महाभारत · अध्याय 3.216
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.216.1
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥ ३.२१६.१ ॥
हे भरतवंशा! धर्मव्याधाने सूक्ष्म विषय असा सांगितल्यावर तो एकाग्रचित्त ब्राह्मण पुन्हा सूक्ष्म विषय विचारू लागला.
3.216.2
वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥ ३.२१६.२ ॥
वृत्त (सत्त्व), रजस् आणि तमस् यांचे यथार्थ स्वरूप तत्त्वतः मला यथावत् सांगा; येथे विचारणाऱ्या मला ते नीट सांगा.
3.216.3
दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥ ३.२१६.३ ॥
तुम्ही मला जे विचारत आहात ते मी तुम्हाला क्रमाने सांगेन; मी सांगताना हे गुण वेगवेगळे समजून घ्या.
3.216.4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ॥ ३.२१६.४ ॥
तमस् हे त्यांच्यात मोहस्वरूप आहे, आणि रजस् त्यांना प्रवृत्त करणारे आहे; परंतु प्रकाशाच्या बहुलतेमुळे येथे सत्त्व श्रेष्ठ म्हटले जाते.
3.216.5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥ ३.२१६.५ ॥
अविद्येने भरलेला, मूढ, निद्राप्रिय, चेतनाहीन, इंद्रिये जड असलेला, तमसाने व्यापलेला, क्रोधी आणि आळशी—तो तामस पुरुष.
3.216.6
सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥ ३.२१६.६ ॥
सदाचारी आणि गोड बोलणारा मंत्री, नरांमध्ये श्रेष्ठ, मत्सररहित, जाणून घेण्याची इच्छा असलेला; परंतु गर्विष्ठ आणि अभिमानी—तो राजस पुरुष आहे, हे विप्रर्षे.
3.216.7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ॥ ३.२१६.७ ॥
प्रकाशाने परिपूर्ण, धीर, विषयेच्छाविरहित, असूयाहीन, क्रोधरहित, बुद्धिमान आणि संयमी मनुष्यच सात्त्विक होय.
3.216.8
सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥ ३.२१६.८ ॥
सात्त्विक पुरुष जागृत होऊन लोकव्यवहाराने लिप्त होत नाही. जाणण्यायोग्य जाणले की लोकव्यवहाराचा तो तिरस्कार करतो.
3.216.9
वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥ ३.२१६.९ ॥
वैराग्याचे रूपच प्रथम प्रकट होते. अहंकार मृदू होतो; सरलतेने मन प्रसन्न होते.
3.216.10
ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥ ३.२१६.१० ॥
तेव्हा सर्व द्वंद्वे परस्परांत शांत होतात. त्याच्यात कुठेही असंयम उत्पन्न होत नाही.
3.216.11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥ ३.२१६.११ ॥
हे ब्रह्मन्, शूद्रयोनीत जन्मलेला पुरुष सद्गुणांचे अवलंबन करीत असेल तर त्याला वैश्यत्व प्राप्त होते, तसेच क्षत्रियत्वही.
3.216.12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.१२ ॥
सरलतेत स्थित असलेल्या पुरुषाला ब्राह्मण्य प्राप्त होते. हे सर्व गुण तुला सांगितले आहेत; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
3.216.13
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ ३.२१६.१३ ॥
पार्थिव धातू प्राप्त झाल्यावर शारीर अग्नी कसा होतो? कोणत्या विशेष अवकाशाने वायू त्याला कसा चालवतो?
3.216.14
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥ ३.२१६.१४ ॥
हे युधिष्ठिरा, ब्राह्मणाने हा प्रश्न मांडला; आणि व्याधाने त्या महात्मा ब्राह्मणाला उत्तर सांगितले.
3.216.15
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ३.२१६.१५ ॥
मस्तकात आश्रित असलेला अग्नी शरीराचे पालन करतो; प्राण मस्तकात आणि अग्नीत वर्तमान राहून कार्य करतो.
3.216.16
भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ॥ ३.२१६.१६ ॥
भूत, भव्य आणि भविष्य सर्व काही प्राणात प्रतिष्ठित आहे; तोच भूतांमध्ये श्रेष्ठ आहे; त्या ब्रह्मज्योतीची आम्ही उपासना करतो.
3.216.17
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥ ३.२१६.१७ ॥
तोच जीव, सर्व भूतांचा आत्मा, सनातन पुरुष आहे; तोच मन, बुद्धी आणि अहंकार आहे; आणि तोच भूतांचा विषयही आहे.
3.216.18
अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ॥ ३.२१६.१८ ॥
अव्यक्त, स्वसंज्ञक जीव आणि काळही तोच आहे; तोच प्रकृती आणि पुरुष आहे; हे द्विजोत्तमा, तोच प्राणही आहे.
3.216.19
जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ॥ ३.२१६.१९ ॥
झोपेच्या वेळीही तो जागा असतो; स्वप्नात तो स्वप्न पाहतो. जागृत असलेल्यांना तो बल देतो आणि कार्यरत असलेल्यांना कार्यरत करतो.
3.216.20
तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ॥ ३.२१६.२० ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, जेव्हा ते थांबते तेव्हा तो मृत झाला असे म्हटले जाते. शरीर सोडून भूतात्मा पुन्हा दुसरे शरीर प्राप्त करतो.
3.216.21
एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ॥ ३.२१६.२१ ॥
हा अग्नी अपान आणि प्राण यांच्याद्वारे संरक्षित केला जातो; मागून समानही आपापली गती आश्रयून (संरक्षण करतो).
3.216.22
वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ॥ ३.२१६.२२ ॥
वस्तिमूलात आणि गुदात अग्नीचा आश्रय घेऊन, मूत्र किंवा मल वाहून अपान फिरत राहतो.
3.216.23
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ ३.२१६.२३ ॥
प्रयत्न, कर्म आणि बल या तिन्हींमध्ये जो एकटा वर्तमान असतो, त्याला अध्यात्मज्ञ उदान म्हणतात.
3.216.24
सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ॥ ३.२१६.२४ ॥
मनुष्यांच्या शरीरांतील प्रत्येक सांध्यात प्रविष्ट झालेला वायू, तसाच सर्वत्र — त्याला व्यान असे उपदेशिले जाते.
3.216.25
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥ ३.२१६.२५ ॥
धातूंमध्ये व्याप्त असलेला अग्नी वायूने प्रेरित होऊन रस, धातू आणि दोष यांना चालवत सर्वत्र धावतो.
3.216.26
प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ॥ ३.२१६.२६ ॥
प्राणांच्या संयोगातून सन्निपात उत्पन्न होतो; ऊष्म्यासह असलेला अग्नी म्हणून त्याला जाणावे, जो देहधारींचे अन्न पचवतो.
3.216.27
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥ ३.२१६.२७ ॥
अपान आणि उदान यांच्या मध्ये प्राण आणि व्यान स्थिर असतात; त्यांच्याशी जोडलेला आणि त्यांनाच आधार मानलेला अग्नी चांगल्या प्रकारे पचन करतो.
3.216.28
अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥ ३.२१६.२८ ॥
याचाही पायूपर्यंत पसरलेला भाग असतो, त्याला गुद म्हणतात; त्यातूनच देहधारींच्या सर्व प्राणांमध्ये स्रोतस उत्पन्न होतात.
3.216.29
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ ३.२१६.२९ ॥
अग्नीचा वेग वाहणारा प्राण गुदाच्या टोकाला अडवला जातो; तो वर येऊन पुन्हा अग्नीला वर उडवतो.
3.216.30
पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥ ३.२१६.३० ॥
पक्वाशय नाभीच्या खाली आहे; आमाशय नाभीच्या वर स्थित आहे; शरीराच्या नाभिमध्यात सर्व प्राण प्रतिष्ठित असतात.
3.216.31
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ ३.२१६.३१ ॥
हृदयातून सर्व नाड्या आडव्या, वर आणि खाली पसरतात; दहा प्राणांनी प्रेरित होऊन त्या अन्नरस वाहून नेतात.
3.216.32
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ॥ ३.२१६.३२ ॥
हाच योग्यांचा मार्ग आहे, ज्याद्वारे ते त्या परम स्थितीला जातात; थकवा जिंकून स्थिर आसनात बसलेल्या धीर पुरुषाने मस्तकात आत्मा स्थापावा.
3.216.33
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ॥ ३.२१६.३३ ॥
अशा प्रकारे सर्व देहधारींमध्ये प्राण आणि अपान पसरलेले आहेत; त्या दोघांना अग्नीशी जोडलेले जाण, आणि प्राणाला आत्म्यात स्थित जाण.
3.216.34
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ॥ ३.२१६.३४ ॥
अकरा विकारांचे स्वरूप असलेला, कलांच्या समूहाने बनलेला, त्याला योगाने जिंकलेला आत्मस्वरूप, नित्य मूर्तिमान जाण; त्याच्यात स्थित असलेला अग्नी भांड्यात ठेवलेल्या अग्नीप्रमाणे सदैव असतो.
3.216.35
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३५ ॥
त्या आत्म्याला नित्य आणि त्यागाने जिंकलेल्या स्वरूपाचा जाण.
3.216.36
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ॥ ३.२१६.३६ ॥
कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे त्याच्यात स्थित असलेल्या देवाला क्षेत्रज्ञ जाण; तो नित्य आणि त्यागाने जिंकलेल्या स्वरूपाचा आहे.
3.216.37
जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ॥ ३.२१६.३७ ॥
जीवात्म्याला जाणा; रजस्, सत्त्व आणि तमस् यांनाही जाणा. जीव हा आत्म्याचा गुण आहे हे जाणा; आत्मा हा परमात्मरूप आहे हे जाणा.
3.216.38
अचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ३.२१६.३८ ॥
अचेतनाला जीवाचा गुण म्हणतात. तेच सर्वांना चालवते आणि स्वतःही चालते. त्याहून पलीकडे क्षेत्रज्ञ सांगतात; ज्याने सात लोक निर्माण केले.
3.216.39
एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥ ३.२१६.३९ ॥
हा भूतात्मा सर्व भूतांत प्रकट होत नाही; पण ज्ञानवेत्ते उत्तम सूक्ष्म बुद्धीने त्याला पाहतात.
3.216.40
चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ॥ ३.२१६.४० ॥
चित्ताच्या प्रसन्नतेनेच शुभाशुभ कर्मे नष्ट होतात. प्रसन्न आत्मा आत्म्यात स्थिर होऊन अनंत सुख मिळवतो.
3.216.41
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥ ३.२१६.४१ ॥
प्रसन्नतेचे लक्षण: तृप्त माणूस सुखाने झोपतो तसे. सुखदुःख सोडून, द्वंद्वरहित आणि परिग्रहरहित होऊन, वाऱ्याविना ठिकाणी कुशलांनी लावलेला दिवा जसा तेजाने तळपतो तसे.
3.216.42
पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ३.२१६.४२ ॥
रात्रीच्या पूर्व आणि उत्तर भागात सतत मन एकाग्र करून, अल्पाहारी आणि शुद्ध आत्मा असलेला, आत्म्यात आत्म्याला पाहतो.
3.216.43
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ॥ ३.२१६.४३ ॥
जळत्या दिव्याप्रमाणे, मनरूपी दिव्याने तो पाहतो. स्वतःला निरात्मा म्हणून पाहून तो तेव्हा पूर्णपणे मुक्त होतो.
3.216.44
सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ॥ ३.२१६.४४ ॥
सर्व उपायांनी लोभ आणि क्रोध यांचा निग्रह करावा. हेच पवित्र ज्ञान; हेच तप आणि संक्रमण मानले आहे.
3.216.45
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ३.२१६.४५ ॥
नेहमी क्रोधापासून तपाचे रक्षण करावे; मत्सरापासून श्रीचे रक्षण करावे. मान-अपमानापासून विद्येचे, आणि प्रमादापासून आत्म्याचे रक्षण करावे.
3.216.46
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ॥ ३.२१६.४६ ॥
अहिंसा हा परम धर्म, आणि क्षमा हे परम बल. आत्मज्ञान हे परम ज्ञान; सत्यव्रताचे व्रत हे परम आहे.
3.216.47
सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥ ३.२१६.४७ ॥
सत्य वचन श्रेष्ठ; सत्य ज्ञान हितकारक असावे. जे प्राण्यांचे अत्यंत हित करते, तेच परम सत्य मानले आहे.
3.216.48
यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ३.२१६.४८ ॥
ज्याचे सर्व प्रयत्न नेहमी आशेच्या बंधनांपासून मुक्त आहेत, आणि जो त्यागात सर्वकाही अर्पण करतो, तोच त्यागी; आणि तोच बुद्धिमान.
3.216.49
यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ॥ ३.२१६.४९ ॥
जेव्हा गुरुता (आसक्ती) याला पाडत नाही किंवा उत्पन्न करत नाही, तेव्हा त्या ब्राह्मणाने त्याला योग जाणावा; ते अयोग असूनही योग म्हणून ओळखले जाते.
3.216.50
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३.२१६.५० ॥
सर्व प्राण्यांची हिंसा करू नये, मैत्री स्वीकारून वावरावे; हे जीवन मिळवून कोणाशीही वैर करू नये.
3.216.51
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥ ३.२१६.५१ ॥
अकिंचनता, उत्तम संतोष, निराशता, चंचलतेचा अभाव — हेच परम ज्ञान; हेच सदा उत्तम आत्मज्ञान.
3.216.52
परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥ ३.२१६.५२ ॥
परिग्रह सोडून, बुद्धीने व्रतात दृढ असावे; अशोक, अचल स्थानाचा आश्रय घेऊन — येथे आणि मरणानंतरही.
3.216.53
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ ३.२१६.५३ ॥
सदा तपात निरत, दमनशील, संयमी आत्म्याच्या मुनीने — अजिंकाला जिंकण्याची इच्छा धरणाऱ्याने — विषयांमध्ये अनासक्त असावे.
3.216.54
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥ ३.२१६.५४ ॥
गुण-अवगुणांविषयी अनासक्त, एकाच कार्यात अंतराविना निरत — यालाच ते ब्रह्माचे आचरण म्हणतात; एकपद सुख.
3.216.55
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ॥ ३.२१६.५५ ॥
जो मनुष्य दुःख आणि सुख दोन्हीचा त्याग करतो, तो ब्रह्माला प्राप्त होतो आणि आसक्तीकडे पूर्णपणे जात नाही.
3.216.56
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ३.२१६.५६ ॥
हे द्विजोत्तमा, जसे ऐकले तसे हे सर्व थोडक्यात आहे. हे सर्व तुला सांगितले गेले; आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?