महाभारत · अध्याय 3.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.29.1
द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा श्लक्ष्णाक्षरपदं शुभम् ।
उवाच द्रौपदीं राजा स्मयमानो युधिष्ठिरः ॥ ३.२९.१ ॥
द्रौपदीचे ते मधुर अक्षरांनी व शब्दांनी सुंदर बोल ऐकून राजा युधिष्ठिर हसत द्रौपदीला म्हणाला.
3.29.2
कारणे भवती क्रुद्धा धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
येन क्रोधं महाप्रज्ञे बहुधा बहुमन्यसे।
क्रोधमूलं हरं शत्रुं कारणैः शृणु तं मम ॥ ३.२९.२ ॥
दुर्बुद्धी धृतराष्ट्रपुत्राच्या कारणामुळेच तू रागावली आहेस. हे महाप्रज्ञे, ज्या कारणाने तू अनेक प्रकारे रागाला फार मानतेस, त्या रागाच्या मूळ असलेल्या शत्रूविषयी कारणांसह माझ्याकडून ऐक.
3.29.3
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः ।
इति विद्धि महाप्रात्रे क्रोधमूलौ भवाभवौ । ॥ ३.२९.३ ॥
क्रोध हा माणसांचा नाश करणारा आहे आणि क्रोधच त्यांना पुन्हा निर्माण करतो. हे महापात्रा, असे समजून घे की अस्तित्व आणि अभाव या दोघांचे मूळ क्रोधच आहे.
3.29.4
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने ।
यो न संहरते क्रोधं तस्याभावो भवत्युत।
अभावकारणं तस्मात्क्रोधो भवति शोभने ॥ ३.२९.४ ॥
जो क्रोध आवरतो त्याचा उत्कर्ष होतो, हे सुंदरी. आणि जो क्रोध आवरत नाही त्याचा नाश होतो. म्हणून, हे शोभने, क्रोधच नाशाचे कारण आहे.
3.29.5
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं विसृजते शुभे ।
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥ ३.२९.५ ॥
जो पुरुष सतत राग व्यक्त करतो, हे शुभे, त्याच्या नाशासाठी अत्यंत भयंकर राग उत्पन्न होतो.
3.29.6
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते ।
तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥ ३.२९.६ ॥
येथे प्रजांचा नाश राग हाच मूळ असलेला दिसतो. मग माझ्यासारख्या माणसाने जगाचा नाश करणारा राग कसा व्यक्त करावा?
3.29.7
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ॥ ३.२९.७ ॥
क्रोधाने मनुष्य पाप करतो; क्रुद्ध होऊन तो गुरुजनांनाही मारू शकतो. क्रुद्ध माणूस कठोर वाणीने श्रेष्ठांचाही अपमान करतो.
3.29.8
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥ ३.२९.८ ॥
क्रुद्ध माणसाला काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे कधीच कळत नाही. क्रुद्धाला न करण्यासारखे काही नसते आणि न बोलण्यासारखेही काही नसते.
3.29.9
हिंस्यात्क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च ।
आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ॥ ३.२९.९ ॥
क्रोधाने जे मारू नये त्यांना मारतो, आणि जे मारायला हवेत त्यांचा सन्मान करतो. क्रुद्ध माणूस स्वतःलाही यमलोकी पाठवू शकतो.
3.29.10
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः ।
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ ३.२९.१० ॥
हे दोष स्पष्ट पाहणाऱ्या, इहलोकी आणि परलोकी परम कल्याण इच्छिणाऱ्या शहाण्या लोकांनी क्रोधावर विजय मिळवला आहे.
3.29.11
तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्ररेत् ।
एतद्द्रौपदि संस्मृत्यन मे मन्युः प्रवर्धते ॥ ३.२९.११ ॥
धीरांनी त्याग केलेला तो क्रोध माझ्यासारखा माणूस कसा आचरावा? द्रौपदी, हे आठवूनही माझा संताप वाढतो.
3.29.12
आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात् ।
क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्दूयोरेष चिकित्सकः ॥ ३.२९.१२ ॥
रागावलेल्यावर जो प्रतिक्रोध करत नाही, तो स्वतःला आणि इतरांना मोठ्या भयापासून वाचवतो; तोच दोघांचा वैद्य आहे.
3.29.13
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः ।
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ॥ ३.२९.१३ ॥
मूर्ख आणि असमर्थ माणूस पीडित होऊन क्रोधित झाला, तर शेवटी तो बलवान माणसांपुढे स्वतःचाच नाश करतो.
3.29.14
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः ।
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस् मन्योर्नियमनं स्मृतम् ॥ ३.२९.१४ ॥
जो स्वतःला सोडून देतो आणि आत्मसंयमहीन आहे, त्याचे लोक नष्ट होतात. म्हणून, हे द्रौपदी, असमर्थाने क्रोधाचे नियमन करावे असे सांगितले आहे.
3.29.15
विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानः प्रकुप्यति ।
स नाशयित्वा द्वेष्टारं परलोके न नन्दति ॥ ३.२९.१५ ॥
त्याचप्रमाणे, जो विद्वान आणि समर्थ माणूस पीडित होऊन क्रोधित होतो, तो शत्रूचा नाश करूनही परलोकात आनंदी होत नाही.
3.29.16
तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा ।
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ॥ ३.२९.१६ ॥
म्हणून बलवान आणि दुर्बल दोघांनीही नेहमी क्षमा करावी असे सांगितले जाते; संकटातही ज्ञानी पुरुषाने तसेच सहन करावे.
3.29.17
मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः ।
क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ॥ ३.२९.१७ ॥
हे कृष्णे, येथे साधू लोक क्रोधावरील विजयाची प्रशंसा करतात; क्षमाशीलाला नेहमी विजय मिळतो; सज्जनांच्या मते येथे साधूचा विजय हाच आहे.
3.29.18
सत्यंचानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता ।
तमेवं बहुदोषं त क्रोधं सद्भिर्विवर्जितम्।
मादृशो विसृजेत्तस्मात्सर्वलोकविनाशनम् ॥ ३.२९.१८ ॥
असत्यापेक्षा सत्य श्रेष्ठ आहे; क्रूरतेपेक्षा अनुकंपा श्रेष्ठ आहे. म्हणून अनेक दोषांनी भरलेला, सज्जनांनी त्यागलेला, सर्वलोकांचा नाश करणारा तो क्रोध माझ्यासारख्याने सोडावा.
3.29.19
तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्गदर्शिनः ।
न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस् भवतीति विनिश्चेतम् ॥ ३.२९.१९ ॥
दूरदर्शी पंडित ज्याला तेजस्वी म्हणतात, त्याच्या अंतरंगात क्रोध नसतो, हे निश्चित.
3.29.20
वस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते ।
तेजस्विनं तं विदुषो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥ ३.२९.२० ॥
उत्पन्न झालेला क्रोध जो प्रज्ञेने दूर करतो, त्यालाच तत्त्वदर्शी विद्वान तेजस्वी मानतात.
3.29.21
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति ।
नाकार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ॥ ३.२९.२१ ॥
हे सुश्रोणी, क्रुद्ध माणूस कर्तव्य यथायोग्य पाहत नाही; अकर्तव्य आणि मर्यादा यांचेही तो भान ठेवत नाही.
3.29.22
हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि ।
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ॥ ३.२९.२२ ॥
क्रुद्ध माणूस अवध्यांनाही मारतो, गुरुजनांनाही कठोर शब्दांनी दुखावतो. म्हणून तेजाचे कर्तव्य असताना क्रोध दूर ठेवावा.
3.29.23
दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः ।
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ॥ ३.२९.२३ ॥
दक्षता, अमर्ष, शौर्य आणि शीघ्रता — हे तेजाचे गुण आहेत; क्रोधाने अभिभूत झालेल्याला ते सहज मिळवता येत नाहीत.
3.29.24
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते ।
कालयुक्तं महाप्राज्ञैः क्रुद्धैस्तेजः सुदुर्लभम् ॥ ३.२९.२४ ॥
क्रोध सोडूनच माणूस योग्य रीतीने तेज प्राप्त करतो; कालानुरूप तेज क्रुद्धांना अत्यंत दुर्लभ आहे.
3.29.25
क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिनिश्चितम् ।
रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ॥ ३.२९.२५ ॥
अज्ञानी लोक क्रोधाला नेहमी तेज मानतात, हे निश्चित आहे. परंतु ते रजस् मनुष्यांवर लोकनाशासाठी विहित आहे.
3.29.26
तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् ।
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥ ३.२९.२६ ॥
म्हणून माणसाने नेहमी क्रोध त्यागावा; योग्य आचरण करून आपल्या स्वधर्मापासून न ढळणे श्रेयस्कर आहे; क्रोधरहित असणे हेच श्रेष्ठ, हे निश्चित आहे.
3.29.27
यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम् ।
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ॥ ३.२९.२७ ॥
बुद्धिहीन आणि अचेतन लोकांचे सर्व अतिक्रमण पार झाले तर माझ्यासारख्याचे अतिक्रमण कसे होईल, हे निर्दोष (स्त्री)?
3.29.28
यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥ ३.२९.२८ ॥
मनुष्यांमध्ये पृथ्वीसारखे क्षमाशील लोक नसते तर मनुष्यांमध्ये संधी झाली नसती; कारण कलहाचे मूळ क्रोधच आहे.
3.29.29
अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः ।
एवं विनाशो भूतानाममधर्मः प्रथितो भवेत् ॥ ३.२९.२९ ॥
आक्रमण झालेला माणूस आक्रमकाला प्रत्युत्तर देईल; मोठ्याने मारलेलाही मारील; अशा रीतीने प्राण्यांचा नाश आणि अधर्म प्रसिद्ध होईल.
3.29.30
आक्रुष्ट पुरुषः सर्वं प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् ।
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ॥ ३.२९.३० ॥
निंदिलेला माणूस लगेच प्रत्युत्तरात निंदा करेल; मारलेला मारेल आणि पीडित झालेला पीडा देईल.
3.29.31
हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् ।
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ॥ ३.२९.३१ ॥
वडील मुलांना मारू शकतात, आणि मुलेही तसेच वडिलांना मारू शकतात. पती पत्नींना मारू शकतात, आणि पत्नीही पतींना मारू शकतात.
3.29.32
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णो न विद्यते ।
प्रजानां सन्धिमूलं हि जन्म विद्धिशुभानने ॥ ३.२९.३२ ॥
जग असे क्षुब्ध असताना जन्म (शुभ) आढळत नाही. हे शुभानने, प्रजांच्या सलोख्याचे मूळ जन्मच आहे हे जाण.
3.29.33
ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशाः ।
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ॥ ३.२९.३३ ॥
हे द्रौपदी, अशा सर्व प्रजा लवकरच नष्ट होतील. म्हणून क्रोध प्रजांच्या नाशासाठी व अधःपतनासाठी आहे.
3.29.34
यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ॥ ३.२९.३४ ॥
जगात क्षमाशील लोक पृथ्वीसारखे दिसतात; म्हणून प्राण्यांचा जन्म आणि अस्तित्व टिकून राहते.
3.29.35
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशोभने ।
क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥ ३.२९.३५ ॥
येथे माणसाने सर्व संकटांत क्षमा ठेवावी, हे सुशोभने. क्षमाशील प्राण्यांचा जन्मच प्रशंसिला गेला आहे.
3.29.36
आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बवीयसा ।
यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः।
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ ३.२९.३६ ॥
निंदिला गेलेला, मारला गेलेला, संतापलेला असूनही जो मोठ्यांसमोर क्षमा ठेवतो; जो नेहमी क्रोधावर विजय मिळवलेला, विद्वान, उत्तम पुरुष असतो — तो प्रभावशाली असला तरी त्याचे लोक शाश्वत आहेत.
3.29.37
क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३.२९.३७ ॥
क्रोधी आणि अल्पज्ञ मनुष्य मरणानंतर आणि येथेही नष्ट होतो.
3.29.38
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
गीताः क्षमावतां कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ ३.२९.३८ ॥
येथेही क्षमाशीलांविषयी या गाथा नेहमी सांगितल्या जातात; महात्मा काश्यपाने क्षमावंतांविषयी गायिलेल्या या गाथा आहेत.
3.29.39
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ।
यस्तमेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुर्महति ॥ ३.२९.३९ ॥
क्षमा हाच धर्म, क्षमा हाच यज्ञ, क्षमा हाच वेद, क्षमा हेच श्रुत; असे जाणणारा क्षमाशीलाचे सर्व काही मोठेपणाने मिळवतो.
3.29.40
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ।
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ॥ ३.२९.४० ॥
क्षमा हेच ब्रह्म, क्षमा हेच सत्य, क्षमा हेच भूत आणि भविष्य; क्षमा हेच तप, क्षमा हेच शौच; क्षमेनेच हे जग धारण केले गेले आहे.
3.29.41
अति यज्ञविदां लोकान्क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च ।
अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् ॥ ३.२९.४१ ॥
क्षमाशील यज्ञ जाणणाऱ्यांच्या लोकांच्याही पलीकडील लोक मिळवतात; ब्रह्म जाणणाऱ्यांच्या आणि तपस्व्यांच्या लोकांच्याही पलीकडे.
3.29.42
अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा ।
क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ॥ ३.२९.४२ ॥
यजुर्वेद्यांचे लोक वेगळे, कर्म करणाऱ्यांचे दुसरे लोक; परंतु क्षमाशीलांचे लोक ब्रह्मलोकात आहेत, परम पूजित.
3.29.43
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शभः ॥ ३.२९.४३ ॥
क्षमा हेच तेजस्वींचे तेज आहे, क्षमा तपस्वींचे ब्रह्म आहे. क्षमा सत्यवानांचे सत्य आहे; क्षमा यज्ञ आहे; क्षमा शुभ आहे.
3.29.44
तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् ।
यत्रब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः ॥ ३.२९.४४ ॥
कृष्णातील अशा क्षमेचा आमच्यासारखे कसे त्याग करतील? जिथे ब्रह्म, सत्य, यज्ञ आणि लोक प्रतिष्ठित आहेत.
3.29.45
इज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ।
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता।
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३.२९.४५ ॥
यज्ञ करणाऱ्यांचे लोक पूजिले जातात, क्षमा करणाऱ्यांचेही तसेच. जाणत्या पुरुषाने सदैव क्षमा करावी; जेव्हा तो सर्व क्षमा करतो, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.
3.29.46
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
इह सन्मानमृच्छन्ति परत्र च परा गतिम् ॥ ३.२९.४६ ॥
क्षमाशीलांचा हा लोक आहे आणि परलोकही क्षमाशीलांचाच आहे. येथे ते सन्मान मिळवतात, आणि तेथे परम गती मिळवतात.
3.29.47
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा ।
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥ ३.२९.४७ ॥
ज्या माणसांचा राग सदैव क्षमेने शमतो, त्यांचे लोक अधिक उंच आहेत; म्हणून क्षमा ही परम मानली गेली आहे.
3.29.48
इति गीताः काश्यपेन गाथानित्यं क्षमावताम् ।
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्यद्रौपदि मा क्रुधः ॥ ३.२९.४८ ॥
अशा प्रकारे काश्यपाने क्षमाशीलांविषयी सदैव या गाथा गायिल्या आहेत. द्रौपदी, क्षमेच्या या गाथा ऐकून तू संतुष्ट हो; रागावू नकोस.
3.29.49
पितामहः शान्तनवः रशमं संपूजयिष्यति ।
कृष्णश्च देवकीपुत्रः शमं संपूजयिष्यति ॥ ३.२९.४९ ॥
पितामह शंतनूचे पुत्र (भीष्म) शांतीचा सन्मान करतील; आणि देवकीपुत्र कृष्णही शांतीचा सन्मान करतील.
3.29.50
आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ॥ ३.२९.५० ॥
आचार्य आणि क्षत्ता विदुर शांतीचीच गोष्ट सांगतील; कृप आणि संजयही शांतीचीच गोष्ट सांगतील.
3.29.51
सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च ।
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥ ३.२९.५१ ॥
सोमदत्त, युयुत्सु आणि द्रोणपुत्र तसेच; आमचे पितामह व्यासही नेहमी शांतीचीच गोष्ट सांगतात.
3.29.52
एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति ।
राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ॥ ३.२९.५२ ॥
यांच्याकडून निश्चितपणे शांतीकडे प्रेरित झालेला राजा राज्य देईल, अशी माझी बुद्धी आहे—जर लोभ त्याला रोखणार नसेल तर.
3.29.53
कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये ।
निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिति ॥ ३.२९.५३ ॥
हे भामिनी, भरतवंशीयांच्या नाशासाठी हा भयंकर काळ आला आहे; हीच माझी निश्चित धारणा आहे, नेहमीच आणि पूर्वीपासूनही.
3.29.54
सुयोधनो नार्हतीति क्षमा मामेव विन्दति ।
अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा ॥ ३.२९.५४ ॥
सुयोधन योग्य नाही म्हणून क्षमा मलाच प्राप्त होते; तिथे मी योग्य आहे — म्हणून क्षमा मला मिळते.
3.29.55
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः ।
क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्ताऽस्म्यहमञ्जसा ॥ ३.२९.५५ ॥
हे आत्मसंयमी लोकांचे आचरण आहे; हाच सनातन धर्म आहे. क्षमा आणि दयाळूपणा — तेच मी खरोखर आचरतो.