महाभारत · अध्याय 3.209
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.209.1
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः ।
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ॥ ३.२०९.१ ॥
हे भारता, कौशिक नावाचा एक द्विजश्रेष्ठ होता; तो वेदाध्यायी, तपोधन, तपस्वी आणि धर्मशील होता.
3.209.2
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः ।
सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः ॥ ३.२०९.२ ॥
तो द्विजश्रेष्ठ अंगे व उपनिषदांसह वेदांचा अभ्यास करीत असे; एका ठिकाणी वृक्षाच्या मुळाशी उभा राहून वेदांचा उच्चार करीत होता.
3.209.3
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत ।
तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥ ३.२०९.३ ॥
वृक्षाच्या वर एक बगळा येऊन बसला; त्याने त्या ब्राह्मणावर विष्ठा टाकली.
3.209.4
समवेक्ष्यततः क्रुद्धः सममध्यायत द्विजः ।
तां बलकां महाराज निलीनां नगमूर्धनि ॥ ३.२०९.४ ॥
मग तो द्विज पाहून रागावला आणि लगेच विचार करू लागला; हे महाराजा, वृक्षाच्या शिखरावर लपलेल्या त्या बगळ्याबद्दल.
3.209.5
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ।
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले ॥ ३.२०९.५ ॥
अत्यंत क्रोधाने व्यापलेल्या ब्राह्मणाने त्या बगळ्याकडे पाहिले; ब्राह्मणाच्या शापाने तो बगळा जमिनीवर पडला.
3.209.6
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्वामचेतनाम् ।
कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः।
अकार्यं कृतवानस्मि द्वेषरागबलात्कृतः ॥ ३.२०९.६ ॥
पडलेला, प्राणहीन व चेतनाहीन झालेला तो बगळा पाहून करुणेने अत्यंत व्यथित झालेला ब्राह्मण त्याच्यासाठी विलाप करू लागला; "द्वेष आणि रागाच्या बळाने प्रेरित होऊन मी अकार्य केले आहे."
3.209.7
इत्युक्ताव बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ।
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ ॥ ३.२०९.७ ॥
असे अनेक वेळा सांगून तो विद्वान भिक्षेसाठी गावात गेला. हे भरतश्रेष्ठा, गावात शुद्ध कुलांमध्ये फिरत.
3.209.8
देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः ।
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिवी ॥ ३.२०९.८ ॥
"द्या" असे मागणाऱ्या त्याला त्या स्त्रीने "थांबा" असे सांगितले. तेव्हा ती गृहिणी भांडे स्वच्छ करत असताना.
3.209.9
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम् ।
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥ ३.२०९.९ ॥
याच दरम्यान, हे राजा, भुकेने अत्यंत व्याकूळ झालेला तिचा पती अचानक घरात शिरला. हे भरतश्रेष्ठा.
3.209.10
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् ।
पाद्यमाचमनीयं वै ददौ भर्तुस्तथाऽऽसनम् ॥ ३.२०९.१० ॥
ती साध्वी पतीला पाहून त्या ब्राह्मणाला सोडून पतीला पाद्य, आचमनासाठी पाणी आणि आसन दिले.
3.209.11
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा ।
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा ॥ ३.२०९.११ ॥
काळ्या डोळ्यांची ती नम्रपणे पतीची सेवा करीत राहिली, अन्न, खाद्यपदार्थ आणि अत्यंत मधुर बोलांनी.
3.209.12
उच्छिष्टं भाविता भर्तुर्भुङ्क्ते नित्यं युधिष्ठिर ।
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ॥ ३.२०९.१२ ॥
हे युधिष्ठिरा, पतीवर भक्ती असलेली ती नेहमी पतीचे उरलेलेच खात असे; पतीला देव मानून त्याच्या मनाप्रमाणे वागत असे.
3.209.13
कर्मणा मनसा वाचा नात्यश्नान्नापि चापिवत् ।
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥ ३.२०९.१३ ॥
कर्माने, मनाने आणि वाणीने ती अतिशय खात नसे किंवा पीतही नसे; सर्व प्रकारे समर्पित होऊन पतीच्या सेवेत ती रत राहत असे.
3.209.14
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी ।
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं साऽनुवर्तते ॥ ३.२०९.१४ ॥
ती सदाचारी, शुचिर्भूत, कुशल आणि कुटुंबाचे हित इच्छिणारी होती; पतीला जे हितकारक असे तेच ती सदैव अनुसरत असे.
3.209.15
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा ।
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥ ३.२०९.१५ ॥
देव, अतिथी, सेवक तसेच सासू-सासरे यांच्या सेवेत ती नेहमी तत्पर असे आणि सतत इंद्रिये संयमात ठेवत असे.
3.209.16
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् ।
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥ ३.२०९.१६ ॥
तेव्हा त्या सुंदर नेत्रांच्या स्त्रीने भिक्षेची इच्छा करणाऱ्या एका ब्राह्मणाला उभे असलेले पाहिले; पतीची सेवा करत असताना तिला ते आठवले.
3.209.17
व्रीडिता साऽभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम ।
भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥ ३.२०९.१७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! तेव्हा ती साध्वी लज्जित झाली; भिक्षा घेऊन त्या यशस्विनीने ब्राह्मणाकडे जाऊन बाहेर निघून गेली.
3.209.18
किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने ।
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥ ३.२०९.१८ ॥
हे श्रेष्ठ स्त्री! "थांब" असे म्हणून हे काय? तू मला अडवून ठेवलेस, मला सोडलेस नाहीस.
3.209.19
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्रसान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत् ॥ ३.२०९.१९ ॥
क्रोधाने संतप्त झालेल्या, तेजाने जळत असल्यासारख्या ब्राह्मणाला पाहून त्या साध्वीने आधी समजूतीचे शब्द उच्चारले.
3.209.20
क्षमस्वविप्रप्रवर क्षमस्व स्त्रीजडात्मताम् ।
प्रसीद भगवन्मह्यं कृपां कुरु मयि द्विज ॥ ३.२०९.२० ॥
हे विप्रश्रेष्ठा, क्षमा करा; स्त्रीस्वभावाच्या जडपणाला क्षमा करा. हे भगवन्, माझ्यावर प्रसन्न होऊन कृपा करा, हे द्विजा.
3.209.21
क्षन्तुमर्हसि मे विद्वन्भर्ता मे दैवतं महत् ।
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितोमया ॥ ३.२०९.२१ ॥
हे विद्वान, तुम्ही मला क्षमा करण्यास योग्य आहात; माझा पती हेच माझे महान दैवत आहे. तेही भुकेले आणि थकलेले आले होते, आणि मी त्यांची सेवा केली.
3.209.22
ब्राह्मणआ न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः ।
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे ॥ ३.२०९.२२ ॥
ब्राह्मण श्रेष्ठ नाहीत, तू तुझ्या पतीलाच श्रेष्ठ ठरवलंस. गृहस्थधर्मात राहून तू ब्राह्मणांचा अपमान करतेस.
3.209.23
इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानवो भुवि ।
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ॥ ३.२०९.२३ ॥
इंद्रही यांना नमस्कार करतो, मग पृथ्वीवरील मानवाची काय गोष्ट! हे गर्विष्ठे, तुला हे ठाऊक नाही का? वृद्धांचे बोल तू ऐकले नाहीस का?
3.209.24
ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि ।
सपर्वतवनद्वीपां क्षिप्रमेवावमानिताः ॥ ३.२०९.२४ ॥
अपमानित झालेले ब्राह्मण अग्नीसारखे होऊन पर्वत, वने आणि बेटांसह ही पृथ्वीसुद्धा त्वरित जाळू शकतात.
3.209.25
नाहं बलाका विप्रर्षे त्यज क्रोधं तपोधन ।
अनया क्रुद्धया दृष्ट्या क्रुद्धः किं मां करिष्यसि ॥ ३.२०९.२५ ॥
मी बगळी नाही, हे विप्रर्षे. हे तपोधना, क्रोध सोडा. या क्रुद्ध दृष्टीने रागावून तुम्ही माझे काय कराल?
3.209.26
नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः ।
अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ ३.२०९.२६ ॥
देवांसमान मनस्वी विप्रांचा मी अपमान करत नाही. हे विप्रा, हे निष्पाप, माझा हा अपराध तुम्ही क्षमा करावा.
3.209.27
जानामि तेजो विप्राणआं महाभाग्यं च धीमताम् ।
अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः ॥ ३.२०९.२७ ॥
विप्रांचे तेज आणि बुद्धिमानांचे महान भाग्य मला ठाऊक आहे. क्रोधामुळेच समुद्राचे पाणी खारे आणि न पिण्याजोगे केले गेले.
3.209.28
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
येषां क्रोधाग्निरद्यापि समुद्रे नोपशाम्यति।
कस्तान्परिभवेन्मूढो ब्राह्मणानमितौजसः ॥ ३.२०९.२८ ॥
तसेच, दीप्त तपस्वी आणि भावितात्मा मुनींचा क्रोधाग्नी आजही समुद्रात शांत झालेला नाही. अमित तेजस्वी अशा ब्राह्मणांचा कोणता मूर्ख अपमान करील?
3.209.29
ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिः सुदुरात्मवान् ।
अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥ ३.२०९.२९ ॥
ब्राह्मणांचा अपमान केल्यामुळे, अत्यंत दुष्ट मनाचा वातापी अगस्त्य ऋषींजवळ जाऊन क्षीण झाला — तो क्रूर महासुर.
3.209.30
बहुप्रभावाः श्रूयन्ते ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम्।
अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ ३.२०९.३० ॥
महात्मा ब्राह्मणांचे पुष्कळ प्रभाव ऐकले जातात; हे ब्रह्मन्, त्यांचा क्रोध अति विपुल आहे आणि महात्म्यांची कृपाही. पण या उल्लंघनात, हे ब्रह्मन्, हे निष्पाप, तुम्ही मला क्षमा करावी.
3.209.31
पतिशुश्रूषया धर्मो य स मे रोचते द्विज ।
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् ॥ ३.२०९.३१ ॥
पतीच्या सेवेने जो धर्म घडतो तोच मला प्रिय आहे, हे द्विजा. सर्व देवतांमध्येही माझा पतीच माझे परम दैवत आहे.
3.209.32
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ।
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम् ॥ ३.२०९.३२ ॥
हे द्विजोत्तमा, मी त्यांच्याप्रती पूर्णपणे धर्माचरण करते. हे ब्राह्मणा, पतीच्या सेवेचे फल कसे असते ते पहा.
3.209.33
बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मया ।
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ॥ ३.२०९.३३ ॥
हे द्विजोत्तमा, रागाच्या भरात तुम्ही बगळ्यांना जाळले होते, हे मला ठाऊक आहे. क्रोध हा मनुष्याच्या शरीरात राहणारा शत्रू आहे.
3.209.34
मास्म क्रुध्यो बलाकेव न वध्याऽस्मि पतिव्रता ।
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३४ ॥
रागावू नकोस; बगळ्याप्रमाणे मी वधयोग्य नाही, मी पतिव्रता आहे. जो क्रोध आणि मोह त्यागतो त्यालाच देव ब्राह्मण म्हणून जाणतात.
3.209.35
यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च ।
हिंसितश्च त हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३५ ॥
जो येथे सत्य बोलतो, गुरूंना संतुष्ट ठेवतो, आणि पीडित झाला तरी कोणाला पीडा देत नाही, त्यालाच देव ब्राह्मण म्हणून जाणतात.
3.209.36
जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
कामक्रोधौ वशौ यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३६ ॥
जो इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, धर्मपरायण, स्वाध्यायात तत्पर, शुद्ध आणि ज्याचे काम व क्रोध वशात आहेत, त्यालाच देव ब्राह्मण म्हणून जाणतात.
3.209.37
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ।
सर्वधर्मेषु चरतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३७ ॥
ज्याच्यासाठी जग स्वतःसमान आहे, जो धर्मज्ञ व मनस्वी आहे आणि सर्व धर्मांचे आचरण करतो, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
3.209.38
योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा ।
दद्याद्वाऽपि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३८ ॥
जो शिकवतो, अभ्यास करतो, यज्ञ करतो किंवा करवतो, अथवा आपल्या शक्तीनुसार दान देतो, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
3.209.39
ब्राह्मचारी वदान्यो योप्यधीयाद्द्विजपुङ्गवः ।
स्वाध्यायवानमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३.२०९.३९ ॥
जो ब्रह्मचारी, दानशील, अध्ययन करणारा श्रेष्ठ द्विज, स्वाध्यायात रमणारा आणि मत्त न होणारा आहे, त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
3.209.40
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत् ।
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥ ३.२०९.४० ॥
ब्राह्मणांचे जे कल्याण आहे, तेच त्यांच्याविषयी सांगावे. सत्य बोलणाऱ्यांचे मन असत्यात रमत नाही.
3.209.41
धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम् ।
इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम ॥ ३.२०९.४१ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, ब्राह्मणाचे धन म्हणजे स्वाध्याय, दम आणि आर्जव असे म्हणतात; तसेच इंद्रियनिग्रह हेही शाश्वत धन आहे.
3.209.42
सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ।
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ॥ ३.२०९.४२ ॥
धर्मज्ञ लोक म्हणतात की सत्य आणि आर्जवात परम धर्म आहे. शाश्वत धर्म जाणणे कठीण आहे, आणि तो सत्यात प्रतिष्ठित आहे.
3.209.43
श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ।
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ॥ ३.२०९.४३ ॥
श्रुती प्रमाण असलेला धर्म असावा, असा वृद्धांचा उपदेश आहे. धर्म अनेक प्रकारे दिसतो; हे द्विजोत्तमा, तो सूक्ष्मच आहे.
3.209.44
भगवानपि धर्मज्ञः स्वाद्यायनिरतः शुचिः ।
न तु तत्त्वेन भगवन्दर्मं वेत्सीति मे मतिः ॥ ३.२०९.४४ ॥
आपण भगवान, धर्मज्ञ, स्वाध्यायात मग्न आणि शुचि असलात तरी, हे भगवन्, आपण खऱ्या अर्थाने धर्म जाणत नाही, असे माझे मत आहे.
3.209.45
यदि विप्र न जानीषे धर्मं परमकं द्विज ।
धर्मव्याधं तत पृच्छ गत्वा तु मिथिलां पुरीम् ॥ ३.२०९.४५ ॥
हे विप्रा, हे द्विजा, तुला परम धर्म माहीत नसेल तर मिथिला नगरीत जाऊन धर्मव्याधालाच विचार.
3.209.46
मातापितृभ्यां शुश्रूपुः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मिथिलायां वसेद्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ॥ ३.२०९.४६ ॥
माता-पित्यांची सेवा करणारा, सत्यवादी, इंद्रियजित असा तो व्याध मिथिलेत राहतो; तो तुला धर्म सांगेल.
3.209.47
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ।
व्याधः परमधर्मात्मा स ते छेत्स्यति संशयम् ॥ ३.२०९.४७ ॥
तिथे जा, तुझे कल्याण होवो, इच्छेनुसार कर, हे द्विजोत्तमा. परमधर्मात्मा तो व्याध तुझा संशय दूर करील.
3.209.48
अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित ।
स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्ममभिविन्दते ॥ ३.२०९.४८ ॥
हे अनिंदिते, मी जे सर्व सांगितले, अतिरेकाने सांगितले तेही तू क्षमा करावेस. धर्म प्राप्त करणाऱ्या स्त्रिया सर्वांना अवध्य असतात.
3.209.49
प्रीतोस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने ।
उपालम्भस्त्वया प्रोक्तो मम निश्रेयसं परम् ॥ ३.२०९.४९ ॥
मी प्रसन्न झालो आहे, तुझे कल्याण असो. हे सुंदरी, माझा रागही निघून गेला. तू जो उपालंभ दिलास तो माझ्यासाठी परम कल्याणकारी आहे.
3.209.50
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ।
धन्या त्वमसि कल्याणि यस्याः स्याद्वृत्तमीदृशम्। ॥ ३.२०९.५० ॥
तुझे कल्याण असो. हे सुंदरी, मी जाईन आणि माझे कार्य पूर्ण करीन. हे कल्याणी, ज्याचे आचरण असे असेल ती तू धन्य आहेस.
3.209.51
तया विसृष्टो निर्गत्य स्वमेव भवनं ययौ ।
विनिन्दन्स स्वमात्मानं कौशिको द्विजसत्तमः
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः ॥ ३.२०९.५१ ॥
तिने निरोप दिल्यावर तो बाहेर पडून आपल्याच घरी गेला. द्विजश्रेष्ठ कौशिक स्वतःलाच निंदीत. वस्त्र देणारे वस्त्रधारी होऊन जातात, वस्त्र न देणारे वस्त्रहीन होऊन जातात.