മഹാഭാരതം · അധ്യായം 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
ഭാരതാ! ധർമ്മവ്യാധൻ സൂക്ഷ്മവിഷയം ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഏകാഗ്രചിത്തനായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ വീണ്ടും സൂക്ഷ്മവിഷയം ചോദിച്ചു.
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
വൃത്തത്തിന്റെയും (സത്ത്വം) രജസ്സിന്റെയും തമസ്സിന്റെയും യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം തത്ത്വത്താൽ എനിക്ക് യഥാവിധി പറഞ്ഞുതരിക; ഇവിടെ ചോദിക്കുന്ന എനിക്ക് ശരിയായി പറയുക.
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
നിങ്ങൾ എന്നോട് ചോദിക്കുന്നത് നിങ്ങൾക്ക് ക്രമമായി പറയാം; ഞാൻ പറയുമ്പോൾ ഈ ഗുണങ്ങളെ വേറിട്ട് മനസ്സിലാക്കുക.
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
തമസ്സ് അവയിൽ മോഹസ്വഭാവമുള്ളതാണ്; രജസ്സ് അവയെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നതാണ്; എന്നാൽ പ്രകാശബാഹുല്യം കൊണ്ട് സത്ത്വമാണ് ഇവിടെ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
അവിദ്യാബഹുലനും, മൂഢനും, ഉറക്കപ്രിയനും, ബോധശൂന്യനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മന്ദമായവനും, തമസ്സാൽ ആവരിക്കപ്പെട്ടവനും, ക്രോധമുള്ളവനും, അലസനുമായവൻ താമസനാണ്.
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
സദാചാരവും മധുരവചനവുമുള്ള മന്ത്രിയും, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും, അസൂയയില്ലാത്തവനും, അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും; എന്നാൽ അഹങ്കാരിയും അഭിമാനിയുമായവൻ—അവനാണ് രാജസൻ, ഹേ വിപ്രർഷേ.
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
പ്രകാശം നിറഞ്ഞവനും ധീരനും ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനും അസൂയയില്ലാത്തവനും ക്രോധമില്ലാത്തവനും ബുദ്ധിമാനും ദാന്തനുമായ മനുഷ്യനാണ് സാത്ത്വികൻ.
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
സാത്ത്വികൻ ഉണർന്നവനായി ലോകവ്യവഹാരങ്ങളാൽ ലിപ്തനാകുന്നില്ല. അറിയേണ്ടത് അറിയുമ്പോൾ ലോകവ്യവഹാരത്തെ വെറുക്കുന്നു.
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
വൈരാഗ്യത്തിന്റെ രൂപം തന്നെ ആദ്യം പ്രകടമാകുന്നു. അഹങ്കാരം മൃദുവാകുന്നു; ഋജുത്വത്താൽ മനസ്സ് പ്രസന്നമാകുന്നു.
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
അപ്പോൾ എല്ലാ ദ്വന്ദ്വങ്ങളും പരസ്പരം ശാന്തമാകുന്നു. അവനിൽ ഒരിടത്തും അസംയമം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
ബ്രഹ്മൻ, ശൂദ്രയോനിയിൽ ജനിച്ചവൻ സദ്ഗുണങ്ങളെ പിന്തുടർന്നാൽ വൈശ്യത്വവും അതുപോലെ ക്ഷത്രിയത്വവും ലഭിക്കുന്നു.
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
ഋജുത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവന് ബ്രാഹ്മണത്വം ലഭിക്കുന്നു. ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം നിനക്ക് പറഞ്ഞുതന്നിരിക്കുന്നു; ഇനിയും എന്ത് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
പൃഥ്വീധാതുവിനെ പ്രാപിച്ച ശാരീരാഗ്നി എങ്ങനെ ആകുന്നു? ഏത് പ്രത്യേക അവകാശത്താൽ വായു അതിനെ എങ്ങനെ നയിക്കുന്നു?
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
യുധിഷ്ഠിരാ, ബ്രാഹ്മണൻ ഈ ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു; വ്യാധൻ ആ മഹാത്മാവായ ബ്രാഹ്മണനോട് അത് വിശദീകരിച്ചു.
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
തലയിൽ ആശ്രയിച്ച അഗ്നി ശരീരത്തെ പരിപാലിക്കുന്നു; പ്രാണൻ തലയിലും അഗ്നിയിലും നിലനിന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും എല്ലാം പ്രാണനിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; അതുതന്നെ ഭൂതങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം; ആ ബ്രഹ്മജ്യോതിസ്സിനെ ഞങ്ങൾ ഉപാസിക്കുന്നു.
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
അവൻ തന്നെ ജീവൻ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും ആത്മാവ്, സനാതനനായ പുരുഷൻ; അവൻ തന്നെ മനസ്സും ബുദ്ധിയും അഹങ്കാരവും; ഭൂതങ്ങളുടെ വിഷയവും അവൻ തന്നെ.
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
അവ്യക്തവും സ്വനാമമുള്ള ജീവനും കാലവും അവൻ തന്നെ; അവൻ തന്നെ പ്രകൃതിയും പുരുഷനും; ദ്വിജോത്തമാ, അവൻ തന്നെ പ്രാണനും.
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
ഉറക്കസമയത്തും അവൻ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ സ്വപ്നം കാണുന്നു. ഉണർന്നിരിക്കുന്നവർക്ക് ബലം നൽകുന്നു; പ്രവർത്തിക്കുന്നവരെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, അത് നിലയ്ക്കുമ്പോൾ അവൻ മരിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂതാത്മാവ് വീണ്ടും മറ്റൊന്നിനെ പ്രാപിക്കുന്നു.
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
ഈ അഗ്നിയെ അപാനനും പ്രാണനും സംരക്ഷിക്കുന്നു; പിന്നിൽ നിന്ന് സമാനനും തന്റെ തന്റെ ഗതി ആശ്രയിച്ച് (സംരക്ഷിക്കുന്നു).
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
മൂത്രസഞ്ചിയുടെ മൂലത്തിലും ഗുദത്തിലും അഗ്നിയെ ആശ്രയിച്ച്, മൂത്രമോ മലമോ വഹിച്ച് അപാനൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
പ്രയത്നം, കർമ്മം, ബലം എന്ന മൂന്നിലും ഒന്നായി വർത്തിക്കുന്നതിനെ അധ്യാത്മജ്ഞർ ഉദാനൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
മനുഷ്യശരീരങ്ങളിൽ ഓരോ സന്ധിയിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വായു, എല്ലാത്തിലും അതുപോലെ — അതിനെ വ്യാനൻ എന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
ധാതുക്കളിൽ വ്യാപിച്ച അഗ്നി വായുവാൽ പ്രേരിതമായി, രസങ്ങളെയും ധാതുക്കളെയും ദോഷങ്ങളെയും ചലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലായിടത്തും ഓടുന്നു.
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
പ്രാണങ്ങളുടെ സംയോഗത്തിൽനിന്നാണ് സന്നിപാതം ഉണ്ടാകുന്നത്; ഊഷ്മാവോടുകൂടിയ അഗ്നിയാണ് അതെന്നറിയണം, അത് ദേഹികളുടെ അന്നം ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
അപാനനും ഉദാനനും മധ്യത്തിൽ പ്രാണനും വ്യാനനും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; അവയോടു ചേർന്ന്, അവയെ ആധാരമാക്കി അഗ്നി നന്നായി ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
ഇതിനും പായുവരെ നീളുന്ന ഭാഗമുണ്ട്, അതിനെ ഗുദം എന്നു പറയുന്നു; അതിൽനിന്നാണ് ദേഹികളുടെ എല്ലാ പ്രാണങ്ങളിലും സ്രോതസ്സുകൾ ഉണ്ടാകുന്നത്.
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
അഗ്നിയുടെ വേഗം വഹിക്കുന്ന പ്രാണൻ ഗുദത്തിന്റെ അറ്റത്ത് തടയപ്പെടുന്നു; അത് മുകളിലേക്കു വന്ന് വീണ്ടും അഗ്നിയെ മുകളിലേക്കു ഉയർത്തുന്നു.
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
പക്വാശയം നാഭിക്കു താഴെയാണ്; ആമാശയം നാഭിക്കു മുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ശരീരത്തിന്റെ നാഭിമധ്യത്തിൽ എല്ലാ പ്രാണങ്ങളും പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ നാഡികളും കുറുകെയും മുകളിലേക്കും താഴേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു; പത്തു പ്രാണങ്ങളാൽ പ്രചോദിതമായി അവ അന്നരസം വഹിക്കുന്നു.
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
യോഗികൾ ആ പരമപദത്തിലേക്ക് പോകുന്ന മാർഗം ഇതാണ്; ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ച് സ്ഥിരമായ ആസനത്തിലിരിക്കുന്ന ധീരൻ മൂർധാവിൽ ആത്മാവിനെ സ്ഥാപിക്കണം.
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
അങ്ങനെ ദേഹികളിലെല്ലാം പ്രാണനും അപാനനും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ആ രണ്ടിനെയും അഗ്നിയോടു ചേർന്നവയെന്ന് അറിയുക; പ്രാണനെ ആത്മാവിൽ സ്ഥിതമെന്ന് അറിയുക.
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
പതിനൊന്ന് വികാരങ്ങളുടെ സ്വഭാവമുള്ളവനും കലകളുടെ സമൂഹത്താൽ നിർമിതനുമായ അവനെ, യോഗത്താൽ ജയിക്കപ്പെട്ട ആത്മസ്വരൂപനായി, എന്നും മൂർത്തനായി അറിയുക; അവനിലുള്ള അഗ്നി പാത്രത്തിൽ വെച്ച തീ പോലെ എന്നും നിലനിൽക്കുന്നു.
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
ആ ആത്മാവിനെ നിത്യനും ത്യാഗത്താൽ ജയിക്കപ്പെട്ട സ്വരൂപമുള്ളവനുമായി അറിയുക.
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
താമരയിലയിലെ ജലബിന്ദുപോലെ അവനിൽ സ്ഥിതനായ ദേവനെ, നിത്യനും ത്യാഗത്താൽ ജയിക്കപ്പെട്ട സ്വരൂപമുള്ളവനുമായ ക്ഷേത്രജ്ഞനായി അറിയുക.
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
ജീവാത്മാവിനെ അറിയുക; രജസ്സ്, സത്ത്വം, തമസ്സ് എന്നിവയും അറിയുക. ജീവൻ ആത്മാവിന്റെ ഗുണമാണെന്ന് അറിയുക; ആത്മാവ് പരമാത്മസ്വരൂപമാണെന്ന് അറിയുക.
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
അചേതനത്തെ ജീവന്റെ ഗുണമെന്ന് പറയുന്നു. അത് എല്ലാറ്റിനെയും ചലിപ്പിക്കുന്നു, സ്വയവും ചലിക്കുന്നു. അതിനപ്പുറം ക്ഷേത്രജ്ഞർ പറയുന്നു; ഏഴു ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവൻ.
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
ഈ ഭൂതാത്മാവ് സകല ഭൂതങ്ങളിലും പ്രകാശിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ജ്ഞാനവേദികൾ ശ്രേഷ്ഠവും സൂക്ഷ്മവുമായ ബുദ്ധിയാൽ അതിനെ കാണുന്നു.
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
മനസ്സിന്റെ പ്രസാദത്താൽ തന്നെ ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങൾ നശിക്കുന്നു. പ്രസന്നാത്മാവ് തന്റെ ആത്മാവിൽ സ്ഥിതനായി അനന്തസുഖം നേടുന്നു.
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
പ്രസാദത്തിന്റെ ലക്ഷണം: തൃപ്തൻ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ. സുഖദുഃഖങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ദ്വന്ദ്വരഹിതനും പരിഗ്രഹമില്ലാത്തവനുമായി, കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വിദഗ്ധരാൽ തെളിച്ച വിളക്കുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
രാത്രിയുടെ ആദ്യഭാഗത്തും അവസാനഭാഗത്തും എപ്പോഴും മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, കുറച്ചു ഭക്ഷിച്ച്, ശുദ്ധാത്മാവായി, ആത്മാവിൽ ആത്മാവിനെ കാണുന്നു.
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
എരിയുന്ന ദീപംപോലെ, മനസ്സാകുന്ന ദീപത്താൽ അവൻ കാണുന്നു. തന്നെ നിരാത്മാവായി കണ്ടപ്പോൾ അവൻ പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകുന്നു.
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും ലോഭത്തെയും ക്രോധത്തെയും നിയന്ത്രിക്കണം. ഇതാണ് പവിത്രമായ ജ്ഞാനം; ഇതാണ് തപസ്സും കടന്നുപോകുന്ന മാർഗവും എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
എപ്പോഴും ക്രോധത്തിൽനിന്ന് തപസ്സിനെ കാക്കണം; മത്സരത്തിൽനിന്ന് ശ്രീയെ കാക്കണം. മാനാപമാനങ്ങളിൽനിന്ന് വിദ്യയെയും അശ്രദ്ധയിൽനിന്ന് ആത്മാവിനെയും കാക്കണം.
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
ആനൃശംസ്യമാണ് പരമധർമ്മം; ക്ഷമയാണ് പരമമായ ബലം. ആത്മജ്ഞാനമാണ് പരമജ്ഞാനം; സത്യവ്രതത്തിന്റെ വ്രതമാണ് പരമം.
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
സത്യവാക്യമാണ് ശ്രേഷ്ഠം; സത്യജ്ഞാനം ഹിതകരമായിരിക്കണം. ജീവികൾക്ക് അത്യന്തം ഹിതമായത് തന്നെയാണ് പരമസത്യമായി കരുതപ്പെടുന്നത്.
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
ആരുടെ സകല പ്രവൃത്തികളും എപ്പോഴും ആശയുടെ ബന്ധനമില്ലാത്തവയോ, ത്യാഗത്തിൽ ആരെല്ലാം അർപ്പിക്കുന്നുവോ, അവനാണ് ത്യാഗി; അവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ.
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
ആസക്തി ഇവനെ വീഴ്ത്തുകയോ ഉണ്ടാക്കുകയോ ചെയ്യാതിരിക്കുമ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ അതിനെ യോഗമെന്ന് അറിയണം; അത് അയോഗമാണെങ്കിലും യോഗം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
സർവ ജീവികളെയും ഹിംസിക്കരുത്; സൗഹൃദം പ്രാപിച്ച് സഞ്ചരിക്കണം; ഈ ജീവിതം ലഭിച്ചിട്ട് ആരോടും വൈരം ചെയ്യരുത്.
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
അകിഞ്ചന്യം, മഹത്തായ സന്തോഷം, ആശയില്ലായ്മ, ചാപല്യമില്ലായ്മ — ഇതു തന്നെയാണ് പരമ ജ്ഞാനം; ഇതു തന്നെയാണ് എപ്പോഴും ഉത്തമ ആത്മജ്ഞാനം.
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
പരിഗ്രഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, ബുദ്ധിയാൽ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവനാകണം; ശോകരഹിതവും ഇളകാത്തതുമായ അവസ്ഥയെ ആശ്രയിച്ച് — ഇവിടെയും മരണാനന്തരവും.
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
എപ്പോഴും തപസ്സിൽ നിരതനും, അടക്കമുള്ളവനും, നിയന്ത്രിത ആത്മാവുള്ള മുനിയും — അജിതനെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ — ആസക്തികളിൽ അനാസക്തനായിരിക്കണം.
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
ഗുണദോഷങ്ങളിൽ അനാസക്തനായി, ഒരേ കർമ്മത്തിൽ ഇടവേളയില്ലാതെ നിരതനായിരിക്കുന്നത് — ഇതിനെയാണ് ബ്രഹ്മത്തിന്റെ വൃത്തം എന്ന് പറയുന്നത്; ഏകപദ സുഖം.
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
ദുഃഖവും സുഖവും ഇരുവയും ഉപേക്ഷിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ ആസക്തിയിലേക്ക് പൂർണമായി പോകുന്നില്ല.
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
ദ്വിജോത്തമാ, കേട്ടതുപോലെ ഇതെല്ലാം സംക്ഷേപത്തിൽ ഇതാ. ഇവയെല്ലാം നിനക്കു പറഞ്ഞുതന്നിരിക്കുന്നു; ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?