महाभारत · अध्याय 3.211
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.211.1
स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत ।
शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम ॥ ३.२११.१ ॥
तो महाप्राज्ञ ब्राह्मण धर्मव्याधाला विचारू लागला, "हे नरोत्तमा, शिष्टाचार मी कसा जाणावा?"
3.211.2
पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ।
एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर।
त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम् ॥ ३.२११.२ ॥
मार्कंडेय म्हणाला: "शिष्टाचारात नेहमी पवित्र करणारी पाच कोणती? हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, तुझे कल्याण असो. हे महामती व्याधा, ते यथार्थपणे सांग."
3.211.3
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ।
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.३ ॥
व्याध म्हणाला: "यज्ञ, दान, तप, वेद आणि सत्य — हे पाच, हे द्विजश्रेष्ठा, शिष्टाचारात नेहमी पवित्र आहेत."
3.211.4
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् ।
धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.४ ॥
व्याध म्हणाला: "काम आणि क्रोध वश करून, दंभ, लोभ आणि वक्रता सोडून, 'हाच धर्म' असे मानून जे समाधानी राहतात, तेच शिष्ट आहेत, शिष्टांना मान्य."
3.211.5
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ।
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ ३.२११.५ ॥
व्याध म्हणाला: "यज्ञ आणि स्वाध्यायात रत असलेल्यांचे वर्तन कधी मोडत नाही; आचाराचे पालन हेच शिष्टांचे दुसरे लक्षण आहे."
3.211.6
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च ।
एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.६ ॥
व्याध म्हणाला: "गुरुशुश्रूषा, सत्य, अक्रोध आणि दान — हे ब्रह्मा, ही चार शिष्टाचारात नेहमी असतात."
3.211.7
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ।
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा ॥ ३.२११.७ ॥
शिष्टाचारात मन लावून आणि ते पूर्णपणे स्थिर करून जो संतोष मिळतो, तो याशिवाय दुसऱ्या प्रकारे शक्य नाही.
3.211.8
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.८ ॥
वेदाचे सार सत्य; सत्याचे सार दम; दमाचे सार त्याग. शिष्टाचारात हे नेहमी असतात.
3.211.9
ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते ॥ ३.२११.९ ॥
बुद्धिमोहाने युक्त असलेले जे लोक धर्माची निंदा करतात, ते कुमार्गाने जातात; आणि त्यांचे अनुयायीही पीडित होतात.
3.211.10
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ।
धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ३.२११.१० ॥
जे शिष्ट, सुनियंत्रित, श्रुतिपरित्यागात तत्पर, धर्ममार्गावर आरूढ आणि सत्यधर्मपरायण आहेत—
3.211.11
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः ।
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ ३.२११.११ ॥
शिष्टाचारयुक्त माणसे परम बुद्धीला आवरतात; गुरूच्या मतात युक्त राहून, स्थैर्याने धर्म आणि अर्थ पाहतात.
3.211.12
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान् ।
त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च ॥ ३.२११.१२ ॥
नास्तिक, मर्यादा मोडणारे, क्रूर आणि पापबुद्धीत स्थित असलेले यांना त्याग कर; ज्ञानाचा आश्रय घेऊन आणि धार्मिकांची सेवा करून.
3.211.13
कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ ३.२११.१३ ॥
काम आणि लोभ या मगरींनी भरलेली, पाच इंद्रियांचे पाणी असलेली नदी, धैर्याची नाव करून पार कर; जन्माचे दुर्गही पार कर.
3.211.14
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ।
शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि ॥ ३.२११.१४ ॥
क्रमशः संचित झालेला धर्म, बुद्धियोगमय आणि महान आहे; शिष्टाचारात सज्जन असावे, पांढऱ्या वस्त्राला रंग चढावा तसे.
3.211.15
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ।
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः।
सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ ३.२११.१५ ॥
अहिंसा आणि सत्यवचन, हे सर्व प्राण्यांचे परम हित आहे. अहिंसा हा परम धर्म आहे, आणि ती सत्यात प्रतिष्ठित आहे. सत्याला पाया करूनच प्रवृत्ती प्रवर्तित होतात.
3.211.16
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् ।
आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः ॥ ३.२११.१६ ॥
सत्यच अधिक गौरवास्पद आहे, जे शिष्ट आचरतात. सज्जनांचा आचारच धर्म आहे; सज्जन आचाराच्या लक्षणांनी ओळखले जातात.
3.211.17
यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते ।
पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान् ॥ ३.२११.१७ ॥
जो प्राणी जसा स्वभावाचा असतो, तो आपल्याच स्वभावाला प्राप्त होतो. पापी मनाचा, आत्मसंयम नसलेला माणूस क्रोध, काम इत्यादी दोष मिळवतो.
3.211.18
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः ।
अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम् ॥ ३.२११.१८ ॥
न्यायाने युक्त असलेला आरंभ हाच धर्म असे स्मरण केले जाते. अनाचार म्हणजे अधर्म — हा शिष्टांचा उपदेश आहे.
3.211.19
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ ३.२११.१९ ॥
जे क्रोध करीत नाहीत, दोष शोधीत नाहीत, अहंकार व मत्सर यांपासून दूर आहेत, सरळ व शांत आहेत, तेच शिष्टाचारी होत.
3.211.20
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ।
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ॥ ३.२११.२० ॥
त्रयी विद्येत वृद्ध, पवित्र, सदाचारी, मनस्वी, गुरुसेवा करणारे आणि इंद्रियनिग्रही — तेच शिष्टाचारी होत.
3.211.21
तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ।
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ ३.२११.२१ ॥
ज्यांचे सत्त्व अक्षीण आहे, ज्यांचे आचार व कर्म कठीण आहेत, जे आपल्या कर्मांनी सन्मानित झाले आहेत — त्यांची कठोरता पूर्णपणे नष्ट होते.
3.211.22
तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ ३.२११.२२ ॥
तो आचार अद्भुत, प्राचीन, शाश्वत व अचल आहे; धर्माने धर्ममय रूपात त्याकडे पाहणारे मनीषी स्वर्गाला जातात.
3.211.23
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ ३.२११.२३ ॥
आस्तिक, मानहीन, द्विजांची पूजा करणारे, श्रुत व वृत्ताने संपन्न — ते सत्पुरुष स्वर्गगामी होत.
3.211.24
वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ।
शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥ ३.२११.२४ ॥
वेदात सांगितलेला धर्म पहिला; धर्मशास्त्रांत सांगितलेला दुसरा; शिष्टांनी आचरलेला तिसरा — हेच धर्माचे त्रिविध लक्षण.
3.211.25
धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम् ।
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ ३.२११.२५ ॥
वेदांचे धारण, तीर्थांत स्नान, क्षमा, सत्य व सरळपणा, शौच — हे शिष्टाचाराचे निदर्शक आहेत.
3.211.26
सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा ।
परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ ३.२११.२६ ॥
सर्व भूतांवर दया करणारे, सदैव अहिंसेत रत, कठोर भाषण न करणारे — ते सज्जन द्विजांना प्रिय असतात.
3.211.27
शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम् ।
विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.२७ ॥
शुभ व अशुभ कर्मांचे बल व आश्रय यांसह त्यांचे फळ जे जाणतात — ते शिष्ट शिष्टांकडून मान्य असतात.
3.211.28
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ।
सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे।
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥ ३.२११.२८ ॥
न्यायसंपन्न, गुणसंपन्न, सर्व लोकांच्या हिताची इच्छा करणारे, आपल्या शक्तीने स्वर्ग जिंकणारे सज्जन सत्पथावर स्थिर असतात. ते दाते, वाटून देणारे आणि दीनांवर अनुग्रह करणारे असतात.
3.211.29
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.२९ ॥
सर्वांनी पूज्य, ज्यांचे धन शास्त्रज्ञान आहे, तपस्वी, सर्व भूतांवर दया करणारे — तेच शिष्ट, शिष्टांकडून मान्य.
3.211.30
दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम् ।
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥ ३.२११.३० ॥
सदैव दानात रत असणारे लवकर सुख व ऐश्वर्य मिळवतात; पत्नी व सेवकांच्या पीडेविषयी ते सावध असतात.
3.211.31
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ।
लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च।
एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ ३.२११.३१ ॥
सज्जन अत्यंत शक्तीने दान देतात, सज्जनांशी एकत्र येऊन. लोकयात्रा, धर्म आणि आपले हित पाहत, असे वर्तन करणारे सज्जन शाश्वत वर्षे समृद्ध होतात.
3.211.32
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम् ।
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ ३.२११.३२ ॥
अहिंसा, सत्यवचन, दया, सरळपणा, द्रोह न करणे, अति अभिमान न करणे, लज्जा, सहनशीलता, दम आणि शम.
3.211.33
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः ।
अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ ३.२११.३३ ॥
बुद्धिमान, धैर्यवान, प्राण्यांवर दया करणारे, काम-द्वेषरहित — ते सज्जन जगात सन्मानित होतात.
3.211.34
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन् ।
न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ ३.२११.३४ ॥
सज्जनांच्या आचाराचे स्मरण करून ते तीनच पदे सांगतात: द्रोह करू नये, दान द्यावे, आणि नेहमी सत्य बोलावे.
3.211.35
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ।
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम् ॥ ३.२११.३५ ॥
सर्वत्र दयाळू, करुणा जाणणारे सज्जन, येथे अत्यंत समाधानाने धर्माच्या उत्तम मार्गाने जातात.
3.211.36
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ।
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥ ३.२११.३६ ॥
शिष्टाचारी महात्मे, ज्यांचा धर्म सुनिश्चित आहे — असूयारहितता, क्षमा, शांती, संतोष, प्रिय बोलणे.
3.211.37
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ।
कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् ॥ ३.२११.३७ ॥
काम आणि क्रोधाचा त्याग, शिष्टाचाराचे आचरण, शास्त्रज्ञानाने युक्त कर्म — हाच सज्जनांचा उत्तम मार्ग.
3.211.38
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः ।
प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥ ३.२११.३८ ॥
व्रतनिष्ठ लोक सदैव शिष्टाचार आणि धर्माचे पालन करतात; प्रज्ञेच्या प्रासादावर चढून ते मोहात पडलेल्या थोर लोकांकडे पाहतात.
3.211.39
प्रेक्षन्ते लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तमाः ।
अतिषुण्यानि दानानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ ३.२११.३९ ॥
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ते जगाची विविध वर्तने पाहतात; दानेही अत्यंत पवित्र आहेत — हे द्विजश्रेष्ठा, तीही तशीच.
3.211.40
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥ ३.२११.४० ॥
हे ब्रह्मन्, हे द्विजांमधील वृषभा, माझ्या बुद्धीनुसार आणि ऐकलेल्या ज्ञानानुसार हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले — शिष्टाचाराचे गुण पुढे ठेवून.