ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਧਰਮਵਿਆਧ ਦੁਆਰਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਸਮਾਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਾ ਪੁੱਛਿਆ।
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
ਵ੍ਰਿੱਤ (ਸੱਤਵ), ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸੋ; ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝੋ।
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
ਤਮਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸੱਤਵ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੂਰਖ, ਨੀਂਦ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ, ਚੇਤਨਾਹੀਣ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹ, ਤਮਸ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਆਲਸੀ—ਉਹ ਤਾਮਸ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ।
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਣੀ—ਉਹ ਰਾਜਸ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਸ਼ੀ।
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧੀਰ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਹੈ।
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਘਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਧੇਪਣ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
ਤਦ ਸਾਰੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦਰ ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਜੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਹੋਣਾ ਵੀ।
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
ਸਿੱਧੇਪਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
ਪਾਰਥਿਵ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰਕ ਅਗਨੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਖਾਸ ਅਵਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ?
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਆਧ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅਗਨੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਜੋਤਿ ਦੀ ਅਸੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
ਉਹੀ ਜੀਵ, ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
ਅਵਿਅਕਤ, ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਹੈ।
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
ਨੀਂਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭੂਤਾਤਮਾ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
ਇਹ ਅਗਨੀ ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਸਮਾਨ ਵੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ (ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ)।
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
ਬਸਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਮਲ ਢੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਪਾਨ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
ਪ੍ਰਯਤਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਲ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਦਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹਵਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ — ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਅਗਨੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਸਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਨਿਪਾਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਤਪਸ਼ ਸਹਿਤ ਅਗਨੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
ਇਸਦਾ ਵੀ ਪਾਯੂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੋਤ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
ਅਗਨੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਗੁਦਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉਛਾਲਦਾ ਹੈ।
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
ਪਕਵਾਸ਼ਯ ਨਾਭੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮਾਸ਼ਯ ਨਾਭੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਦਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੰਨਰਸ ਢੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਵਾਲਾ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਵੇ।
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਾਣੋ।
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
ਗਿਆਰਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਗਨੀ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਹੈ।
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਰਜਸ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣ ਜਾਣੋ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮ-ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ।
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
ਅਚੇਤਨ ਨੂੰ ਜੀਵ ਦਾ ਗੁਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਵੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤ ਭੁਵਨ ਰਚੇ।
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉੱਤਮ ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੰਤ ਸੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ: ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਲਿਆ ਦੀਵਾ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਥੋੜਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
ਬਲਦੇ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਤਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
ਸਾਰੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੋਭ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਪ ਅਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਰਾਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਤਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
ਦਯਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਿਮਾ ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਸਤਿਅਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਪਰਮ ਹੈ।
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
ਸੱਚਾ ਬਚਨ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਹਿਤ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਸਦਾ ਆਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਤਿਆਗੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ।
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
ਜਦੋਂ ਗੁਰੁਤਾ (ਲਗਾਵ) ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਡੇਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣੇ; ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੈ ਪਰ ਯੋਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਪਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੇ।
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
ਅਕਿੰਚਨਤਾ, ਚੰਗਾ ਸੰਤੋਖ, ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ, ਚੰਚਲਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ — ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ।
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋਵੇ; ਅਸ਼ੋਕ, ਅਚੱਲ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ — ਇਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
ਸਦਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਜਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ — ਅਜਿੱਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ — ਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਕਤ, ਇੱਕੋ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਲੱਗਾ — ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਪਦ ਦਾ ਸੁਖ।
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?