マハーバーラタ · 章 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
バーラタよ、法の猟師がこのように微妙な事柄を語った後、その精神を集中させたバラモンは再び微妙な事柄を尋ねた。
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
ここで尋ねる私に、ヴリッタ（サットヴァ）、ラジャス、タマスの性質をありのままに、真実に従って正しく語ってください。
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
あなたが私に尋ねていることを、順を追ってお話しします。私が語るとき、これらの性質を一つずつ理解してください。
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
これらのうち、タマスは迷妄の本性であり、ラジャスはそれらを動かすものである。しかし光明が豊かなゆえに、ここではサットヴァが最も優れていると言われる。
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
無明に満ち、迷い、眠りを好み、意識がなく、感覚が鈍く、タマスに覆われ、怒りっぽく怠惰な者——これがタマスの人である。
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
言葉の正しい顧問、人の中で最も優れた者、嫉妬のない者、知ることを望む者——しかし頑固で傲慢な者、そのような者こそ、バラモンの聖仙よ、ラジャスの人である。
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
明澄に満ち、堅固で、欲なく、妬みなく、怒りなく、賢く自制する人――その人こそ純質（サートヴィカ）である。
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
しかし純質の人は、目覚めると世間の振る舞いに染まらない。知るべきものを知ったとき、世間の振る舞いを嫌悪する。
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
離欲の相がまず現れる。慢心は和らぎ、素直さによって心は澄み渡る。
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
その時、すべての対立の組は互いに鎮まる。彼の内には、いかなる欠けた自制も決して生じない。
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
婆羅門よ、シュードラの胎から生まれた者でも、善き性質に従う者は、ヴァイシャの状態に至り、同様にクシャトリヤの状態にも至る。
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
正直に安住する者には、バラモンの境地が生じる。これらの徳はすべてあなたに説かれた。さらに何を聞きたいのか。
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
地の元素に達したとき、身体の火はどのように生じ、風はどの特定の空間によってそれを動かし続けるのか。
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
ユディシュティラよ、このことをバラモンが問い、猟師がその偉大な心のバラモンに説明した。
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
頭に宿る火は身体を守り、頭と火の中に存在する息は動き働く。
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
過去・現在・未来のすべては息に確立されている。それこそ衆生の中で最も優れたものであり、われらはそのブラフマンの光を礼拝する。
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
その生き物こそ一切衆生のアートマンであり、永遠のプルシャである。彼は意・覚・我慢であり、また衆生の対象でもある。
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
未顕現なるもの、自らの名をもつ生き物、そして時間——それこそ彼である。彼は根本原質であり、プルシャでもあり、ああ再生者の中の最上の者よ、彼はまたプラーナでもある。
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
眠りの時にも彼は目覚めており、夢の中で夢を見る。目覚めている者に力を与え、活動する者を活動させる。
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
バラモンの中の最良者よ、それが止むとき、人は死んだと言われる。身体を捨てて、有情の我は再び別のものに入る。
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
この火はアパーナとプラーナによって守られる。背後からはサマーナも、それぞれの道に依って守る。
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
膀胱の根元と肛門の火に依って、アパーナは尿や便を運びながら動き回る。
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
努力・行為・力の三つの中に唯一存在するもの、それを内なる自己を知る人々はウダーナと呼ぶ。
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
人間の身体のあらゆる関節に入り込んだ風、同様に一切にある風、それをヴィヤーナと教える。
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
諸組織に遍在する火は風に動かされ、体液と組織と体液の不調(ドーシャ)を動かしながら、あまねく走り回る。
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
諸気の合一から「合一(サンニパータ)」が生じる。それは熱を伴う火であり、有身の者の食物を消化するものと知るべきである。
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
下降気(アパーナ)と上昇気(ウダーナ)の間に、入気(プラーナ)と遍行気(ヴィヤーナ)が安定して住する。それらと結び、それらを基盤として、火はよく消化する。
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
これにもまた、肛門まで伸びる部分があり、グダ(直腸)と呼ばれる。そこから、有身の者のすべての気の中に、流路(スロータス)が生じる。
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
火の勢いを運ぶ気(プラーナ)はグダの端で阻まれる。それは上へ戻り、再び火を上へ投げ上げる。
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
熟蔵(パクヴァーシャヤ、大腸)は臍の下にあり、生蔵(アーマーシャヤ、胃)はその上に位置する。身体の臍の中央に、すべての気が安立している。
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
心臓からすべての脈管が出て、横に、上に、下に広がり、食物の精気を運ぶ。十の生気に促されて。
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
これがヨーギンたちの道であり、それによって彼らは至高の境地に赴く。疲れを克服し、姿勢の定まった堅固な者は、頭頂に自己を据えるべきである。
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
このように、身を持つすべてのものにおいて、プラーナとアパーナは広がっている。その二つは火と結びついていると知れ。そして生気は自己の中にあると知れ。
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
十一の変化を本性とし、多くの部分の集まりからなる者は、永遠にして形ある者、ヨーガによって自己を克服されたものだと知れ。そしてその中に立つ火は、常に鍋に置かれた火のようである。
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
その自己は永遠であり、その本性は放棄によって獲得されると理解せよ。
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
その中に蓮の葉の上の水滴のように立つ神を、場を知る者、永遠なる者、放棄によって本性を得た者と知れ。
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
生命の自己を知れ、同様に激質、善質、暗質を知れ。生命体を自己の属性と知れ、自己を至高の自己の本性を持つものと知れ。
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
非意識のものを生命体の属性と人々は言う。それはすべてを動かし、自らも動く。その先について場の知者たちは、七つの世界を定めた者を語る。
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
この衆生の自己はすべての生き物に現れはしない。しかし知識を知る者たちは、最上で微妙な知性によってそれを見る。
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
心の澄明によって善悪の行為は消え去る。自己が澄んだ者は、自己に安住して無限の幸福に至る。
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
澄明の徴は、満ち足りた者のように安らかに眠ることである。苦楽を捨て、対立を離れ、所有を持たず、風のない所で熟練の手によって灯された灯火のように輝く。
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
夜の前半と後半に、常に心を集中し、少食で自己が清らかな者は、自己の内に自己を見る。
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
燃える灯火のように、心の灯火によって彼は見る。自己を無我として見た時、彼はそのとき完全に解脱する。
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
あらゆる手段によって、貪欲と怒りを抑えるべきである。これこそ清浄な知識であり、これこそ苦行であり、渡河の道と考えられている。
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
常に怒りから苦行を守り、嫉妬から繁栄を守るべきである。名誉と不名誉から学問を守り、怠慢から自己を守るべきである。
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
非残酷こそ最高のダルマであり、忍耐こそ最高の力である。自己の知こそ最高の知であり、真実の誓いの誓いこそ最高である。
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
真実の言葉こそ最善であり、真実の知は有益であるべきである。存在するものに最も益をもたらすものこそ、最高の真実とみなされる。
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
その一切の営みが常に願望の束縛から離れており、放棄においてすべてを献じる者、その者が放棄者であり、その者が賢者である。
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
執着がこの者を落とさず、また生じさせもしないとき、バラモンはそれをヨーガと知るべきである。それは非ヨーガであるが、ヨーガと呼ばれる。
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
あらゆる生き物を傷つけてはならない。慈しみに至って生きるべきであり、この生を得たのなら、誰とも敵対してはならない。
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
無所有であること、大きな満足、無欲、落ち着きのなさのないこと——これこそが最高の知であり、これこそが常に最上の自己知である。
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
所有を捨て、知性によって誓いに堅固であるべきである。憂いなく動じない境地に身を寄せ、この世でもあの世でも。
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
苦行に常に励み、自制し、自己を制御した聖者は、征服されぬものを征服しようと望むなら、執着の中にあって執着しないべきである。
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
善悪に執着せず、一つの務めに間断なく専念すること——これこそ梵の行いであり、ただ一つの境地の幸福であると人々は言う。
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
苦しみと喜びの両方を捨てる人は、ブラフマンに達し、執着へ全く向かわない。
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
再生者の中の最上の者よ、聞いたとおり、このすべてを要約して述べた。これらすべてをあなたに語った。さらに何を聞きたいか。