મહાભારત · અધ્યાય 3.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.214.1
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर ।
प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ ३.२१४.१ ॥
બ્રાહ્મણે એમ કહ્યું ત્યારે ધર્મવ્યાધે બ્રાહ્મણને જે ઉત્તર આપ્યો, હે યુધિષ્ઠિર, હે નરાધિપ, તે સાંભળો.
3.214.2
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते ।
तत्प्राप्य कामं भजतेक्रोधं च द्विजसत्तम ॥ ३.२१४.२ ॥
મનુષ્યોનું મન પ્રથમ જ્ઞાન મેળવવા પ્રવૃત્ત થાય છે; હે દ્વિજસત્તમ, તે મેળવીને તે કામ અને ક્રોધને સેવે છે.
3.214.3
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते ॥ ३.२१४.३ ॥
પછી તેના માટે તે પ્રયત્ન કરે છે, મોટું કર્મ આરંભે છે; ઇષ્ટ રૂપો અને ગંધોનો અભ્યાસ કરીને તેમનું સેવન કરે છે.
3.214.4
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥ ३.२१४.४ ॥
પછી રાગ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેની પછી દ્વેષ; પછી લોભ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેની પછી મોહ.
3.214.5
तस् लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥ ३.२१४.५ ॥
લોભથી અભિભૂત, રાગ-દ્વેષથી હણાયેલા તેની બુદ્ધિ ધર્મમાં જાગતી નથી; તે દંભથી ધર્મ કરે છે.
3.214.6
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम ॥ ३.२१४.६ ॥
દંભથી તે ધર્મનું આચરણ કરે છે, દંભથી ધન તેને રુચે છે; હે દ્વિજસત્તમ, દંભથી સિદ્ધ થતા ધનોમાં (તે રમે છે).
3.214.7
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम ॥ ३.२१४.७ ॥
ત્યાં જ તેની બુદ્ધિ રમે છે; પછી તે પાપ કરવા ઇચ્છે છે, મિત્રો અને પંડિતો દ્વારા રોકાયા છતાં, હે દ્વિજોત્તમ.
3.214.8
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषजः ॥ ३.२१४.८ ॥
તે શ્રુતિ સાથે સંબંધિત ઉત્તર આપે છે, પણ અશ્રુતિ સાથે જોડીને બોલે છે; તેનો અધર્મ ત્રિવિધ છે, રાગ અને દ્વેષથી જન્મેલો.
3.214.9
पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः ॥ ३.२१४.९ ॥
તે પાપનો વિચાર કરે છે, બોલે છે અને કરે છે; અધર્મમાં લાગેલા તેના સદ્ગુણો નષ્ટ થાય છે.
3.214.10
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स तेन दुःखमाप्नोति परत्र च विपद्यते ॥ ३.२१४.१० ॥
એક સરખા સ્વભાવવાળા પાપકર્મીઓ મિત્રતા શોધે છે; તેથી તે દુઃખ પામે છે અને પરલોકમાં પણ નાશ પામે છે.
3.214.11
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु ।
यस्त्वेतान्प्रज्ञाया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति ॥ ३.२१४.११ ॥
આ રીતે તે પાપાત્મા બને છે; હવે ધર્મલાભ વિશે મારી પાસેથી સાંભળ. પ્રજ્ઞાના આ દોષોને જે પહેલેથી જ જુએ છે—
3.214.12
कुशलः सुखदुःखेषु सांधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्ध्रिधर्मेषु राजते ॥ ३.२१४.१२ ॥
સુખ-દુઃખમાં કુશળ અને સાધુઓની સેવા કરનાર; તેના સાધુ કર્મના આરંભથી બુદ્ધિના ધર્મોમાં તે પ્રકાશે છે.
3.214.13
ब्रवीषि सूनृतंधर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ।
दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोसि मे ॥ ३.२१४.१३ ॥
સત્ય અને મધુર વાણીનો ધર્મ તું કહે છે, જેનો વક્તા ક્યાંય દેખાતો નથી. મારા મતે તું દિવ્ય પ્રભાવવાળો મહાન ઋષિ જ છે.
3.214.14
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा ।
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥ ३.२१४.१४ ॥
બ્રાહ્મણો મહાભાગ્યશાળી છે; તેઓ પિતૃઓની જેમ સદા પહેલા ભોજન કરનારા છે. બુદ્ધિમાન માણસે જગતમાં તેમના માટે સર્વાત્મભાવે પ્રિય કાર્ય કરવું જોઈએ.
3.214.15
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ।
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥ ३.२१४.१५ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેમને જે પ્રિય છે તે હું તને કહીશ. બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને મારી પાસેથી બ્રાહ્મી વિદ્યા સાંભળ.
3.214.16
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि सर्वशः ।
महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत् ॥ ३.२१४.१६ ॥
આ સંપૂર્ણ વિશ્વ, ચર અને અચર સર્વ, પૂર્ણપણે મહાભૂતોથી બનેલું છે; હે બ્રાહ્મણ, આનાથી ઉચ્ચ બીજું કંઈ ન હોઈ શકે.
3.214.17
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश् तद्गुणाः ॥ ३.२१४.१७ ॥
મહાભૂતો: આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને ભૂમિ. તેમના ગુણો: શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ.
3.214.18
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ।
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥ ३.२१४.१८ ॥
તેમના સર્વ ગુણો પણ પરસ્પર ગુણવૃત્તિથી ચાલે છે. પૂર્વ પૂર્વ ભૂતોના સર્વ ગુણો ક્રમશઃ ગુણવાન ત્રણમાં જોવા મળે છે.
3.214.19
षष्ठी तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते ।
सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम् ॥ ३.२१४.१९ ॥
છઠ્ઠું ચેતના નામનું છે, જેને મન કહેવાય છે. સાતમું બુદ્ધિ છે, અને તેના પછી અહંકાર.
3.214.20
इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजः सत्वं तमस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥ ३.२१४.२० ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયો અને આત્મા, તેમજ રજસ, સત્ત્વ, તમસ — આ સત્તર અંગોનો સમૂહ અવ્યક્ત નામે કહેવાય છે.
3.214.21
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतैः ।
चतुर्विंसक इत्येष व्यकत्वाव्यक्तमयो गुणः।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१४.२१ ॥
અહીં ઇન્દ્રિય-વિષયો સર્વ વડે, વ્યક્ત અને અવ્યક્તથી સારી રીતે આવૃત આ ચોવીસ અંગોનો ગુણ વ્યક્તાવ્યક્તમય છે. આ બધું તને કહેવાયું; હવે શું વધુ સાંભળવા ઇચ્છે છે?