మహాభారతం · అధ్యాయం 3.211
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.211.1
स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत ।
शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम ॥ ३.२११.१ ॥
ఆ మహాప్రాజ్ఞుడైన బ్రాహ్మణుడు ధర్మవ్యాధుని అడిగాడు, "ఓ నరోత్తమా, శిష్టుల ఆచారాన్ని నేను ఎలా తెలుసుకోగలను?"
3.211.2
पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ।
एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर।
त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम् ॥ ३.२११.२ ॥
మార్కండేయుడు ఇలా అన్నాడు: "శిష్టాచారంలో ఎల్లప్పుడూ పవిత్రం చేసే ఐదు ఏవి? ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడా, నీకు శుభం కలుగుగాక. ఓ మహామతీ వ్యాధా, అది యథాతథంగా చెప్పు."
3.211.3
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ।
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.३ ॥
వ్యాధుడు ఇలా అన్నాడు: "యజ్ఞం, దానం, తపస్సు, వేదాలు, సత్యం — ఇవి ఐదు, ద్విజోత్తమా, శిష్టాచారంలో ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైనవి."
3.211.4
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् ।
धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.४ ॥
వ్యాధుడు ఇలా అన్నాడు: "కామక్రోధాలను వశపరచుకొని, దంభం, లోభం, కుటిలత్వం విడిచి, 'ఇదే ధర్మం' అని సంతృప్తితో ఉండేవారు శిష్టులు, శిష్టులచే అంగీకరించబడినవారు."
3.211.5
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ।
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ ३.२११.५ ॥
వ్యాధుడు ఇలా అన్నాడు: "యజ్ఞం, స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులైనవారి ఆచారం చెదరదు; ఆచారాన్ని పాటించడం శిష్టుల రెండవ లక్షణం."
3.211.6
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च ।
एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.६ ॥
వ్యాధుడు ఇలా అన్నాడు: "గురుశుశ్రూష, సత్యం, అక్రోధం, దానం — ఈ నాలుగు, బ్రాహ్మణుడా, శిష్టాచారంలో ఎల్లప్పుడూ ఉంటాయి."
3.211.7
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ।
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा ॥ ३.२११.७ ॥
శిష్టాచారంలో మనసును నిలిపి, పూర్తిగా స్థిరపరచినవాడు పొందే ఆ సంతృప్తి, దీనికి భిన్నమైన మార్గంలో సాధ్యం కాదు.
3.211.8
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३.२११.८ ॥
వేదానికి సారం సత్యం; సత్యానికి సారం దమం; దమానికి సారం త్యాగం. శిష్టాచారాలలో ఇవి ఎల్లప్పుడూ ఉంటాయి.
3.211.9
ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते ॥ ३.२११.९ ॥
బుద్ధిమోహంతో కూడిన మనుషులు ధర్మాన్ని నిందిస్తారు; వారు తప్పుదారిలో నడుస్తారు; వారిని అనుసరించేవారూ బాధపడతారు.
3.211.10
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ।
धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ३.२११.१० ॥
శిష్టులు, చక్కగా నియమితులైనవారు, శ్రుతి-త్యాగంలో నిమగ్నమైనవారు, ధర్మమార్గమెక్కినవారు, సత్యధర్మపరాయణులు—
3.211.11
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः ।
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ ३.२११.११ ॥
శిష్టాచారయుతులైన జనులు ఉత్తమ బుద్ధిని నియంత్రిస్తారు; గురువు మతంలో స్థిరంగా ఉంటూ, స్థైర్యంతో ధర్మార్థాలను దర్శిస్తారు.
3.211.12
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान् ।
त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च ॥ ३.२११.१२ ॥
నాస్తికులను, మర్యాదలు దాటినవారిని, క్రూరులను, పాపబుద్ధిలో నిలిచినవారిని విడిచిపెట్టు; జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించి, ధార్మికులను సేవించి.
3.211.13
कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ ३.२११.१३ ॥
కామం, లోభం అనే మొసళ్లతో నిండిన, ఐదు ఇంద్రియాలనే నీరు గల నదిని, ధైర్యంతో చేసిన పడవతో దాటు; జన్మమనే దుర్గాలను కూడా దాటు.
3.211.14
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ।
शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि ॥ ३.२११.१४ ॥
క్రమంగా సంచితమైన ధర్మం, బుద్ధియోగంతో కూడినది, గొప్పది; శిష్టాచారంలో సాధువుగా ఉండాలి, తెల్లని వస్త్రానికి రంగు అంటినట్లు.
3.211.15
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ।
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः।
सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ ३.२११.१५ ॥
అహింస, సత్యవచనం, సర్వప్రాణులకు పరమ హితం. అహింస పరమ ధర్మం; అది సత్యంలో స్థిరపడి ఉంటుంది. సత్యాన్నే ఆధారంగా చేసుకుని ప్రవృత్తులు కలుగుతాయి.
3.211.16
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् ।
आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः ॥ ३.२११.१६ ॥
సత్యమే మరింత గొప్పది; శిష్టులు ఆచరించేది అది. సత్పురుషుల ఆచారమే ధర్మం; సత్పురుషులు ఆచార లక్షణాలతో గుర్తించబడతారు.
3.211.17
यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते ।
पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान् ॥ ३.२११.१७ ॥
ఏ జీవి ఎలాంటి స్వభావం కలదో, అది తన స్వభావాన్నే పొందుతుంది. పాపాత్ముడు, ఆత్మసంయమం లేనివాడు క్రోధం, కామం మొదలైన దోషాలను పొందుతాడు.
3.211.18
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः ।
अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम् ॥ ३.२११.१८ ॥
న్యాయంతో కూడిన ఆరంభమే ధర్మం అని స్మరించబడింది. అనాచారం అధర్మం అని ఇది శిష్టుల ఉపదేశం.
3.211.19
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ ३.२११.१९ ॥
కోపం లేనివారు, దోషాలు వెతకనివారు, అహంకారం, అసూయ లేనివారు, సరళులు, శాంతి కలిగినవారు — వారే శిష్టాచారులు.
3.211.20
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ।
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ॥ ३.२११.२० ॥
త్రివేద విద్యలో వృద్ధులు, పవిత్రులు, సదాచారులు, మనస్వులు, గురుశుశ్రూష చేసేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవారు — వారే శిష్టాచారులు.
3.211.21
तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ।
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ ३.२११.२१ ॥
అక్షీణ సత్త్వం కలవారు, కష్టమైన ఆచార కర్మలు చేసేవారు, తమ కర్మలచేతనే గౌరవింపబడినవారు — వారిలో క్రౌర్యం పూర్తిగా నశిస్తుంది.
3.211.22
तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ ३.२११.२२ ॥
ఆ ఆచారం అద్భుతమైనది, పురాతనమైనది, శాశ్వతమైనది, స్థిరమైనది; దానిని ధర్మంతో ధర్మమయంగా చూసే మనీషులు స్వర్గానికి వెళ్తారు.
3.211.23
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ ३.२११.२३ ॥
ఆస్తికులు, మానం లేనివారు, ద్విజులను గౌరవించేవారు, శ్రుతం, వృత్తంతో సంపన్నులైనవారు — ఆ సత్పురుషులు స్వర్గానికి వెళ్తారు.
3.211.24
वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ।
शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥ ३.२११.२४ ॥
వేదం చెప్పిన ధర్మం మొదటిది; ధర్మశాస్త్రాలలో చెప్పినది రెండవది; శిష్టులు ఆచరించినది మూడవది — ఇవే ధర్మ లక్షణాలు.
3.211.25
धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम् ।
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ ३.२११.२५ ॥
వేదాలను ధరించడం, తీర్థాలలో స్నానం చేయడం, క్షమ, సత్యం, ఋజుత్వం, శౌచం — ఇవి శిష్టుల ఆచారానికి నిదర్శనాలు.
3.211.26
सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा ।
परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ ३.२११.२६ ॥
అన్ని ప్రాణులపై దయ కలిగినవారు, ఎల్లప్పుడూ అహింసలో నిమగ్నమైనవారు, కఠిన వాక్యాలు పలకనివారు — ఆ సత్పురుషులు ద్విజులకు ప్రియులు.
3.211.27
शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम् ।
विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.२७ ॥
శుభ, అశుభ కర్మల బలాన్ని, ఆధారాన్ని, వాటి పరిణామాన్ని తెలిసినవారు — ఆ శిష్టులు శిష్టులచే గౌరవింపబడేవారు.
3.211.28
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ।
सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे।
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ॥ ३.२११.२८ ॥
న్యాయంతో కూడినవారు, గుణసంపన్నులు, సమస్త లోకాల హితాన్ని కోరేవారు, తమ శక్తితో స్వర్గాన్ని జయించిన సత్పురుషులు, సన్మార్గంలో స్థిరులైనవారు. వారు దాతలు, పంచిఇచ్చేవారు, దీనులపై అనుగ్రహం చూపేవారు.
3.211.29
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३.२११.२९ ॥
అందరిచే పూజ్యులు, విద్యయే ధనంగా కలవారు, తపస్వులు, సమస్త ప్రాణులపై దయ కలవారు — వారే శిష్టులు, శిష్టులచే గౌరవింపబడేవారు.
3.211.30
दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम् ।
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ॥ ३.२११.३० ॥
ఎల్లప్పుడూ దానంలో నిమగ్నమైనవారు త్వరగా సుఖాన్ని, సంపదను పొందుతారు; భార్య, సేవకుల బాధపై అప్రమత్తంగా ఉంటారు.
3.211.31
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ।
लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च।
एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ ३.२११.३१ ॥
సత్పురుషులు అత్యంత శక్తితో దానం చేస్తారు, సత్పురుషులతో కలిసి. లోకయాత్రను, ధర్మాన్ని, తమ హితాన్ని చూస్తూ, ఈ విధంగా నడుచుకునే సత్పురుషులు శాశ్వత సంవత్సరాలు వృద్ధి చెందుతారు.
3.211.32
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम् ।
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ ३.२११.३२ ॥
అహింస, సత్య వచనం, దయ, ఋజుత్వం, ద్రోహం లేకపోవడం, అతి అభిమానం లేకపోవడం, సిగ్గు, సహనం, దమం, శమం.
3.211.33
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः ।
अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ ३.२११.३३ ॥
బుద్ధిమంతులు, ధృతిమంతులు, ప్రాణులపై దయగలవారు, కామద్వేషాలు లేనివారు — ఆ సత్పురుషులు లోకంలో గౌరవించబడతారు.
3.211.34
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन् ।
न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ ३.२११.३४ ॥
సత్పురుషుల ఆచారాన్ని స్మరిస్తూ, వారు మూడు పదాలే చెబుతారు: ద్రోహం చేయకు, దానం చెయ్యి, ఎల్లప్పుడూ సత్యం పలుకు.
3.211.35
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ।
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम् ॥ ३.२११.३५ ॥
ప్రతిచోటా దయగల, కరుణను తెలిసిన సత్పురుషులు, ఇక్కడ పూర్తి సంతృప్తితో ధర్మమైన ఉత్తమ మార్గంలో నడుస్తారు.
3.211.36
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ।
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ॥ ३.२११.३६ ॥
శిష్టాచారులైన మహాత్ములు, వారి ధర్మం సుస్థిరమైనది — అసూయ లేకపోవడం, క్షమ, శాంతి, సంతోషం, ప్రియమైన మాట.
3.211.37
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ।
कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् ॥ ३.२११.३७ ॥
కామక్రోధాల త్యాగం, శిష్టాచారాన్ని అనుసరించడం, శాస్త్రజ్ఞానంతో కూడిన కర్మ — ఇదే సజ్జనుల అత్యుత్తమ మార్గం.
3.211.38
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः ।
प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान् ॥ ३.२११.३८ ॥
వ్రతనిష్ఠులు ఎల్లప్పుడూ శిష్టాచారాన్ని, ధర్మాన్ని పాటిస్తారు; ప్రజ్ఞాసౌధం ఎక్కి, మోహంలో ఉన్న మహాజనులను వారు చూస్తారు.
3.211.39
प्रेक्षन्ते लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तमाः ।
अतिषुण्यानि दानानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ ३.२११.३९ ॥
ఉత్తమ ద్విజులారా, వారు లోకవృత్తాల వివిధ రూపాలను చూస్తారు; దానాలు కూడా అత్యంత పవిత్రమైనవి — ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, అవి కూడా అంతే.
3.211.40
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥ ३.२११.४० ॥
బ్రహ్మన్, ద్విజులలో వృషభుడా, నా ప్రజ్ఞకు, విన్న జ్ఞానానికి అనుగుణంగా ఇదంతా మీకు చెప్పాను — శిష్టాచార గుణాలను ముందుంచి.