महाभारत · अध्याय 3.261
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.261.1
व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना ।
कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे ॥ ३.२६१.१ ॥
हे भगवन्! त्या महात्म्याने व्रीहि-द्रोण (धान्याचे एक माप) कसा त्यागला, आणि तो कोणाला, कोणत्या विधीने दिला गेला? मला सांगा.
3.261.2
प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस् तुष्टो हि कर्मभिः ।
सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः ॥ ३.२६१.२ ॥
प्रत्यक्ष धर्म असलेले भगवान, जे कर्मांनी संतुष्ट होतात, त्या सद्धर्माचरण करणाऱ्याचा जन्म सफल आहे असे मी मानतो.
3.261.3
शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संयतेन्द्रियः ।
आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः ॥ ३.२६१.३ ॥
हे राजन्! कुरुक्षेत्रात शिलोञ्छवृत्तीने जगणारे धर्मात्मा मुद्गल होते; इंद्रियांना संयमित ठेवणारे, सत्यवादी आणि असूयारहित होते.
3.261.4
अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः ।
सत्रमिष्टीकृतंनाम समुपास्ते महातपाः ॥ ३.२६१.४ ॥
अतिथिव्रती, क्रियाशील, कपोतवृत्ती स्वीकारलेले ते महातपस्वी 'इष्टीकृत' नावाच्या सत्राची उपासना करत.
3.261.5
सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव ह ।
कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोयणमुपार्जयत् ॥ ३.२६१.५ ॥
पुत्र व पत्नीसह ते मुनी पक्षाहारी झाले. कपोतवृत्तीने एका पक्षात त्यांनी एक व्रीहि-द्रोण धान्य मिळवले.
3.261.6
दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमन्सरः ।
देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम् ॥ ३.२६१.६ ॥
मत्सररहित होऊन दर्श आणि पौर्णमास यज्ञ करत, देव व अतिथींनी उरलेल्या अन्नाने ते देहाचे पोषण करत.
3.261.7
तत्रेन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्रिभुवनेश्वरः ।
प्रत्यृह्णान्महाराज भागं पर्वणिपर्वणि ॥ ३.२६१.७ ॥
तेथे त्रिभुवनाधिपती इंद्र देवतांसह प्रत्यक्ष आला आणि हे महाराजा, प्रत्येक पर्वात आपला भाग स्वीकारला.
3.261.8
स पर्वकाल्यं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः ।
अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३.२६१.८ ॥
तो पर्वकाळचे कर्म करून, मुनिवृत्तीने युक्त होऊन, आनंदित अंतःकरणाने अतिथींना अन्न देत असे.
3.261.9
व्रीहिद्रोणस्य तत्प्रीत्या ददतोऽन्नं महात्मनः ।
ऋषेर्मात्सर्यहीनस् वर्धत्यतिथिदर्शनात् ॥ ३.२६१.९ ॥
अतिथी दर्शनामुळे, त्या महात्म्याने, मत्सररहित ऋषीने प्रेमाने एक द्रोण व्रीहि अन्न देताना ते अन्न वाढते.
3.261.10
तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ।
मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति ॥ ३.२६१.१० ॥
ते अन्न शेकडो मनीषी ब्राह्मणही खातात; मुनीच्या त्यागाच्या शुद्धतेने ते अन्न वाढते.
3.261.11
तं तु रशुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम् ।
दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह ॥ ३.२६१.११ ॥
हे राजा, दिगंबर दुर्वासा त्या धर्मिष्ठ, कठोरव्रती मुद्गलाबद्दल ऐकून त्याच्याकडे आले.
3.261.12
विभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव ।
विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः ॥ ३.२६१.१२ ॥
हे पांडवा, तो मुनी अनियत वेष धारण करून, उन्मत्तासारखा, विस्कटलेल्या केसांनी, नाना प्रकारची कठोर वचने बोलत (आला).
3.261.13
अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः ।
अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम ॥ ३.२६१.१३ ॥
मग त्या ब्राह्मणाजवळ जाऊन मुनिश्रेष्ठ म्हणाले, "हे मुनिश्रेष्ठा, अन्नाची याचना करणारा मी आलो आहे हे जाणा."
3.261.14
स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत ।
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नमुत्तमम् ॥ ३.२६१.१४ ॥
"आपले स्वागत असो" असे म्हणून मुद्गल मुनींना उत्तरला; पाद्य व आचमनीय जल देऊन उत्तम अन्न सांगितले.
3.261.15
प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिप्रियः ।
उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः ॥ ३.२६१.१५ ॥
अतिथिप्रिय त्यांनी तपाने मिळवलेले ते अन्न भुकेल्या उन्मत्ताला दिले; परम श्रद्धा धरून, व्रतात दृढ राहून.
3.261.16
ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयाऽन्वितः ।
बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः ॥ ३.२६१.१६ ॥
नंतर ते रुचकर अन्न भुकेने व्याकूळ झालेल्या त्या उन्मत्ताने पूर्ण खाल्ले; मुद्गलांनी त्याला आणखी दिले.
3.261.17
भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः ।
अथाङ्गं लिलिपेऽन्नेन यथागतमगाच्च सः ॥ ३.२६१.१७ ॥
अन्न खाऊन, नंतर उरलेले सर्व अन्न स्वतःच्या अंगाला लावून, जसा आला तसाच तो निघून गेला.
3.261.18
तेनैवात्मानमालिप्य हसन्गायन्प्रधावति ।
नृत्यते धावते चैव बुद्ध्या तत्क्रोशते तथा ॥ ३.२६१.१८ ॥
त्यानेच स्वतःला माखून, हसत, गात धावतो; नाचतो, धावतो, आणि बुद्धीने तसाच ओरडतो.
3.261.19
एवं द्वितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः ।
आगम्य बुभुजे सर्वमन्नपुञ्छोपजीविनः ॥ ३.२६१.१९ ॥
अशा प्रकारे दुसरा पर्वकाल आल्यावर बुद्धिमान मुनी आले आणि धान्याच्या उरलेल्या कणांवर जगणारे असल्याने त्यांनी सर्व काही खाल्ले.
3.261.20
निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जये पुनः ।
न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा ॥ ३.२६१.२० ॥
उपाशी राहिलेले ते मुनी पुन्हा धान्याचे कण वेचू लागले; पण भुकेला मुद्गलांमध्ये कोणताही विकार घडवून आणता आला नाही.
3.261.21
न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न संभ्रमः ।
सपुत्रदारमुञ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम् ॥ ३.२६१.२१ ॥
राग नाही, मत्सर नाही, अपमान नाही, गोंधळही नाही; पुत्र आणि पत्नीसह धान्याचे कण वेचणाऱ्या त्या श्रेष्ठ द्विजात यापैकी काहीही शिरले नाही.
3.261.22
तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम् ।
उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः ॥ ३.२६१.२२ ॥
अशा प्रकारे धान्याचे कण वेचण्याचे व्रत पाळणाऱ्या त्या श्रेष्ठ मुनींजवळ दुर्वास योग्य वेळी, दृढ निश्चयाने सहा वेळा आले.
3.261.23
न चास् मनसः कश्चिद्विकारो दृश्यते मुनेः ।
शुद्धसत्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः ॥ ३.२६१.२३ ॥
त्या मुनींच्या मनात कोणताही विकार दिसला नाही; शुद्ध सत्त्वगुणी त्या मुनींचे मन निर्मल आणि शुद्ध दिसले.
3.261.24
तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा ।
त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः ॥ ३.२६१.२४ ॥
तेव्हा प्रसन्न होऊन ते मुनी मुद्गलांना म्हणाले: "या जगात तुझ्यासारखा मत्सररहित दाता कोणीही नाही."
3.261.25
क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च ।
विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति ॥ ३.२६१.२५ ॥
भूक धर्माच्या नावाला दूर सारते आणि धैर्यही हिरावून घेते. विषयांचा पाठलाग करणारी जीभ रसांकडेच ओढते.
3.261.26
आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः ॥ ३.२६१.२६ ॥
प्राण आहारापासून उत्पन्न होतात; मन आवरणे कठीण आणि चंचल आहे. मन व इंद्रियांची एकाग्रता हीच निश्चित तपश्चर्या होय.
3.261.27
श्रमेणोपार्जितं त्यक्तं न च दुःखेन चेतसा ।
तत्सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम् ॥ ३.२६१.२७ ॥
श्रमांनी मिळवलेले दुःखी मनाने नव्हे, तर त्यागले. हे साधो, ते सर्व तुम्ही यथायोग्य पार पाडले आहे.
3.261.28
प्रीताः स्मोऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह ।
इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः।
दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ३.२६१.२८ ॥
तुम्हाला भेटून आम्ही प्रसन्न व उपकृत झालो. इंद्रियजय, धैर्य, संविभाग, दम, शम, दया, सत्य आणि धर्म — हे सर्व तुमच्यात प्रतिष्ठित आहे.
3.261.29
लोकाः समस्ता धर्मेण धार्यन्ते सचराचराः ।
धर्मोपि धार्यते येन धृतियुक्त त्वयाऽऽत्मना ॥ ३.२६१.२९ ॥
चर-अचर सर्व लोक धर्माने धारण केले जातात; धर्मही ज्याच्याकडून धारण केला जातो — हे धृतियुक्ता, तो तुमच्या आत्म्याने.
3.261.30
विशुद्धसत्वसंपन्नो न त्वदन्योस्ति कश्चन ।
जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तोसि परमां गतिम् ॥ ३.२६१.३० ॥
विशुद्ध सत्त्वाने संपन्न — तुमच्यासारखा दुसरा कोणी नाही. तुमच्या कर्मांनी लोक जिंकले गेले; तुम्ही परम गती प्राप्त केली आहे.
3.261.31
अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत्स्वर्गवासिभिः ।
सशरीरो भवान्गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत ॥ ३.२६१.३१ ॥
अहो! स्वर्गवासींनी तुझ्या अत्यंत महान दानाची घोषणा केली आहे. हे सुचरितव्रता, तू सशरीर स्वर्गाला जाशील.
3.261.32
इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः ।
देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः ॥ ३.२६१.३२ ॥
असे दुर्वास मुनी बोलत असताना, तेव्हा देवदूत विमानासह मुद्गलांसमोर उपस्थित झाला.
3.261.33
हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ।
कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा ॥ ३.२६१.३३ ॥
हंस व सारसांनी जुंपलेल्या, घुंगरांच्या जाळ्यांनी सजलेल्या, इच्छेनुसार जाणाऱ्या, विचित्र व दिव्य सुगंधी विमानासह.
3.261.34
उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर्जितम् ।
समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तोसि परमां मुने ॥ ३.२६१.३४ ॥
तो त्या ब्राह्मण ऋषींना म्हणाला, 'तुझ्या कर्मांनी जिंकलेले हे विमान आहे. चढ. हे मुनी, तू परम सिद्धी प्राप्त केली आहेस.'
3.261.35
तमेवंवादिनमृषिर्देवदूतमुवाच ह ।
इच्छामि भवता प्रोक्तान्गुणान्स्वर्गनिवासिनां ॥ ३.२६१.३५ ॥
असे बोलणाऱ्या त्या देवदूताला ऋषी म्हणाले, 'स्वर्गवासींचे गुण तू सांगितलेस तर ते ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.'
3.261.36
के गुणास्तत्रवसतां किं तपः कश्च निश्चयः ।
स्वर्गे तत्रसुखं किं च दोषो वा देवदूतक ॥ ३.२६१.३६ ॥
तेथे राहणाऱ्यांचे गुण कोणते? कोणते तप, कोणता निश्चय? स्वर्गात तेथे कोणते सुख आहे, किंवा कोणता दोष आहे, हे देवदूता?
3.261.37
सतां साप्तपदं मित्रमाहुः सन्तः कुलोचिताः ।
मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वामहं विभो ॥ ३.२६१.३७ ॥
सात पावले एकत्र चालून झालेली मैत्रीच खरी मैत्री असे सज्जन म्हणतात; कुलोचित सत्पुरुषांनीही तसेच सांगितले आहे. हे विभो, मैत्रीचा विचार करून मी तुला विचारतो.
3.261.38
यदत्र तथ्यं पथ्यं च तद्ब्रवीह्यविचारयन् ।
श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव ॥ ३.२६१.३८ ॥
या बाबतीत जे सत्य आणि हितकारक असेल ते विचार न करता सांग. तुझे बोल ऐकून मी त्यानुसार निश्चय करीन.