ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
ହେ ଭରତ! ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷୟ କହିବା ପରେ, ସେ ସମାହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନର୍ବାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷୟ ପଚାରିଲେ।
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
ବୃତ୍ତ (ସତ୍ତ୍ୱ), ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମୋତେ ଯଥାବତ୍ କୁହନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ପଚାରୁଥିବା ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ପଚାରୁଛନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ରମରେ କହିବି; ମୁଁ କହିବା ବେଳେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତୁ।
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
ତମସ୍ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋହସ୍ୱରୂପ; ରଜସ୍ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକାଶର ବହୁଳତା ହେତୁ ଏଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
ଅବିଦ୍ୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୂଢ଼, ନିଦ୍ରାପ୍ରିୟ, ଚେତନାହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜଡ଼ ଥିବା, ତମସ୍ରେ ଆବୃତ, କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଳସୁଆ—ସେ ତାମସ ପୁରୁଷ।
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
ସଦାଚାର ଓ ସୁବାକ୍ୟ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଈର୍ଷାହୀନ, ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ; କିନ୍ତୁ ଗର୍ବୀ ଓ ଅଭିମାନୀ—ସେ ରାଜସ ପୁରୁଷ, ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି।
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
ପ୍ରକାଶରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧୀର, ଇଚ୍ଛାରହିତ, ଈର୍ଷାରହିତ, କ୍ରୋଧରହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସଂଯମୀ ମନୁଷ୍ୟ ହିଁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜାଣେ, ସେତେବେଳେ ଲୋକବ୍ୟବହାରକୁ ଘୃଣା କରେ।
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
ବୈରାଗ୍ୟର ରୂପ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଅହଂକାର କୋମଳ ହୁଏ; ସରଳତାରେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
ତେବେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପରସ୍ପର ସହ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ତାହାଠାରେ କେଉଁଠି ହେଲେ ଅସଂଯମ ହୁଏ ନାହିଁ।
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଶୂଦ୍ରଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦ୍ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କଲେ ବୈଶ୍ୟତ୍ୱ ଏବଂ ସେହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
ଋଜୁତାରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ କୁହାଯାଇଛି; ଆଉ କ'ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର?
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
ପାର୍ଥିବ ଧାତୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଶାରୀର ଅଗ୍ନି କିପରି ହୁଏ? କେଉଁ ବିଶେଷ ଅବକାଶ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ତାହାକୁ କିପରି ଚଳାଏ?
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ; ଏବଂ ବ୍ୟାଧ ସେହି ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାହା ବୁଝାଇଲା।
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
ମୁଣ୍ଡରେ ଆଶ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଶରୀରକୁ ପାଳନ କରେ; ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡରେ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସେହି ପ୍ରାଣ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତିଙ୍କୁ ଆମେ ଉପାସନା କରୁ।
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
ସେ ହିଁ ଜୀବ, ସର୍ବଭୂତର ଆତ୍ମା, ସନାତନ ପୁରୁଷ; ସେ ହିଁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର; ଏବଂ ସେ ହିଁ ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଷୟ।
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିଜ ନାମର ଜୀବ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ସେ; ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ; ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେ ହିଁ ପ୍ରାଣ।
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
ନିଦ୍ରାକାଳରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ରହେ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ। ଜାଗ୍ରତ ଲୋକଙ୍କୁ ସେ ବଳ ଦିଏ ଏବଂ ସକ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସକ୍ରିୟ କରେ।
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ତାହା ଅଟକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ଭୂତାତ୍ମା ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶରୀରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
ଏହି ଅଗ୍ନି ଅପାନ ଓ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ପଛରୁ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଗତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି (ରକ୍ଷା କରେ)।
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
ବସ୍ତିମୂଳରେ ଓ ଗୁଦରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ମଳ ବହନ କରି ଅପାନ ଘୂରି ବୁଲେ।
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
ପ୍ରୟତ୍ନ, କର୍ମ ଓ ବଳ — ଏହି ତିନିରେ ଯିଏ ଏକାକୀ ରହେ, ତାହାକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞମାନେ ଉଦାନ କହନ୍ତି।
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସନ୍ଧିରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ବାୟୁ, ସେହିପରି ସର୍ବତ୍ର — ତାହାକୁ ବ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ।
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ରସ, ଧାତୁ ଓ ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଚଳାଇ ସର୍ବତ୍ର ଧାଉଁଥାଏ ।
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗରୁ ହିଁ ସନ୍ନିପାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଉଷ୍ମା ସହିତ ଥିବା ଅଗ୍ନି ବୋଲି ତାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ନ ପାଚନ କରେ ।
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
ଅପାନ ଓ ଉଦାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣ ଓ ବ୍ୟାନ ସମାହିତ ରହନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଅଗ୍ନି ଭଲ ଭାବେ ପାଚନ କରେ ।
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
ଏହାର ମଧ୍ୟ ପାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ଏକ ଭାଗ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଗୁଦ କୁହାଯାଏ; ସେଥିରୁ ହିଁ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣରେ ସ୍ରୋତସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
ଅଗ୍ନିର ବେଗ ବହନ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ ଗୁଦର ଶେଷରେ ପ୍ରତିହତ ହୁଏ; ସେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଆସି ପୁଣି ଅଗ୍ନିକୁ ଉପରକୁ ଫେଙ୍କେ ।
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
ପକ୍ବାଶୟ ନାଭିର ତଳେ, ଏବଂ ଆମାଶୟ ନାଭିର ଉପରେ ସ୍ଥିତ; ଶରୀରର ନାଭିମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ।
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
ହୃଦୟରୁ ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀ ତିର୍ଯ୍ୟକ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଦଶ ପ୍ରାଣଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଅନ୍ନରସ ବହନ କରନ୍ତି।
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
ଏହା ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ମାର୍ଗ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସେହି ପରମ ସ୍ଥିତିକୁ ଯାଆନ୍ତି; କ୍ଳାନ୍ତି ଜିତି ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସିଥିବା ଧୀର ପୁରୁଷ ମସ୍ତକରେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କଠାରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବିସ୍ତାରିତ; ସେହି ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ପ୍ରାଣକୁ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣ।
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
ଏଗାର ବିକାରର ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତ, କଳାସମୂହରେ ଗଠିତ, ତାହାକୁ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇଥିବା ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ନିତ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାଠାରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ସର୍ବଦା ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି।
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇଥିବା ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ।
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ତାହାଠାରେ ସ୍ଥିତ ଦେବତାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜାଣ, ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଓ ତ୍ୟାଗଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଇଥିବା ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତ।
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
ଜୀବାତ୍ମାକୁ ଜାଣ; ରଜଃ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମଃକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣ। ଜୀବକୁ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣ; ଆତ୍ମାକୁ ପରାତ୍ମସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
ଅଚେତନକୁ ଜୀବର ଗୁଣ କୁହାଯାଏ। ତାହା ସବୁକୁ ଚେଷ୍ଟିତ କରେ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟିତ ହୁଏ। ତାହାଠାରୁ ପର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କୁହନ୍ତି; ଯିଏ ସପ୍ତ ଭୁବନ ରଚିଛନ୍ତି।
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
ଏହି ଭୂତାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନବେତ୍ତାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧିରେ ତାହାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
ଚିତ୍ତର ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ହିଁ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ପାଏ।
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
ପ୍ରସନ୍ନତାର ଲକ୍ଷଣ: ତୃପ୍ତ ଲୋକ ସୁଖରେ ଶୋଇପଡ଼ିବା ପରି। ସୁଖଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଓ ପରିଗ୍ରହହୀନ ହୋଇ, ପବନ ନ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କୁଶଳୀଙ୍କ ଜଳାଇଥିବା ଦୀପ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
ରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଭାଗରେ ସର୍ବଦା ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅଳ୍ପାହାରୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ହୋଇ ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ।
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
ଜଳୁଥିବା ଦୀପ ପରି, ମନରୂପୀ ଦୀପରେ ସେ ଦେଖେ। ନିଜକୁ ନିରାତ୍ମା ରୂପେ ଦେଖି ସେ ତେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ହିଁ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ; ଏହା ହିଁ ତପସ୍ୟା ଓ ଅତିକ୍ରମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
ସର୍ବଦା କ୍ରୋଧରୁ ତପସ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବ; ମତ୍ସରରୁ ଶ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବ। ମାନ-ଅପମାନରୁ ବିଦ୍ୟାକୁ, ପ୍ରମାଦରୁ ଆତ୍ମାକୁ ରକ୍ଷା କରିବ।
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ, କ୍ଷମା ପରମ ବଳ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପରମ ଜ୍ଞାନ; ସତ୍ୟବ୍ରତର ବ୍ରତ ପରମ।
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
ସତ୍ୟ ବଚନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ହିତକର ହେବା ଉଚିତ। ଯାହା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ହିତ କରେ, ତାହା ହିଁ ପରମ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
ଯାହାର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ସର୍ବଦା ଆଶାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଯିଏ ତ୍ୟାଗରେ ସବୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ହିଁ ତ୍ୟାଗୀ; ସେ ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁତା (ଆସକ୍ତି) ଏହାକୁ ପତନ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣିବ; ତାହା ଅଯୋଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ନାମରେ ଅଭିହିତ।
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବ ନାହିଁ, ମୈତ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରିବ; ଏହି ଜୀବନ ପାଇ କାହା ସହିତ ବୈର କରିବ ନାହିଁ।
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
ଅକିଞ୍ଚନତା, ସୁସନ୍ତୋଷ, ନିରାଶତା, ଚଞ୍ଚଳତାର ଅଭାବ — ଏହା ହିଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ; ଏହା ହିଁ ସର୍ବଦା ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ।
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
ପରିଗ୍ରହ ତ୍ୟାଗ କରି, ବୁଦ୍ଧିରେ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ହେବା ଉଚିତ; ଅଶୋକ, ଅଚଳ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି — ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ।
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
ସର୍ବଦା ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ, ଦମନଶୀଳ, ସଂଯତ ଆତ୍ମା ମୁନି — ଅଜିତକୁ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ — ସଂଗରେ ଅସଙ୍ଗୀ ହେବା ଉଚିତ।
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
ଗୁଣ-ଅବଗୁଣରେ ଅନାସକ୍ତ, ଏକ କର୍ମରେ ଅନ୍ତରହୀନ ଭାବେ ନିରତ — ଏହାକୁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ଆଚରଣ କହନ୍ତି; ଏକପଦ ସୁଖ।
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯାଏ ନାହିଁ।
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଇଥିଲା ସେହିପରି ଏହି ସବୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହା। ଏସବୁ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ଆଉ କ'ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର?