મહાભારત · અધ્યાય 3.211
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.211.1
स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत ।
शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम ॥ ३.२११.१ ॥
તે મહાપ્રાજ્ઞ બ્રાહ્મણે ધર્મવ્યાધને પૂછ્યું, "હે નરોત્તમ, શિષ્ટાચાર હું કેવી રીતે જાણું?"
3.211.2
पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ।
एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर।
त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम् ॥ ३.२११.२ ॥
માર્કંડેય બોલ્યા: "શિષ્ટાચારમાં સદા પવિત્ર કરનારી પાંચ કઈ છે? હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારું કલ્યાણ થાઓ. હે મહામતિ વ્યાધ, તે યથાર્થ રીતે કહે."
3.211.3
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ।
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.३ ॥
વ્યાધ બોલ્યો: "યજ્ઞ, દાન, તપ, વેદ અને સત્ય — આ પાંચ, હે દ્વિજોત્તમ, શિષ્ટાચારમાં સદા પવિત્ર છે."
3.211.4
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् ।
धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.४ ॥
વ્યાધ બોલ્યો: "કામ અને ક્રોધને વશ કરીને, દંભ, લોભ અને કુટિલતા છોડીને, 'આ જ ધર્મ છે' એમ માની જેઓ સંતુષ્ટ રહે છે, તેઓ શિષ્ટ છે, શિષ્ટોને માન્ય."
3.211.5
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ।
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ ३.२११.५ ॥
વ્યાધ બોલ્યો: "યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાયમાં રત લોકોનું વર્તન કદી તૂટતું નથી; આચારનું પાલન એ શિષ્ટનું બીજું લક્ષણ છે."
3.211.6
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च ।
एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.६ ॥
વ્યાધ બોલ્યો: "ગુરુશુશ્રૂષા, સત્ય, અક્રોધ અને દાન — હે બ્રહ્મન્, આ ચાર શિષ્ટાચારમાં સદા રહે છે."
3.211.7
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ।
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा ॥ ३.२११.७ ॥
શિષ્ટાચારમાં મન લગાવી અને તેને સંપૂર્ણપણે સ્થિર કરીને જે સંતોષ મળે છે, તે આના વિના બીજી રીતે શક્ય નથી.
3.211.8
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.८ ॥
વેદનો સાર સત્ય છે; સત્યનો સાર દમ છે; દમનો સાર ત્યાગ છે. શિષ્ટાચારમાં આ સદા રહે છે.
3.211.9
ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते ॥ ३.२११.९ ॥
બુદ્ધિમોહથી યુક્ત જે માણસો ધર્મની નિંદા કરે છે, તેઓ કુમાર્ગે ચાલે છે; અને તેમના અનુયાયીઓ પણ પીડાય છે.
3.211.10
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ।
धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ३.२११.१० ॥
જે શિષ્ટ, સારી રીતે નિયંત્રિત, શ્રુતિ-ત્યાગમાં તત્પર, ધર્મમાર્ગે આરૂઢ અને સત્યધર્મપરાયણ છે—
3.211.11
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः ।
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ ३.२११.११ ॥
શિષ્ટાચારથી યુક્ત માણસો પરમ બુદ્ધિને નિયંત્રિત કરે છે; ગુરુના મતમાં યુક્ત રહીને, સ્થિરતાથી ધર્મ અને અર્થને જુએ છે.
3.211.12
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान् ।
त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च ॥ ३.२११.१२ ॥
નાસ્તિકો, મર્યાદા તોડનારાઓ, ક્રૂરો અને પાપબુદ્ધિમાં સ્થિત લોકોને ત્યજી દે; જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને અને ધાર્મિકોની સેવા કરીને.
3.211.13
कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ ३.२११.१३ ॥
કામ અને લોભ રૂપી મગરોથી ભરેલી, પાંચ ઇન્દ્રિયોના જળવાળી નદીને ધૈર્યની નાવ બનાવીને પાર કર; જન્મના દુર્ગોને પણ પાર કર.
3.211.14
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ।
शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि ॥ ३.२११.१४ ॥
ક્રમશઃ સંચિત થયેલો ધર્મ, બુદ્ધિયોગમય અને મહાન છે; શિષ્ટાચારમાં સાધુ થવું જોઈએ, સફેદ વસ્ત્રને રંગ ચડે તેમ.
3.211.15
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ।
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः।
सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ ३.२११.१५ ॥
અહિંસા અને સત્યવચન, સર્વ પ્રાણીઓનું પરમ હિત છે. અહિંસા પરમ ધર્મ છે, અને તે સત્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. સત્યને પાયો બનાવીને જ પ્રવૃત્તિઓ પ્રવર્તે છે.
3.211.16
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् ।
आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः ॥ ३.२११.१६ ॥
સત્ય જ વધુ ગૌરવવાળું છે, જે શિષ્ટો આચરે છે. સજ્જનોનો આચાર જ ધર્મ છે; સજ્જનો આચારનાં લક્ષણોથી ઓળખાય છે.
3.211.17
यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते ।
पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान् ॥ ३.२११.१७ ॥
જે જીવ જેવા સ્વભાવનો હોય, તે પોતાના જ સ્વભાવને પ્રાપ્ત થાય છે. પાપી મનવાળો, આત્મસંયમ વિનાનો ક્રોધ, કામ આદિ દોષોને પામે છે.
3.211.18
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः ।
अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम् ॥ ३.२११.१८ ॥
ન્યાયયુક્ત આરંભ એ જ ધર્મ કહેવાયો છે. અનાચાર અધર્મ છે — આ શિષ્ટોનો ઉપદેશ છે.
3.211.19
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ ३.२११.१९ ॥
જેઓ ક્રોધ કરતા નથી, દોષ શોધતા નથી, અહંકાર અને ઈર્ષ્યાથી રહિત છે, સરળ અને શાંત છે, તેઓ જ શિષ્ટાચારી હોય છે.
3.211.20
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ।
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ॥ ३.२११.२० ॥
ત્રયી વિદ્યામાં વૃદ્ધ, પવિત્ર, સદાચારી, મનસ્વી, ગુરુસેવા કરનારા અને દમનવાળા — તેઓ જ શિષ્ટાચારી હોય છે.
3.211.21
तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ।
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ ३.२११.२१ ॥
જેમનું સત્ત્વ અક્ષીણ છે, જેમના આચાર અને કર્મ કઠિન છે, અને જેઓ પોતાનાં કર્મોથી સત્કારાયેલા છે — તેમની કઠોરતા સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.
3.211.22
तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ ३.२११.२२ ॥
તે આચાર અદ્ભુત, પ્રાચીન, શાશ્વત અને અચળ છે; ધર્મ વડે ધર્મમય રીતે તેને જોનારા મનીષીઓ સ્વર્ગે જાય છે.
3.211.23
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ ३.२११.२३ ॥
આસ્તિક, માનરહિત, દ્વિજજનોનું પૂજન કરનારા, શ્રુત અને વૃત્તથી સંપન્ન — તે સજ્જનો સ્વર્ગગામી છે.
3.211.24
वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ।
शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥ ३.२११.२४ ॥
વેદમાં કહેલો ધર્મ પ્રથમ; ધર્મશાસ્ત્રોમાં કહેલો બીજો; શિષ્ટોએ આચરેલો ત્રીજો — એ ધર્મનાં ત્રણ લક્ષણો છે.
3.211.25
धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम् ।
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ ३.२११.२५ ॥
વેદોને ધારણ કરવા, તીર્થોમાં સ્નાન કરવું, ક્ષમા, સત્ય અને સરળતા, શૌચ — આ શિષ્ટાચારનાં લક્ષણો છે.
3.211.26
सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा ।
परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ ३.२११.२६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા રાખનારા, સદા અહિંસામાં રત, કઠોર વચન ન બોલનારા — તે સજ્જનો દ્વિજોને પ્રિય છે.
3.211.27
शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम् ।
विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.२७ ॥
શુભ અને અશુભ કર્મોનું બળ અને આશ્રય સહિત તેમનું ફળ જેઓ જાણે છે — તે શિષ્ટો શિષ્ટોથી માન્ય છે.
3.211.28
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ।
सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे।
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥ ३.२११.२८ ॥
ન્યાયયુક્ત, ગુણસંપન્ન, સર્વલોકના હિતને ઇચ્છનારા, પોતાની શક્તિથી સ્વર્ગ જીતનારા સજ્જનો સત્પથમાં સ્થિર છે. તેઓ દાતા, વહેંચનારા અને દીનો પર અનુગ્રહ કરનારા છે.
3.211.29
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.२९ ॥
સર્વને પૂજનીય, શાસ્ત્રજ્ઞાન જ જેમનું ધન છે, તપસ્વીઓ, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા રાખનારા — તેઓ શિષ્ટ છે, શિષ્ટોથી માન્ય છે.
3.211.30
दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम् ।
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥ ३.२११.३० ॥
સદા દાનમાં રત રહેનારા જલદી સુખ અને સમૃદ્ધિ પામે છે; પત્ની અને સેવકોની પીડા પ્રત્યે તેઓ સાવધ રહે છે.
3.211.31
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ।
लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च।
एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ ३.२११.३१ ॥
સજ્જનો અત્યંત શક્તિથી દાન આપે છે, સજ્જનો સાથે મળીને. લોકયાત્રા, ધર્મ અને પોતાનું હિત જોતાં, આ રીતે વર્તતા સજ્જનો શાશ્વત વર્ષો સુધી સમૃદ્ધ થાય છે.
3.211.32
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम् ।
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ ३.२११.३२ ॥
અહિંસા, સત્યવચન, દયા, સરળતા, દ્રોહ ન કરવો, અતિ અભિમાન ન કરવું, લજ્જા, સહનશીલતા, દમ અને શમ.
3.211.33
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः ।
अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ ३.२११.३३ ॥
બુદ્ધિમાન, ધૈર્યવાન, પ્રાણીઓ પર દયા રાખનારા, કામ-દ્વેષ રહિત — તે સજ્જનો લોકમાં સન્માનિત થાય છે.
3.211.34
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन् ।
न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ ३.२११.३४ ॥
સજ્જનોના આચારનું સ્મરણ કરીને તેઓ ત્રણ જ પગલાં કહે છે: દ્રોહ ન કરવો, દાન આપવું, અને હંમેશાં સત્ય બોલવું.
3.211.35
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ।
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम् ॥ ३.२११.३५ ॥
સર્વત્ર દયાળુ, કરુણા જાણનારા સજ્જનો અહીં અત્યંત સંતુષ્ટ થઈને ધર્મના ઉત્તમ માર્ગે ચાલે છે.
3.211.36
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ।
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥ ३.२११.३६ ॥
શિષ્ટાચારી મહાત્માઓ, જેમનો ધર્મ સુનિશ્ચિત છે — અસૂયા-રહિતતા, ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, પ્રિય વચન.
3.211.37
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ।
कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् ॥ ३.२११.३७ ॥
કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ, શિષ્ટાચારનું સેવન, શાસ્ત્રજ્ઞાનથી યુક્ત કર્મ — આ જ સજ્જનોનો ઉત્તમ માર્ગ છે.
3.211.38
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः ।
प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥ ३.२११.३८ ॥
વ્રતનિષ્ઠ લોકો સદા શિષ્ટાચાર અને ધર્મનું પાલન કરે છે; પ્રજ્ઞાના મહેલ પર ચઢીને તેઓ મોહમાં પડેલા મહાજનોને જુએ છે.
3.211.39
प्रेक्षन्ते लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तमाः ।
अतिषुण्यानि दानानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ ३.२११.३९ ॥
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તેઓ લોકવૃત્તોનાં વિવિધ સ્વરૂપ જુએ છે; દાનો પણ અતિ પવિત્ર છે — હે દ્વિજવરોત્તમ, તે પણ એવાં જ છે.
3.211.40
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥ ३.२११.४० ॥
હે બ્રહ્મન્, હે દ્વિજોમાં વૃષભ, મારી બુદ્ધિ અને સાંભળેલા જ્ઞાન અનુસાર આ બધું મેં તમને કહ્યું — શિષ્ટાચારના ગુણોને આગળ રાખીને.