มหาภารตะ · อัธยายะ 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
ภารตะ เมื่อธรรมวยาธได้กล่าวเรื่องอันละเอียดลึกซึ้งเช่นนี้แล้ว พราหมณ์ผู้มีจิตตั้งมั่นนั้นก็ทูลถามเรื่องอันละเอียดลึกซึ้งอีกครั้ง
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
ขอท่านโปรดบอกข้าพเจ้าตามความเป็นจริงและถูกต้องเถิด ถึงคุณของวฤตตะ คือสัตตวะ ของราชัส และของตมัส เพราะข้าพเจ้าผู้ถามอยู่ ณ ที่นี้
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
ข้าพเจ้าจะกล่าวตอบตามลำดับในสิ่งที่ท่านถาม ขอท่านจงฟังคุณเหล่านี้ทีละอย่างในขณะที่ข้าพเจ้ากล่าวอยู่
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
ในบรรดาคุณเหล่านี้ ตมัสมีลักษณะแห่งโมหะ ราชัสเป็นสิ่งที่ทำให้คุณเหล่านั้นเคลื่อนไหว ส่วนสัตตวะนั้นกล่าวได้ว่าประเสริฐกว่า เพราะมีแสงสว่างมากมาย
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
ผู้ที่เต็มไปด้วยอวิชชา หลงงมงาย ชอบนอนหลับ ไร้สติ ประสาทสัมผัสทื่อ ถูกตมัสครอบงำ โกรธง่ายและเกียจคร้าน นี่คือบุคคลผู้มีตมัส
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
ที่ปรึกษาผู้มีวาจาเรียบร้อยดี เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ ปราศจากความริษยา ปรารถนาจะรู้ แต่คอแข็งและถือตัว ท่านผู้เป็นฤๅษีในหมู่พราหมณ์ นี่คือบุคคลผู้มีราชัส
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
ผู้ที่เต็มไปด้วยความแจ่มใส มั่นคง ปราศจากความทะยานอยาก ปราศจากความริษยา ปราศจากความโกรธ ฉลาด และข่มใจได้ นั่นแหละคือผู้มีสัตตวะ
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
ส่วนผู้มีสัตตวะเมื่อตื่นรู้แล้ว ย่อมไม่ถูกย้อมด้วยความประพฤติของโลก เมื่อเขารู้สิ่งที่พึงรู้ เขาก็รังเกียจความประพฤติของโลก
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
รูปแบบแห่งความคลายกำหนัดย่อมปรากฏก่อนเสมอ อหังการจะอ่อนโยนลง และเพราะความซื่อตรง จิตจึงสงบ
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
ครั้นแล้ว คู่ตรงข้ามทั้งหลายก็สงบลงในกันและกันอย่างสิ้นเชิง และในตัวเขาจะไม่มีความขาดการข่มใจเกิดขึ้นที่ใดเลย
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
โอ พราหมณ์ ผู้ที่เกิดจากครรภ์ศูทร แต่ดำเนินตามคุณความดี ย่อมบรรลุสภาพของแพศย์ และเช่นเดียวกันก็บรรลุสภาพของกษัตริย์
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
ผู้ที่ดำรงอยู่ในความซื่อตรง ย่อมบรรลุความเป็นพราหมณ์ คุณทั้งหมดนี้ท่านได้ทรงแสดงไว้แล้ว ท่านยังปรารถนาจะฟังอะไรอีก
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
เมื่อไฟในกายเข้าถึงธาตุดิน ไฟนั้นจะเกิดขึ้นได้อย่างไร และด้วยช่องว่างเฉพาะใด ลมจึงทำให้ไฟนั้นเคลื่อนไหวอยู่ได้
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
โอ ยุธิษฐิระ คำถามนี้พราหมณ์ได้ตั้งขึ้นแล้ว และนายพรานก็ได้อธิบายแก่พราหมณ์ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่นั้น
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
ไฟพำนักอยู่ที่ศีรษะ คอยคุ้มครองร่างกาย ส่วนลมปราณซึ่งดำรงอยู่ที่ศีรษะและในไฟ ก็เคลื่อนไหวและทำหน้าที่
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
อดีต ปัจจุบัน และอนาคต ทั้งหมดตั้งอยู่ในลมปราณ สิ่งนั้นเท่านั้นคือสิ่งประเสริฐที่สุดในหมู่สรรพสัตว์ และเราบูชาแสงสว่างแห่งพรหมันนั้น
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
สัตว์ผู้มีชีวิตนั้น คืออาตมันของสรรพสัตว์ คือบุรุษผู้เป็นนิรันดร์ เขาคือมนัส พุทธิ และอหังการ และเขายังเป็นวิสัยแห่งสรรพสัตว์ด้วย
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
อวยักตะ อาตมันผู้มีชีวิตซึ่งเรียกด้วยชื่อของตน และกาล อาตมันนั้นเองคือสิ่งเหล่านี้ เขาคือประกฤติและบุรุษ และโอ ผู้ประเสริฐในหมู่ผู้เกิดสองครั้ง เขาก็คือลมปราณนั่นเอง
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
ในเวลาหลับ เขายังคงตื่นอยู่ และในความฝัน เขาก็ฝัน เขาให้กำลังแก่ผู้ที่ตื่นอยู่ และกระตุ้นให้ผู้ที่กระทำการเคลื่อนไหว
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
โอ ผู้ประเสริฐในหมู่พราหมณ์ เมื่อสิ่งนั้นดับลง ก็เรียกกันว่าตาย อาตมันผู้มีชีวิตละทิ้งร่างกายแล้ว ย่อมเข้าสู่ร่างอื่นอีก
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
ไฟนี้ได้รับการคุ้มครองโดยอปานะและปราณะ และจากด้านหลังสมานะก็คุ้มครองไฟนี้เช่นกัน โดยดำเนินไปตามหนทางของตน
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
อปานะเข้าอาศัยไฟที่โคนกระเพาะปัสสาวะและทวารหนัก แบกพาปัสสาวะหรืออุจจาระแล้วเคลื่อนไปมา
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
สิ่งเดียวที่ปรากฏอยู่ในความพยายาม การกระทำ และกำลัง สิ่งนี้ผู้รู้เรื่องภายในเรียกว่าอุทานะ
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
ลมที่ประทับอยู่ในทุกข้อต่อของร่างกายมนุษย์ และในสิ่งทั้งปวงเช่นกัน สิ่งนี้ได้รับการสอนว่าคือวยานะ
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
ไฟที่แผ่ซ่านไปในธาตุต่าง ๆ ถูกลมพัดให้เคลื่อนไป วิ่งวนไปทั่ว คอยให้รสธาตุ เนื้อเยื่อ และโทษต่าง ๆ เคลื่อนไหวอยู่
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
จากการประชุมของปราณะทั้งหลายจึงเกิดการประชุม (สันนิบาต) ควรรู้ว่าสิ่งนี้คือไฟที่มีความร้อน ซึ่งย่อยอาหารของสัตว์ผู้มีร่าง
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
ระหว่างอปานะที่ไหลลงกับอุทานะที่ไหลขึ้น ปราณะที่หายใจเข้าและวยานะที่กระจายตั้งอยู่มั่น เมื่อประสานกับทั้งสองและตั้งอยู่บนทั้งสอง ไฟย่อมย่อยอาหารได้ดี
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
ส่วนที่ขยายจากไฟนี้ลงไปถึงทวารหนัก ก็มีชื่อเรียกว่าคุทะ จากคุทะนั้นเกิดช่องทาง (สโรตัส) ขึ้นในปราณะทั้งปวงของสัตว์ผู้มีร่าง
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
ปราณะที่นำพลังของไฟถูกขัดขวางที่ปลายทวารหนัก เมื่อขึ้นไปข้างบนแล้ว ก็ส่งไฟให้พุ่งขึ้นไปอีก
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
ปักวาศยะ (ลำไส้ใหญ่) อยู่ต่ำกว่าสะดือ และอามาศยะ (กระเพาะ) ตั้งอยู่เหนือขึ้นไป ที่กลางร่าง คือที่สะดือ ปราณะทั้งปวงตั้งมั่นอยู่
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
ช่องทางทั้งหมดแผ่ออกจากหัวใจ ทั้งแผ่ไปข้าง ขึ้นบน และลงล่าง นำพารสของอาหารไป ถูกกระตุ้นโดยปราณะทั้งสิบ
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
นี่คือทางของโยคี ซึ่งโดยทางนี้เขาไปถึงสภาวะสูงสุดนั้น ผู้มั่นคงผู้ข่มความเหนื่อยล้าได้และนั่งมั่นในท่าทาง พึงตั้งอาตมันไว้ที่ยอดศีรษะ
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
ดังนี้ ปราณะและอปานะย่อมแผ่ซ่านอยู่ในสัตว์ผู้มีร่างทั้งปวง จงรู้ว่าทั้งสองนั้นประสานอยู่กับไฟ และจงรู้ว่าปราณะตั้งอยู่ในอาตมัน
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
จงรู้จักผู้ที่มีสภาวะเป็นการเปลี่ยนแปลงสิบเอ็ด และประกอบด้วยกองส่วนประกอบต่าง ๆ ว่าเป็นนิรันดร์และมีรูปร่าง ผู้มีอาตมันอันได้มาด้วยโยคะ และไฟที่ตั้งอยู่ในผู้นั้นย่อมดำรงอยู่เสมอ ดุจไฟที่วางไว้ในหม้อ
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
จงเข้าใจอาตมันนั้นว่าเป็นนิรันดร์ มีสภาวะได้มาด้วยการสละ
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
จงรู้จักเทพผู้ตั้งอยู่ในสิ่งนั้น ดุจหยดน้ำบนใบบัว ว่าคือผู้รู้แห่งเขตกษัตร เป็นนิรันดร์ มีสภาวะได้มาด้วยการสละ
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
จงรู้จักชีวาตมัน และเช่นเดียวกันคือรชัส สัตตวะ และตมัส จงเข้าใจชีวะว่าเป็นคุณของอาตมัน และจงรู้อาตมันว่ามีสภาวะเป็นปรมาตมัน
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
ท่านกล่าวว่าสิ่งที่ไม่มีจิตสำนึกเป็นคุณของชีวะ สิ่งนั้นทำให้ทุกสิ่งเคลื่อนไหว และเคลื่อนไหวตนเองด้วย ผู้รู้เขตกษัตรกล่าวถึงผู้ที่กำหนดโลกทั้งเจ็ดไว้ เหนือกว่านั้นขึ้นไป
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
อาตมันของสัตว์ทั้งหลายนี้ไม่ปรากฏเด่นชัดในสัตว์ทั้งปวง แต่ผู้รู้ความรู้ย่อมเห็นด้วยปัญญาอันเลิศและละเอียด
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
ด้วยความผ่องใสของจิตนั่นเอง ย่อมทำลายกรรมดีและกรรมชั่ว ผู้มีอาตมันผ่องใส ตั้งมั่นอยู่ในอาตมัน ย่อมบรรลุความสุขอันไม่มีที่สิ้นสุด
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
ลักษณะแห่งความใสกระจ่างคือ ผู้นั้นนอนอย่างสุขสบายเหมือนผู้อิ่มเอิบ ละทิ้งสุขและทุกข์ พ้นจากคู่ตรงข้ามและไม่ยึดถือสิ่งใด ย่อมรุ่งโรจน์เหมือนประทีปที่มือผู้ชำนาญจุดไว้ในที่ปราศจากลม
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
ผู้ประคองใจให้มั่นในสมาธิอยู่เสมอทั้งยามต้นและยามปลายของราตรี กินน้อยและมีอาตมันบริสุทธิ์ ย่อมเห็นอาตมันในอาตมัน
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
เขาเห็นด้วยประทีปแห่งใจ เหมือนเห็นด้วยประทีปที่ลุกโพลง เมื่อเห็นอาตมันว่าไม่ใช่อาตมัน เขาย่อมหลุดพ้นโดยสิ้นเชิงในขณะนั้น
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
ต้องข่มความโลภและความโกรธด้วยทุกวิธีทาง นี่คือความรู้ที่ชำระให้บริสุทธิ์ และนี่แลคือตบะ เป็นทั้งหนทางข้ามพ้น ดังที่เขาถือกัน
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
พึงรักษาตบะจากความโกรธอยู่เสมอ และรักษาความเจริญรุ่งเรืองจากความริษยา รักษาวิชาจากการยกย่องและการดูหมิ่น และรักษาอาตมันจากความประมาท
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
ความไม่เบียดเบียนคือธรรมอันสูงสุด และความอดทนคือกำลังอันยิ่งใหญ่ ความรู้ในอาตมันคือความรู้อันสูงสุด และคำปฏิญาณแห่งความจริงคือคำปฏิญาณอันสูงสุด
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
คำพูดที่เป็นความจริงเป็นสิ่งประเสริฐ ความรู้ที่แท้จริงควรเป็นประโยชน์ สิ่งใดที่เป็นประโยชน์แก่สรรพสัตว์อย่างยิ่ง สิ่งนั้นแลคือความจริงอันสูงสุดตามที่ถือกัน
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
ผู้ใดการงานทั้งปวงไม่มีพันธนาการแห่งความปรารถนาเลย และถวายทุกสิ่งด้วยการสละ ผู้นั้นคือผู้สละ และเขาเป็นผู้มีปัญญา
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
เมื่อความยึดติดไม่อาจทำให้ผู้นี้ตกต่ำ และไม่อาจก่อให้เกิดขึ้นได้ พราหมณ์พึงรู้ว่านั่นคือโยคะ ซึ่งเป็นการไม่โยคะ แต่ได้รับการเรียกว่าโยคะ
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
ไม่พึงเบียดเบียนสรรพชีวิต พึงดำเนินชีวิตด้วยไมตรี เมื่อได้ชีวิตนี้แล้ว อย่าก่อเวรกับผู้ใดเลย
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
การไม่มีสิ่งใดเป็นของตน ความสันโดษอย่างยิ่ง ความปราศจากความปรารถนา และความมั่นคงไม่หวั่นไหว สิ่งนี้แลคือความรู้อันสูงสุด และเป็นความรู้ในอาตมันอันประเสริฐที่มีอยู่เสมอ
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
เมื่อสละสิ่งยึดถือแล้ว ผู้นั้นพึงมั่นคงในคำปฏิญาณด้วยปัญญา โดยอาศัยสภาวะที่ปราศจากความโศกและมั่นคงไม่หวั่นไหว ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
มุนีผู้มั่นในตบะ ข่มใจได้ และมีอาตมันสำรวมแล้ว ผู้ปรารถนาจะพิชิตสิ่งที่ยังไม่อาจพิชิตได้ พึงเป็นผู้ไม่ยึดติดท่ามกลางสิ่งที่ยึดติด
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
ไม่ยึดติดกับคุณและโทษ ทุ่มเทให้กับหน้าที่เดียวโดยไม่ขาดช่วง นี่แลคือความประพฤติของพรหมัน ท่านว่าคือความสุขของสถานะเดียว
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
ผู้ใดละทั้งทุกข์และสุข บุคคลนั้นย่อมบรรลุพรหมัน และไม่ไปสู่ความยึดติดเลยโดยสิ้นเชิง
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ทวิชา ทั้งหมดนี้ตามที่ท่านได้ฟังมา ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้โดยย่อแล้ว เรื่องทั้งหมดนี้ได้เล่าแก่ท่านแล้ว ท่านยังปรารถนาจะฟังอะไรอีก