મહાભારત · અધ્યાય 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
હે ભારત! ધર્મવ્યાધે સૂક્ષ્મ વિષય આ રીતે કહ્યો ત્યારે તે સમાહિત બ્રાહ્મણે ફરી સૂક્ષ્મ વિષય પૂછ્યો.
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
વૃત્ત (સત્ત્વ), રજસ્ અને તમસ્નું યથાર્થ સ્વરૂપ તત્ત્વથી મને યથાવત કહો; અહીં પૂછનાર મને તે બરાબર કહો.
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
તમે મને જે પૂછો છો તે હું તમને ક્રમમાં કહીશ; હું કહું ત્યારે આ ગુણોને અલગ અલગ સમજો.
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
તમસ્ તેમાં મોહસ્વરૂપ છે, અને રજસ્ તેમને પ્રવર્તાવનાર છે; પરંતુ પ્રકાશની બહુલતાને કારણે અહીં સત્ત્વ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
અવિદ્યાથી ભરેલો, મૂઢ, નિદ્રાપ્રિય, ચેતનાહીન, ઇન્દ્રિયો જડ હોય એવો, તમસથી આચ્છાદિત, ક્રોધી અને આળસુ—તે તામસ પુરુષ છે.
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
સદાચાર અને સુવચન ધરાવતો મંત્રી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, ઈર્ષ્યારહિત, જાણવાની ઇચ્છાવાળો; પરંતુ ગર્વિષ્ઠ અને અભિમાની—તે રાજસ પુરુષ છે, હે વિપ્રર્ષિ.
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
પ્રકાશથી ભરેલો, ધીર, ઇચ્છારહિત, અસૂયારહિત, ક્રોધરહિત, બુદ્ધિમાન અને સંયમી મનુષ્ય જ સાત્ત્વિક છે.
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
સાત્ત્વિક પુરુષ જાગૃત થઈને લોકવ્યવહારથી લિપ્ત થતો નથી. જાણવા યોગ્ય જાણી લે ત્યારે તે લોકવ્યવહારને ધિક્કારે છે.
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
વૈરાગ્યનું રૂપ જ પ્રથમ પ્રગટ થાય છે. અહંકાર મૃદુ બને છે; સરળતાથી મન પ્રસન્ન થાય છે.
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
ત્યારે બધાં દ્વંદ્વો પરસ્પર શાંત થઈ જાય છે. તેનામાં ક્યાંય અસંયમ ઉત્પન્ન થતો નથી.
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
હે બ્રહ્મન્, શૂદ્રયોનિમાં જન્મેલો માણસ સદ્ગુણોને અનુસરે તો તેને વૈશ્યત્વ અને તેવી જ રીતે ક્ષત્રિયત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
સરળતામાં સ્થિર રહેનારને બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. આ બધા ગુણો તને કહેવામાં આવ્યા છે; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
પાર્થિવ ધાતુ પામીને શારીર અગ્નિ કેવી રીતે થાય? કયા વિશેષ અવકાશથી વાયુ તેને કેવી રીતે ચલાવે છે?
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, બ્રાહ્મણે આ પ્રશ્ન મૂક્યો; અને વ્યાધે તે મહાત્મા બ્રાહ્મણને સમજાવ્યું.
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
મસ્તકમાં આશ્રિત અગ્નિ શરીરનું પાલન કરે છે; પ્રાણ મસ્તકમાં અને અગ્નિમાં રહીને ક્રિયા કરે છે.
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
ભૂત, ભવ્ય અને ભવિષ્ય, સર્વ પ્રાણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; તે જ ભૂતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; તે બ્રહ્મજ્યોતિની અમે ઉપાસના કરીએ છીએ.
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
તે જ જીવ, સર્વ ભૂતોનો આત્મા, સનાતન પુરુષ છે; તે જ મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર છે; અને તે જ ભૂતોનો વિષય પણ છે.
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
અવ્યક્ત, સ્વસંજ્ઞક જીવ અને કાળ પણ તે જ છે; તે જ પ્રકૃતિ અને પુરુષ છે; હે દ્વિજોત્તમ, તે જ પ્રાણ પણ છે.
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
ઊંઘના સમયે પણ તે જાગે છે; સ્વપ્નમાં તે સ્વપ્ન જુએ છે. જાગતા લોકોને તે બળ આપે છે અને સક્રિય લોકોને સક્રિય કરે છે.
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જ્યારે તે અટકે છે ત્યારે તેને મૃત કહેવાય છે. શરીર ત્યજીને ભૂતાત્મા ફરી બીજું શરીર પ્રાપ્ત કરે છે.
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
આ અગ્નિનું અપાન અને પ્રાણ દ્વારા રક્ષણ થાય છે; પાછળથી સમાન પણ પોતપોતાની ગતિનો આશ્રય લઈ (રક્ષણ કરે છે).
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
મૂત્રાશયના મૂળમાં અને ગુદામાં અગ્નિનો આશ્રય લઈને, મૂત્ર કે મળ વહન કરીને અપાન ફરતો રહે છે.
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
પ્રયત્ન, કર્મ અને બળ — આ ત્રણમાં જે એક જ રહે છે, તેને અધ્યાત્મવેત્તાઓ ઉદાન કહે છે.
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
મનુષ્યોના શરીરમાં દરેક સાંધામાં સ્થિત વાયુ, તેમ જ બધામાં — તેને વ્યાન કહેવાય છે.
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
ધાતુઓમાં વ્યાપેલો અગ્નિ વાયુથી પ્રેરાઈને રસો, ધાતુઓ અને દોષોને ગતિ આપતો સર્વત્ર દોડે છે.
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
પ્રાણોના સંયોગથી સન્નિપાત ઉત્પન્ન થાય છે; ઉષ્મા સહિતના તે અગ્નિને જાણવો જોઈએ, જે દેહધારીઓનું અન્ન પચાવે છે.
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
અપાન અને ઉદાનની વચ્ચે પ્રાણ અને વ્યાન સ્થિર રહે છે; તેમની સાથે જોડાયેલો અને તેમને આધાર બનાવતો અગ્નિ સારી રીતે પચાવે છે.
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
તેનો પણ પાયુ સુધી વિસ્તરેલો ભાગ છે, જેને ગુદ કહે છે; તેમાંથી જ દેહધારીઓના સર્વ પ્રાણોમાં સ્રોતો ઉત્પન્ન થાય છે.
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
અગ્નિના વેગને વહન કરતો પ્રાણ ગુદના છેડે અટકાવાય છે; તે ઉપર આવીને ફરી અગ્નિને ઉપર ફેંકે છે.
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
પક્વાશય નાભિની નીચે છે, અને આમાશય નાભિની ઉપર સ્થિત છે; શરીરના નાભિ-મધ્યમાં સર્વ પ્રાણો પ્રતિષ્ઠિત છે.
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
હૃદયમાંથી બધી નાડીઓ આડી, ઉપર અને નીચે ફેલાય છે; દસ પ્રાણોથી પ્રેરાઈને તેઓ અન્નરસ વહન કરે છે.
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
આ જ યોગીઓનો માર્ગ છે જેના વડે તેઓ તે પરમ સ્થિતિએ જાય છે; થાક જીતીને સ્થિર આસનવાળો ધીર પુરુષ મસ્તકમાં આત્માને સ્થાપે.
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
આ રીતે સર્વ દેહધારીઓમાં પ્રાણ અને અપાન વિસ્તરેલા છે; તે બંનેને અગ્નિ સાથે જોડાયેલા જાણો, અને પ્રાણને આત્મામાં સ્થિત જાણો.
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
અગિયાર વિકારોના સ્વભાવવાળા, કળાઓના સમૂહથી બનેલા તેને યોગથી જીતાયેલા આત્મસ્વરૂપ, નિત્ય મૂર્તિમાન જાણો; તેમાં સ્થિત અગ્નિ હંમેશાં વાસણમાં મૂકેલા અગ્નિ જેવો છે.
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
તે આત્માને નિત્ય અને ત્યાગથી જીતાયેલા સ્વભાવવાળો જાણો.
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
કમળના પાન પર પાણીના ટીપાની જેમ તેનામાં સ્થિત દેવને ક્ષેત્રજ્ઞ જાણો, જે નિત્ય અને ત્યાગથી જીતાયેલા સ્વભાવવાળો છે.
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
જીવાત્માને જાણો; રજસ્, સત્ત્વ અને તમસ્ને પણ જાણો. જીવને આત્માનો ગુણ જાણો; આત્માને પરમાત્મસ્વરૂપ જાણો.
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
અચેતનને જીવનો ગુણ કહે છે. તે જ સર્વને ચેષ્ટા કરાવે છે અને પોતે પણ ચેષ્ટા કરે છે. તેનાથી પર ક્ષેત્રજ્ઞો કહે છે; જેમણે સાત ભુવનો રચ્યાં.
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
આ ભૂતાત્મા સર્વ ભૂતોમાં પ્રકાશતો નથી; પરંતુ જ્ઞાનવેદીઓ શ્રેષ્ઠ સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી તેને જુએ છે.
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
ચિત્તની પ્રસન્નતાથી જ શુભ-અશુભ કર્મ નષ્ટ થાય છે. પ્રસન્ન આત્મા આત્મામાં સ્થિત થઈને અનંત સુખ પામે છે.
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
પ્રસન્નતાનું લક્ષણ: તૃપ્ત માણસ સુખથી ઊંઘે તેમ. સુખદુઃખ છોડીને, દ્વંદ્વરહિત અને પરિગ્રહરહિત થઈને, પવન વિનાના સ્થાનમાં કુશળોએ પ્રગટાવેલો દીવો જેમ પ્રકાશે તેમ.
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
રાતના પૂર્વ અને ઉત્તર ભાગમાં સતત મનને એકાગ્ર કરીને, અલ્પ આહાર લેનાર, શુદ્ધ આત્માવાળો આત્મામાં આત્માને જુએ છે.
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
સળગતા દીવાની જેમ, મનરૂપી દીવાથી તે જુએ છે. પોતાને નિરાત્મા રૂપે જોઈને તે ત્યારે સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
બધા ઉપાયોથી લોભ અને ક્રોધનો નિગ્રહ કરવો. આ જ પવિત્ર જ્ઞાન છે; આ જ તપ અને સંક્રમણ માનવામાં આવ્યું છે.
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
હંમેશાં ક્રોધથી તપનું રક્ષણ કરવું; મત્સરથી શ્રીનું રક્ષણ કરવું. માન-અપમાનથી વિદ્યાનું, અને પ્રમાદથી આત્માનું રક્ષણ કરવું.
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
અહિંસા પરમ ધર્મ છે, અને ક્ષમા પરમ બળ છે. આત્મજ્ઞાન પરમ જ્ઞાન છે; સત્યવ્રતનું વ્રત પરમ છે.
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
સત્ય વચન શ્રેષ્ઠ છે; સત્ય જ્ઞાન હિતકારી હોવું જોઈએ. જે પ્રાણીઓનું અત્યંત હિત કરે, તે જ પરમ સત્ય માનવામાં આવ્યું છે.
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
જેના સર્વ પ્રયત્નો હંમેશાં આશાના બંધનથી મુક્ત હોય, અને જે ત્યાગમાં સર્વ કંઈ અર્પણ કરે, તે જ ત્યાગી છે; અને તે જ બુદ્ધિમાન છે.
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
જ્યારે ગુરુતા (આસક્તિ) આને પાડતી નથી કે ઉત્પન્ન કરતી નથી, ત્યારે બ્રાહ્મણે તેને યોગ જાણવો; તે અયોગ હોવા છતાં યોગ કહેવાય છે.
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
સર્વ પ્રાણીઓની હિંસા ન કરવી, મૈત્રી પામીને વિચરવું; આ જીવન મેળવીને કોઈની સાથે વૈર ન કરવું.
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
અકિંચનતા, સારો સંતોષ, નિરાશતા, ચંચળતાનો અભાવ — આ જ પરમ જ્ઞાન; આ જ સદા ઉત્તમ આત્મજ્ઞાન.
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
પરિગ્રહ છોડીને, બુદ્ધિથી વ્રતમાં દૃઢ રહેવું; અશોક, અચલ સ્થાનનો આશ્રય લઈને — અહીં અને પરલોકમાં.
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
સદા તપમાં નિરત, દમનશીલ, સંયમી આત્માવાળા મુનિએ — અજિતને જીતવાની ઇચ્છા રાખનારે — આસક્તિઓમાં અસંગ રહેવું.
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
ગુણ-અવગુણમાં અનાસક્ત, એક જ કાર્યમાં અંતર વિના નિરત — આને જ તેઓ બ્રહ્મનું આચરણ કહે છે; એકપદ સુખ.
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
જે માણસ દુઃખ અને સુખ બંનેનો ત્યાગ કરે છે, તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે અને આસક્તિ તરફ સંપૂર્ણપણે જતો નથી.
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, જેવું સાંભળ્યું હતું તેવું આ બધું સંક્ષેપમાં છે. આ બધું તને કહેવાયું છે; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?