત થઈને તમે મારું શું કરશો?
3.209.26
नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः ।
अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ ३.२०९.२६ ॥
દેવો સમાન મનસ્વી વિપ્રોનું હું અપમાન કરતી નથી. હે વિપ્ર, હે નિષ્પાપ, મારો આ અપરાધ તમારે ક્ષમા કરવો ઘટે.
3.209.27
जानामि तेजो विप्राणआं महाभाग्यं च धीमताम् ।
अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः ॥ ३.२०९.२७ ॥
વિપ્રોનું તેજ અને બુદ્ધિમાનોનું મહાન ભાગ્ય હું જાણું છું. ક્રોધથી જ સમુદ્રનું જળ ખારું અને અપેય બનાવાયું હતું.
3.209.28
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
येषां क्रोधाग्निरद्यापि समुद्रे नोपशाम्यति।
कस्तान्परिभवेन्मूढो ब्राह्मणानमितौजसः ॥ ३.२०९.२८ ॥
એ જ રીતે, દીપ્ત તપસ્વી અને ભાવિતાત્મા મુનિઓની ક્રોધાગ્નિ આજે પણ સમુદ્રમાં શમી નથી. અમિત તેજસ્વી બ્રાહ્મણોનું કયો મૂઢ અપમાન કરશે?
3.209.29
ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिः सुदुरात्मवान् ।
अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥ ३.२०९.२९ ॥
બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરવાથી, અત્યંત દુષ્ટાત્મા વાતાપિ અગસ્ત્ય ઋષિ પાસે જઈને જીર્ણ થઈ ગયો — એ ક્રૂર મહાસુર.
3.209.30
बहुप्रभावाः श्रूयन्ते ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम्।
अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ ३.२०९.३० ॥
મહાત્મા બ્રાહ્મણોના ઘણા પ્રભાવ સાંભળવામાં આવે છે; હે બ્રહ્મન્, તેમનો ક્રોધ અતિ વિપુલ છે અને મહાત્માઓની કૃપા પણ. પણ આ અતિક્રમણમાં, હે બ્રહ્મન્, હે નિષ્પાપ, તમે મને ક્ષમા કરો.
3.209.31
पतिशुश्रूषया धर्मो य स मे रोचते द्विज ।
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् ॥ ३.२०९.३१ ॥
હે દ્વિજ, પતિની સેવાથી જે ધર્મ થાય છે તે મને પ્રિય છે. સર્વ દેવોમાં પણ મારા માટે મારો પતિ જ પરમ દેવ છે.
3.209.32
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ।
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम् ॥ ३.२०९.३२ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, હું તેમના પ્રત્યે સંપૂર્ણપણે ધર્મ આચરું છું. હે બ્રાહ્મણ, પતિસેવાનું ફળ કેવું છે તે જુઓ.
3.209.33
बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मया ।
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ॥ ३.२०९.३३ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, ક્રોધથી તમે બગલાઓને બાળી નાખ્યા હતા, તે મને ખબર છે. ક્રોધ મનુષ્યોના શરીરમાં વસતો શત્રુ છે.
3.209.34
मास्म क्रुध्यो बलाकेव न वध्याऽस्मि पतिव्रता ।
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३४ ॥
ક્રોધ ન કરો; બગલાની જેમ હું વધ કરવા યોગ્ય નથી, હું પતિવ્રતા છું. જે ક્રોધ અને મોહ ત્યજે છે તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
3.209.35
यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च ।
हिंसितश्च त हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३५ ॥
જે અહીં સત્ય બોલે છે, ગુરુને સંતોષે છે, અને પીડિત થવા છતાં કોઈને પીડા આપતો નથી, તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
3.209.36
जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
कामक्रोधौ वशौ यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३६ ॥
જેણે ઇન્દ્રિયો જીતી છે, ધર્મપરાયણ છે, સ્વાધ્યાયમાં નિરત છે, શુચિ છે, અને જેના કામ તથા ક્રોધ વશમાં છે — તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
3.209.37
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ।
सर्वधर्मेषु चरतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३७ ॥
જેને માટે જગત પોતાના સમાન છે, જે ધર્મજ્ઞ અને મનસ્વી છે, જે સર્વ ધર્મોનું આચરણ કરે છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ જાણે છે.
3.209.38
योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा ।
दद्याद्वाऽपि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३८ ॥
જે શીખવે છે, ભણે છે, યજ્ઞ કરે છે કે કરાવે છે, અથવા પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપે છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ જાણે છે.
3.209.39
ब्राह्मचारी वदान्यो योप्यधीयाद्द्विजपुङ्गवः ।
स्वाध्यायवानमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३९ ॥
જે બ્રહ્મચારી, દાનશીલ, ભણનારો શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સ્વાધ્યાયમાં લીન અને મદરહિત છે, તેને દેવતાઓ બ્રાહ્મણ જાણે છે.
3.209.40
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत् ।
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥ ३.२०९.४० ॥
બ્રાહ્મણોનું જે કલ્યાણ છે, તે જ તેમના વિશે કહેવું જોઈએ. સત્ય બોલનારાનું મન અસત્યમાં રમતું નથી.
3.209.41
धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम् ।
इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम ॥ ३.२०९.४१ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણનું ધન સ્વાધ્યાય, દમ અને આર્જવ કહેવાય છે, તથા ઇન્દ્રિયનિગ્રહ પણ શાશ્વત ધન છે.
3.209.42
सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ।
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥ ३.२०९.४२ ॥
ધર્મજ્ઞ લોકો કહે છે કે સત્ય અને આર્જવમાં પરમ ધર્મ છે. શાશ્વત ધર્મ જાણવો કઠિન છે, અને તે સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
3.209.43
श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ।
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ॥ ३.२०९.४३ ॥
શ્રુતિ જેનું પ્રમાણ છે તે ધર્મ હોવો જોઈએ, એવો વૃદ્ધોનો ઉપદેશ છે. ધર્મ અનેક રીતે દેખાય છે; હે દ્વિજોત્તમ, તે સૂક્ષ્મ જ છે.
3.209.44
भगवानपि धर्मज्ञः स्वाद्यायनिरतः शुचिः ।
न तु तत्त्वेन भगवन्दर्मं वेत्सीति मे मतिः ॥ ३.२०९.४४ ॥
તમે ભગવાન, ધર્મજ્ઞ, સ્વાધ્યાયમાં રત અને શુચિ હોવા છતાં, હે ભગવન્, તમે ખરેખર ધર્મને જાણતા નથી, એવો મારો મત છે.
3.209.45
यदि विप्र न जानीषे धर्मं परमकं द्विज ।
धर्मव्याधं तत पृच्छ गत्वा तु मिथिलां पुरीम् ॥ ३.२०९.४५ ॥
હે વિપ્ર, હે દ્વિજ, જો તું પરમ ધર્મ નથી જાણતો, તો મિથિલા નગરીમાં જઈને ધર્મવ્યાધને જ પૂછ.
3.209.46
मातापितृभ्यां शुश्रूपुः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मिथिलायां वसेद्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ॥ ३.२०९.४६ ॥
માતા-પિતાની સેવા કરનાર, સત્યવાદી, ઇન્દ્રિયોને જીતનાર તે વ્યાધ મિથિલામાં રહે છે; તે તને ધર્મો સમજાવશે.
3.209.47
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ।
व्याधः परमधर्मात्मा स ते छेत्स्यति संशयम् ॥ ३.२०९.४७ ॥
ત્યાં જા, તારું કલ્યાણ થાઓ, જેવી ઇચ્છા હોય તેમ કર, હે દ્વિજોત્તમ. પરમધર્માત્મા તે વ્યાધ તારો સંશય છેદશે.
3.209.48
अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित ।
स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्ममभिविन्दते ॥ ३.२०९.४८ ॥
હે અનિંદિતા, મેં કહેલું બધું, વધારે પડતું કહેલું પણ તારે ક્ષમા કરવું જોઈએ. ધર્મ પ્રાપ્ત કરનારી સ્ત્રીઓ સૌ માટે અવધ્ય છે.
3.209.49
प्रीतोस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने ।
उपालम्भस्त्वया प्रोक्तो मम निश्रेयसं परम् ॥ ३.२०९.४९ ॥
હું પ્રસન્ન છું, તારું કલ્યાણ થાઓ. હે સુંદરી, મારો ક્રોધ પણ ચાલ્યો ગયો. તેં આપેલો ઠપકો મારા માટે પરમ કલ્યાણકારી છે.
3.209.50
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ।
धन्या त्वमसि कल्याणि यस्याः स्याद्वृत्तमीदृशम्। ॥ ३.२०९.५० ॥
તારું કલ્યાણ થાઓ. હે સુંદરી, હું જઈશ અને મારું કાર્ય સિદ્ધ કરીશ. હે કલ્યાણી, જેનું આચરણ આવું હોય તે તું ધન્ય છે.
3.209.51
तया विसृष्टो निर्गत्य स्वमेव भवनं ययौ ।
विनिन्दन्स स्वमात्मानं कौशिको द्विजसत्तमः
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः ॥ ३.२०९.५१ ॥
તેના વડે વિદાય પામીને તે બહાર નીકળી પોતાના જ ઘરે ગયો. દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવો કૌશિક પોતાની જ નિંદા કરતો. વસ્ત્ર આપનારા વસ્ત્રધારી થઈને જાય છે, વસ્ત્ર ન આપનારા વસ્ત્રહીન થઈને જાય છે.