महाभारत · अध्याय 3.213
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.213.1
धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर ।
विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतांवर ॥ ३.२१३.१ ॥
धर्मव्याध पुन्हा कुशलतेने, हे युधिष्ठिरा, श्रेष्ठ ब्राह्मणाला हे म्हणाला — हे सर्वधर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा.
3.213.2
श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम् ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस् बहुशाखा ह्यनन्तिका ॥ ३.२१३.२ ॥
हा धर्म श्रुतीला प्रमाण मानतो — हा वृद्धांचा उपदेश आहे. धर्माची गती सूक्ष्म आहे; त्याच्या शाखा अनेक आणि अनंत आहेत.
3.213.3
प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अनृतेन भवेत्सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत् ॥ ३.२१३.३ ॥
प्राणसंकटात आणि विवाहात असत्य बोलावे लागू शकते. असत्याने सत्य होऊ शकते; सत्यानेच असत्य होऊ शकते.
3.213.4
यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा ।
विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥ ३.२१३.४ ॥
जे प्राणिमात्रांचे अत्यंत हित करते तेच सत्य — ही धारणा आहे. उलट केल्यास अधर्म होतो. धर्माची सूक्ष्मता पाहा.
3.213.5
यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम ।
अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥ ३.२१३.५ ॥
माणूस जे अशुभ किंवा शुभ कर्म करतो, त्याचे फळ त्याला अवश्य मिळते — यात संशय नाही, हे सत्तमा.
3.213.6
विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम् ।
आत्मृनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः ॥ ३.२१३.६ ॥
विषम दशा प्राप्त झालेला अज्ञानी माणूस देवांची फार निंदा करतो; स्वतःच्या कर्मदोषाला तो जाणत नाही.
3.213.7
मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम ।
न शुभं कर्म बध्नाति पुरुषं पाषनिश्चयम् ॥ ३.२१३.७ ॥
हे द्विजोत्तमा, मूढ, कपटी आणि चंचल, पापाचा निश्चय केलेल्या पुरुषाला शुभ कर्म बांधत नाही.
3.213.8
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ।
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥ ३.२१३.८ ॥
सुख-दुःखांची उलथापालट जेव्हा होते, तेव्हा प्रज्ञा, सुनीती किंवा पौरुष त्याचे रक्षण करत नाहीत.
3.213.9
यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात् ।
यदि स्यादपराधीनं पौरुषस् क्रियाफलम् ॥ ३.२१३.९ ॥
जो जी कामना इच्छितो, ती तीच कामना तो मिळवतो — जर पौरुषाचे फळ दुसर्‍याच्या अधीन नसते तर.
3.213.10
संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ।
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥ ३.२१३.१० ॥
संयमी, कुशल आणि बुद्धिमान माणसेही सर्व कर्मांपासून वंचित, निष्फळ दिसतात.
3.213.11
भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः ।
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनैव युज्यते ॥ ३.२१३.११ ॥
प्राण्यांमधील दुसरा कोणी, जो सदैव हिंसेत आणि लोकांना फसवण्यात तत्पर असतो, तोच सुखाने युक्त होतो.
3.213.12
अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति ।
कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति ॥ ३.२१३.१२ ॥
निष्क्रिय बसलेल्या एखाद्याकडेही लक्ष्मी येते; तर कर्म करणारा कोणी प्राप्य गोष्ट मिळवत नाही.
3.213.13
देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृध्नुभिः ।
दशमासधृता गर्भा जायन्ते कुलपांसनाः ॥ ३.२१३.१३ ॥
देवांचे यज्ञ करून आणि तप करून, पुत्राची इच्छा बाळगणाऱ्या दीन माणसांनी दहा महिने धारण केलेले गर्भ कुलाला कलंक ठरून जन्म घेतात.
3.213.14
अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः ।
विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ॥ ३.२१३.१४ ॥
इतर लोक पितरांनी संचित केलेले धनधान्य आणि भोग यांच्यासह, विपुल मंगल मिळवून त्यांच्याच योगे जन्म घेतात.
3.213.15
न देहजा मनुष्याणां व्याधयो द्विजसत्तम ।
कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः ॥ ३.२१३.१५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, माणसांचे रोग शरीरापासून उत्पन्न होत नाहीत; माणसांचे रोग कर्मापासूनच उत्पन्न होतात, यात संशय नाही.
3.213.16
आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव ।
व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज ॥ ३.२१३.१६ ॥
जसे लहान मृग हिंस्र प्राण्यांकडून पीडित होतात, तसे माणसे मानसिक व्यथांनी पीडित होतात; हे द्विजा, जसे व्याधांकडून मृग अडवले जातात, तसे रोग अडवले जातात.
3.213.17
येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीरोगपीडिताः ।
न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं चेष्टितं पूर्वकर्मया ॥ ३.२१३.१७ ॥
ज्यांच्याकडे अन्न आहे, तरीही ग्रहणी रोगाने पीडित असलेले लोक खाऊ शकत नाहीत; पूर्वकर्मामुळे त्यांचे प्रयत्न भोजनास समर्थ होत नाहीत.
3.213.18
अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः ।
दुःखेन चाधिगच्छनति भोजनं द्विजसत्तम ॥ ३.२१३.१८ ॥
बाहुबल असलेले इतर पुष्कळ लोक क्लेश भोगतात; हे द्विजश्रेष्ठा, ते कष्टाने भोजन मिळवतात.
3.213.19
इति लोकमनाक्रन्दं देहशङ्कापरिप्लुतम् ।
स्रोतसाऽसकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ३.२१३.१९ ॥
अशाप्रकारे, आक्रोश न करता देहभयाने व्याप्त झालेले हे जग, बलवान प्रवाहाने वारंवार वाहून नेले जात आहे.
3.213.20
न म्रियेयुर्न जीर्यैयुः सर्वे स्युः सर्वकामिकाः ।
नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्विधिश्च यदि नो भवेत् ॥ ३.२१३.२० ॥
आमच्यासाठी विधान नसते तर सर्वजण मरले नसते, जीर्ण झाले नसते, सर्वांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असत्या आणि त्यांना अप्रिय पाहावे लागले नसते.
3.213.21
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते ।
यतते च यथाथक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ३.२१३.२१ ॥
जगात सर्वजण वर वर जाण्याची इच्छा करतात, आपल्या शक्तीनुसार प्रयत्न करतात; तरीही ते तसे घडत नाही.
3.213.22
बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः ।
महत्तु फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसिद्धिषु ॥ ३.२१३.२२ ॥
समान नक्षत्र आणि मंगल चिन्हे असलेले पुष्कळ लोक दिसतात; पण कर्मसिद्धीत फलांची मोठी विषमता दिसते.
3.213.23
न केचिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राह्यस्य सत्तम ।
कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ॥ ३.२१३.२३ ॥
हे ब्राह्मणा, हे सत्तमा, स्वतः ग्रहण करता येणाऱ्या गोष्टीवर कोणाचेही नियंत्रण नसते; येथे सामान्य कर्मांची सिद्धीच दिसते.
3.213.24
तथा श्रुतिरियंब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः ।
शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह ॥ ३.२१३.२४ ॥
अशीच ही श्रुती आहे, हे ब्राह्मणा: जीव निश्चितपणे सनातन आहे; या जगात सर्व प्राण्यांचे शरीर अध्रुव आहे.
3.213.25
वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत ।
जीवः संक्रमतेऽन्यत्रकर्मबनधनिबन्धनः ॥ ३.२१३.२५ ॥
शरीर नष्ट होताना देहाचा नाश होतो; परंतु कर्मबंधनाने बद्ध जीव दुसरीकडे जातो.
3.213.26
कथं धर्मविदांश्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतांवर ॥ ३.२१३.२६ ॥
धर्मज्ञांत श्रेष्ठा, जीव शाश्वत कसा होतो? वक्त्यांत श्रेष्ठा, हे मला तत्त्वतः जाणून घ्यायचे आहे.
3.213.27
न जीवनाशोस्ति हि देहभेदे ।
मिथ्यैतदाहुर्म्रियतीति मूढाः।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति ।
दशार्धतैवास् शरीरभेदः ॥ ३.२१३.२७ ॥
देहभेदात जीवाचा नाश होत नाही. 'तो मरतो' असे मूर्ख म्हणतात, ते खोटे आहे; जीव दुसऱ्या देहात जाऊन निघून जातो; देहभेद असाच असतो.
3.213.28
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म ।
मनुष्यलोके मनुजस् कश्चित्।
यत्तेन किंचिद्धि कृतंहि कर्म ।
तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥ ३.२१३.२८ ॥
मनुष्यलोकात एकाने केलेले कर्म दुसरा भोगत नाही. ज्याने जे कर्म केले, त्याचेच फळ तो भोगतो; केलेल्या कर्माचा नाश नाही.
3.213.29
सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या ।
नराधमाः पापकृतो भवन्ति।
नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै-
स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः ॥ ३.२१३.२९ ॥
अत्यंत पुण्यशील लोक पुण्यवान होतात; नराधम पापकर्म करणारे होतात. मनुष्य येथे आपल्याच कर्मांनी अनुसरला जातो; त्यांनी घडवला जाऊन तो तिथे जन्म घेतो.
3.213.30
कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः ।
जातीः पुण्या ह्यपुण्याश् कथं गच्छति सत्तम ॥ ३.२१३.३० ॥
योनीत जन्म कसा होतो? पुण्य आणि पापामुळे कसा? पुण्य आणि अपुण्य जातींमध्ये तो कसा जातो, हे सत्तमा?
3.213.31
गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते ।
समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ॥ ३.२१३.३१ ॥
गर्भाधानाशी जोडलेले हे कर्म दिसते. हे द्विजोत्तमा, संक्षेपात तुला लवकरच सांगेन.
3.213.32
यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते ।
शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु ॥ ३.२१३.३२ ॥
साठवलेली सामग्री असलेला जसा पुन्हा जन्म घेतो, तसेच शुभ करणारा शुभ योनींत आणि पाप करणारा पापयोनींत जन्म घेतो.
3.213.33
शुभैः प्रयोगैर्देवत्वंव्यामिश्रैर्मानुषो भवेत् ।
मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः ॥ ३.२१३.३३ ॥
शुभ कर्मांनी देवत्व, मिश्र कर्मांनी मानवजन्म; मोहकारक पापांनी हीन योनींत अधोगती होतो.
3.213.34
जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः ॥ ३.२१३.३४ ॥
जन्म, मृत्यू, जरा या दुःखांनी सतत पीडित, संसारात स्वतः केलेल्या दोषांनी होरपळणारा मनुष्य.
3.213.35
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥ ३.२१३.३५ ॥
हजारो तिर्यग्योनींत आणि नरकात जाऊनही कर्मबंधनांनी बद्ध जीव फिरत राहतात.
3.213.36
जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः ।
तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्नुते ॥ ३.२१३.३६ ॥
जीव स्वतः केलेल्या त्या त्या कर्मांनी मरणानंतर दुःखी होतो; ते दुःख थांबवण्यासाठी अपुण्य योनी प्राप्त करतो.
3.213.37
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ।
पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः ॥ ३.२१३.३७ ॥
नंतर तो पुन्हा इतर अनेक नवीन कर्मे स्वीकारतो. त्यामुळे तो पुन्हा परिपक्व होतो, जसा अपथ्य अन्न खाल्लेला रोगी.
3.213.38
अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखिसंज्ञितः ।
ततो निवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि ॥ ३.२१३.३८ ॥
तो सतत दुःखाने पीडित असतो, तरी दुःखी नसल्यासारखा 'सुखी' म्हटला जातो; मग बंधन निवृत्त झाल्यामुळे, कर्मांच्या उदयामुळेही.
3.213.39
परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः ।
स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः ॥ ३.२१३.३९ ॥
तो संसारात चाकाप्रमाणे फिरत राहतो, अनेक वेदनांनी भरलेला. जर त्याचे बंधन निवृत्त झाले असेल आणि कर्मांनीही तो शुद्ध झाला असेल.
3.213.40
तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम ।
कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति कर्मभिः ॥ ३.२१३.४० ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, तो तप आणि योगाचा आरंभ करतो; अनेक कर्मांद्वारे आणि कर्मांमुळेच तो लोक मिळवतो.
3.213.41
स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः ।
प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्रगत्वा न शोचति ॥ ३.२१३.४१ ॥
जर त्याचे बंधन निवृत्त झाले आणि कर्मांनीही तो शुद्ध झाला, तर तो सुकृतींचे लोक मिळवतो; तेथे जाऊन तो शोक करत नाही.
3.213.42
पापं कुर्वनपुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति ।
पुण्यं कुर्वन्पुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति।
तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयीत च पापकम् ॥ ३.२१३.४२ ॥
पाप करणारा, पुण्यहीन आचरण असलेला पुण्याच्या अंतापर्यंत पोहोचत नाही. पुण्य करणारा, पुण्याचरणी असलेलाही पुण्याच्या अंतापर्यंत पोहोचत नाही. म्हणून पुण्य करण्याचा प्रयत्न करावा आणि पाप सोडावे.
3.213.43
अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते ।
सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥ ३.२१३.४३ ॥
मत्सरहीन आणि कृतज्ञ मनुष्य केवळ कल्याणकारी कर्मांचे आचरण करतो; तो सुख, धर्म, अर्थ आणि स्वर्ग प्राप्त करतो.
3.213.44
संस्कृतस्य च दान्तस् नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञास्यानन्तरा वृत्तिरिहि लोके परत्र च ॥ ३.२१३.४४ ॥
सुसंस्कृत, दान्त, नियमित आणि संयमी आत्म्याच्या प्राज्ञ पुरुषाचे आचरण इहलोकी आणि परलोकी अखंड राहते.
3.213.45
सतां धऱ्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ॥ ३.२१३.४५ ॥
द्विजाने सज्जनांच्या धर्माप्रमाणे वर्तावे, शिष्टांप्रमाणे कर्म करावे; लोकांना त्रास न देता उपजीविका शोधावी.
3.213.46
सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः ।
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणास्ते ह्यसंकराः ॥ ३.२१३.४६ ॥
आगमज्ञानी आणि शास्त्रात निपुण असे शिष्ट लोक जगात आहेत; ते स्वधर्मानुसार कर्म करीत असल्यामुळे संकरविरहित असतात.
3.213.47
प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति ।
तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनन द्विजसत्तम ॥ ३.२१३.४७ ॥
प्राज्ञ पुरुष धर्मात रमतो आणि धर्मावरच उपजीविका करतो; म्हणून हे द्विजश्रेष्ठा, धर्माने मिळवलेल्या धनानेच जगावे.
3.213.48
तस्यैव सिंचते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ।
धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति।
स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ॥ ३.२१३.४८ ॥
जिथे तो गुण पाहतो तिथे त्याच्या मुळालाच पाणी घालतो; अशा रीतीने तो धर्मात्मा होतो आणि त्याचे चित्त प्रसन्न राहते. मित्रांनी व लोकांनी संतुष्ट होऊन तो इहलोकी आणि मृत्यूनंतरही आनंदित होतो.
3.213.49
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांस्च सत्तम ।
प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः ॥ ३.२१३.४९ ॥
हे सत्तमा, शब्द, स्पर्श, रूप आणि इष्ट गंध यांवरही प्रभुत्व प्राप्त होते; हेच धर्माचे फल असे जाणकार म्हणतात.
3.213.50
धरमस्य च पलं लब्ध्वा न तुष्यति महाद्विज ।
अतुष्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥ ३.२१३.५० ॥
हे महाद्विजा, धर्माचे फल मिळूनही माणूस समाधानी होत नाही; असमाधानी होऊन तो ज्ञानचक्षूने वैराग्य स्वीकारतो.
3.213.51
प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते ।
विरज्ये यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ॥ ३.२१३.५१ ॥
प्रज्ञाचक्षू असलेला माणूस येथे दोषाचा पाठपुरावा करत नाही; इच्छेनुसार तो विरक्त होतो, आणि धर्म सोडत नाही.
3.213.52
फलत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्रियात्मकम् ।
ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः ॥ ३.२१३.५२ ॥
फलत्यागातही तो प्रयत्न करतो; कर्मात्मक जग पाहून मग मोक्षासाठी प्रयत्न करतो — अनुपायाने नव्हे, उपायाने.
3.213.53
एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ ३.२१३.५३ ॥
अशा प्रकारे तो वैराग्य स्वीकारतो आणि पापकर्म सोडतो; तो धार्मिक होतो आणि परम मोक्ष प्राप्त करतो.
3.213.54
तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति ॥ ३.२१३.५४ ॥
तपच हे जीवाचे परम कल्याण आहे; त्याचे मूळ शम आणि दम आहे; त्याच्याद्वारे तो मनाने इच्छिलेल्या सर्व कामना प्राप्त करतो.
3.213.55
इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च ।
ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम ॥ ३.२१३.५५ ॥
इंद्रियनिग्रह, सत्य आणि दम यांच्या योगाने माणूस ते परम ब्रह्मपद प्राप्त करतो, हे द्विजश्रेष्ठा.
3.213.56
इन्द्रियाणीति यान्याहुः कानि तानि यतव्रत ।
निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ॥ ३.२१३.५६ ॥
ज्यांना इंद्रिये म्हटले जाते ती कोणती? हे यतव्रता, निग्रह कसा करावा आणि निग्रहाचे फल काय?
3.213.57
कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतांवर ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ॥ ३.२१३.५७ ॥
त्यांचे फल माणूस कसे मिळवतो? हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, हे सुधार्मिका, धर्म तत्त्वतः जाणण्याची माझी इच्छा आहे.