महाभारत · अध्याय 3.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.214.1
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर ।
प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ ३.२१४.१ ॥
ब्राह्मणाने असे म्हटल्यावर धर्मव्याधाने ब्राह्मणाला जे उत्तर दिले, ते हे युधिष्ठिरा, नराधिपा, ऐक.
3.214.2
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते ।
तत्प्राप्य कामं भजतेक्रोधं च द्विजसत्तम ॥ ३.२१४.२ ॥
माणसांचे मन प्रथम ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रवृत्त होते; हे द्विजसत्तमा, ते मिळवून ते काम आणि क्रोध यांना भजते.
3.214.3
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते ॥ ३.२१४.३ ॥
मग त्यासाठी तो प्रयत्न करतो, मोठे कर्म आरंभतो; इष्ट रूप आणि गंध यांचा अभ्यास करून त्यांचे सेवन करतो.
3.214.4
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥ ३.२१४.४ ॥
मग राग उत्पन्न होतो, आणि त्यानंतर द्वेष; मग लोभ उत्पन्न होतो, आणि त्यानंतर मोह.
3.214.5
तस् लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥ ३.२१४.५ ॥
लोभाने पराभूत झालेल्या, राग-द्वेषाने आहत झालेल्या त्याची बुद्धी धर्मात रमत नाही; तो ढोंगाने धर्म करतो.
3.214.6
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम ॥ ३.२१४.६ ॥
ढोंगाने तो धर्माचरण करतो, ढोंगाने त्याला धन प्रिय वाटते; हे द्विजसत्तमा, ढोंगाने सिद्ध होणाऱ्या धनांत (तो रमतो).
3.214.7
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम ॥ ३.२१४.७ ॥
तिथेच त्याची बुद्धी रमते; मग तो पाप करू इच्छितो, मित्रांनी व पंडितांनी अडवले तरीही, हे द्विजोत्तमा.
3.214.8
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषजः ॥ ३.२१४.८ ॥
तो श्रुतीशी संबंधित उत्तर देतो, पण अश्रुतीशी जोडून बोलतो; त्याचा अधर्म त्रिविध आहे, राग आणि द्वेषातून जन्मलेला.
3.214.9
पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः ॥ ३.२१४.९ ॥
तो पापाचा विचार करतो, बोलतो आणि करतो; अधर्मात गुंतलेल्या त्याचे सद्गुण नष्ट होतात.
3.214.10
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स तेन दुःखमाप्नोति परत्र च विपद्यते ॥ ३.२१४.१० ॥
एकसारख्या स्वभावाचे पापकर्मी मैत्री करतात; त्यामुळे तो दुःख भोगतो आणि परलोकातही नाश पावतो.
3.214.11
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु ।
यस्त्वेतान्प्रज्ञाया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति ॥ ३.२१४.११ ॥
अशा प्रकारे तो पापात्मा होतो; आता धर्मलाभाविषयी माझ्याकडून ऐक. प्रज्ञेचे हे दोष जो आधीच पाहतो—
3.214.12
कुशलः सुखदुःखेषु सांधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्ध्रिधर्मेषु राजते ॥ ३.२१४.१२ ॥
सुखदुःखात कुशल असलेला आणि साधूंची सेवा करणारा; त्याच्या सत्कर्माच्या आरंभामुळे बुद्धीच्या धर्मांत तो तेजस्वी होतो.
3.214.13
ब्रवीषि सूनृतंधर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ।
दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोसि मे ॥ ३.२१४.१३ ॥
सत्य आणि मधुर वाणीचा धर्म तू सांगतोस, ज्याचा वक्ता कुठेही दिसत नाही. माझ्या मते तू दिव्य प्रभाव असलेला महान ऋषीच आहेस.
3.214.14
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा ।
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥ ३.२१४.१४ ॥
ब्राह्मण हे महाभाग्यवान आहेत; ते पितरांप्रमाणे नेहमी प्रथम भोजन करणारे आहेत. बुद्धिमान माणसाने जगात त्यांच्यासाठी सर्वस्वाने प्रिय ते करावे.
3.214.15
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ।
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥ ३.२१४.१५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, त्यांना जे प्रिय आहे ते मी तुला सांगेन. ब्राह्मणांना नमस्कार करून माझ्याकडून ब्राह्मी विद्या ऐक.
3.214.16
इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि सर्वशः ।
महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत् ॥ ३.२१४.१६ ॥
हे संपूर्ण विश्व, चर आणि अचर सर्व, पूर्णपणे महाभूतांनी बनलेले आहे; हे ब्राह्मणा, यापेक्षा श्रेष्ठ काहीही असू शकत नाही.
3.214.17
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश् तद्गुणाः ॥ ३.२१४.१७ ॥
महाभूते: आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि भूमी. त्यांचे गुण: शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध.
3.214.18
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ।
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥ ३.२१४.१८ ॥
त्यांचे सर्व गुणही परस्परांच्या गुणवृत्तीने चालतात. पूर्व पूर्व भूतांचे सर्व गुण क्रमाने गुणवान तीन भूतांमध्ये आढळतात.
3.214.19
षष्ठी तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते ।
सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम् ॥ ३.२१४.१९ ॥
सहावे चेतना नावाचे आहे; त्यालाच मन म्हणतात. सातवे बुद्धी आहे; त्यानंतर अहंकार.
3.214.20
इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजः सत्वं तमस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥ ३.२१४.२० ॥
पाच इंद्रिये आणि आत्मा, तसेच रज, सत्त्व, तम — अशा या सतरा घटकांच्या समूहाला अव्यक्त नाव आहे.
3.214.21
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतैः ।
चतुर्विंसक इत्येष व्यकत्वाव्यक्तमयो गुणः।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१४.२१ ॥
येथे सर्व इंद्रियविषयांनी, व्यक्त आणि अव्यक्ताने नीट आच्छादलेला, हा चोवीस घटकांचा गुण व्यक्ताव्यक्तमय आहे. हे सर्व तुला सांगितले; आणखी काय ऐकू इच्छितोस?