ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.29.1
द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा श्लक्ष्णाक्षरपदं शुभम् ।
उवाच द्रौपदीं राजा स्मयमानो युधिष्ठिरः ॥ ३.२९.१ ॥
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
3.29.2
कारणे भवती क्रुद्धा धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
येन क्रोधं महाप्रज्ञे बहुधा बहुमन्यसे।
क्रोधमूलं हरं शत्रुं कारणैः शृणु तं मम ॥ ३.२९.२ ॥
ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੈਂ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਜ੍ਞੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਮੂਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਾਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
3.29.3
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः ।
इति विद्धि महाप्रात्रे क्रोधमूलौ भवाभवौ । ॥ ३.२९.३ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਪਾਤਰ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਣਹੋਂਦ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਹੈ।
3.29.4
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने ।
यो न संहरते क्रोधं तस्याभावो भवत्युत।
अभावकारणं तस्मात्क्रोधो भवति शोभने ॥ ३.२९.४ ॥
ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਸਦੀ ਉੱਨਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਉਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
3.29.5
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं विसृजते शुभे ।
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥ ३.२९.५ ॥
ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.29.6
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते ।
तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥ ३.२९.६ ॥
ਇੱਥੇ ਪਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਮੂਲ ਬਣਾ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡੇ?
3.29.7
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ॥ ३.२९.७ ॥
ਕ੍ਰੋਧੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.29.8
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥ ३.२९.८ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰੋਧੀ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਕਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
3.29.9
हिंस्यात्क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च ।
आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ॥ ३.२९.९ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3.29.10
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः ।
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ ३.२९.१० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
3.29.11
तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्ररेत् ।
एतद्द्रौपदि संस्मृत्यन मे मन्युः प्रवर्धते ॥ ३.२९.११ ॥
ਧੀਰਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗੇ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਅਪਣਾਵੇ? ਹੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਰੋਸ ਵਧਦਾ ਹੈ।
3.29.12
आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात् ।
क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्दूयोरेष चिकित्सकः ॥ ३.२९.१२ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵੈਦ ਹੈ।
3.29.13
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः ।
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ॥ ३.२९.१३ ॥
ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
3.29.14
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः ।
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस् मन्योर्नियमनं स्मृतम् ॥ ३.२९.१४ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਅਸਮਰੱਥ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੀ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
3.29.15
विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानः प्रकुप्यति ।
स नाशयित्वा द्वेष्टारं परलोके न नन्दति ॥ ३.२९.१५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
3.29.16
तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा ।
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ॥ ३.२९.१६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.29.17
मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः ।
क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ॥ ३.२९.१७ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਇੱਥੇ ਸਾਧੂ ਲੋਕ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖਿਮਾਵਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਾਧੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਇਹੀ ਹੈ।
3.29.18
सत्यंचानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता ।
तमेवं बहुदोषं त क्रोधं सद्भिर्विवर्जितम्।
मादृशो विसृजेत्तस्मात्सर्वलोकविनाशनम् ॥ ३.२९.१८ ॥
ਝੂਠ ਨਾਲੋਂ ਸੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲੋਂ ਦਇਆ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬਹੁਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
3.29.19
तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्गदर्शिनः ।
न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस् भवतीति विनिश्चेतम् ॥ ३.२९.१९ ॥
ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਪੰਡਿਤ ਜਿਸਨੂੰ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
3.29.20
वस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते ।
तेजस्विनं तं विदुषो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥ ३.२९.२० ॥
ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
3.29.21
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति ।
नाकार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ॥ ३.२९.२१ ॥
ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕਰਤੱਵ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ; ਅਕਰਤੱਵ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵੇਖਦਾ ਨਹੀਂ।
3.29.22
हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि ।
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ॥ ३.२९.२२ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਨੁੱਖ ਅਵੱਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਜ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.29.23
दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः ।
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ॥ ३.२९.२३ ॥
ਦਕਸ਼ਤਾ, ਅਮਰਖ (ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰਨਾ), ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ — ਇਹ ਤੇਜ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
3.29.24
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते ।
कालयुक्तं महाप्राज्ञैः क्रुद्धैस्तेजः सुदुर्लभम् ॥ ३.२९.२४ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਜ ਕ੍ਰੋਧੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
3.29.25
क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिनिश्चितम् ।
रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ॥ ३.२९.२५ ॥
ਮੂਰਖ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੇਜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਰਜਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਨਾਸ਼ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।
3.29.26
तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् ।
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥ ३.२९.२६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਠੀਕ ਆਚਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾ ਡੋਲਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
3.29.27
यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम् ।
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ॥ ३.२९.२७ ॥
ਜੇ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਈ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ?
3.29.28
यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥ ३.२९.२८ ॥
ਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਰਗੇ ਖਿਮਾਵਾਨ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਝਗੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਹੈ।
3.29.29
अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः ।
एवं विनाशो भूतानाममधर्मः प्रथितो भवेत् ॥ ३.२९.२९ ॥
ਹਮਲੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰੇਗਾ; ਵੱਡੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੀ ਮਾਰੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
3.29.30
आक्रुष्ट पुरुषः सर्वं प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् ।
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ॥ ३.२९.३० ॥
ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਉਸਦੇ ਬਦਲੇ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰੇਗਾ; ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਮਾਰੇਗਾ; ਹਿੰਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹਿੰਸਾ ਕਰੇਗਾ।
3.29.31
हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् ।
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ॥ ३.२९.३१ ॥
ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਤੀ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
3.29.32
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णो न विद्यते ।
प्रजानां सन्धिमूलं हि जन्म विद्धिशुभानने ॥ ३.२९.३२ ॥
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਨਮ (ਸ਼ੁਭ) ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਮੇਲ ਦਾ ਮੂਲ ਜਨਮ ਹੀ ਹੈ।
3.29.33
ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशाः ।
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ॥ ३.२९.३३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਤਨ ਲਈ ਹੈ।
3.29.34
यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ॥ ३.२९.३४ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖਿਮਾਵਾਨ ਲੋਕ ਧਰਤੀ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
3.29.35
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशोभने ।
क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥ ३.२९.३५ ॥
ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਮਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਸ਼ੋਭਨੇ। ਖਿਮਾਵਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3.29.36
आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बवीयसा ।
यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः।
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ ३.२९.३६ ॥
ਗਾਲਾਂ ਖਾ ਕੇ, ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਅੱਗੇ ਖਿਮਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਹੈ — ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨਾਤਨ ਹਨ।
3.29.37
क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३.२९.३७ ॥
ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਲਪ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਤੇ ਇਥੇ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.29.38
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
गीताः क्षमावतां कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ ३.२९.३८ ॥
ਇਥੇ ਵੀ ਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸਦਾ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਹਾਤਮਾ ਕਾਸ਼ਯਪ ਨੇ ਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਗਾਈਆਂ ਸਨ।
3.29.39
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ।
यस्तमेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुर्महति ॥ ३.२९.३९ ॥
ਖਿਮਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਹੀ ਯਗ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਹੀ ਸ੍ਰੁਤ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਖਿਮਾਵਾਨ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.29.40
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ।
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ॥ ३.२९.४० ॥
ਖਿਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਹੀ ਬੀਤਿਆ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਖਿਮਾ ਹੀ ਤਪ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਹੀ ਸ਼ੌਚ ਹੈ; ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3.29.41
अति यज्ञविदां लोकान्क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च ।
अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् ॥ ३.२९.४१ ॥
ਖਿਮਾਵਾਨ ਯੱਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ।
3.29.42
अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा ।
क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ॥ ३.२९.४२ ॥
ਯਜੁਰਵੇਦੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ; ਪਰ ਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰਮ ਪੂਜਿਤ।
3.29.43
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शभः ॥ ३.२९.४३ ॥
ਖਿਮਾ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਖਿਮਾ ਸਤਿਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ; ਖਿਮਾ ਯੱਗ ਹੈ; ਖਿਮਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
3.29.44
तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् ।
यत्रब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः ॥ ३.२९.४४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਸੱਚ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਥਿਤ ਹਨ।
3.29.45
इज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ।
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता।
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३.२९.४५ ॥
ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਖਿਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.29.46
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
इह सन्मानमृच्छन्ति परत्र च परा गतिम् ॥ ३.२९.४६ ॥
ਖਿਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਲੋਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵੀ ਖਿਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
3.29.47
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा ।
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥ ३.२९.४७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਸਦਾ ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਲਈ ਖਿਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
3.29.48
इति गीताः काश्यपेन गाथानित्यं क्षमावताम् ।
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्यद्रौपदि मा क्रुधः ॥ ३.२९.४८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸ਼ਯਪ ਨੇ ਖਿਮਾ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਦਾ ਇਹ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਖਿਮਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ; ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।
3.29.49
पितामहः शान्तनवः रशमं संपूजयिष्यति ।
कृष्णश्च देवकीपुत्रः शमं संपूजयिष्यति ॥ ३.२९.४९ ॥
ਪਿਤਾਮਹ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਭੀਸ਼ਮ) ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਗੇ।
3.29.50
आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ॥ ३.२९.५० ॥
ਆਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਤਾ ਵਿਦੁਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣਗੇ; ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਸੰਜਯ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣਗੇ।
3.29.51
सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च ।
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥ ३.२९.५१ ॥
ਸੋਮਦੱਤ, ਯੁਯੁਤਸੂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਸਾਡੇ ਪਿਤਾਮਹ ਵਿਆਸ ਵੀ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
3.29.52
एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति ।
राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ॥ ३.२९.५२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ—ਜੇ ਲੋਭ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕੇ।
3.29.53
कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये ।
निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिति ॥ ३.२९.५३ ॥
ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਭਰਤਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ।
3.29.54
सुयोधनो नार्हतीति क्षमा मामेव विन्दति ।
अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा ॥ ३.२९.५४ ॥
ਸੁਯੋਧਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਖਿਮਾ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਯੋਗ ਹਾਂ — ਇਸ ਲਈ ਖਿਮਾ ਮੈਨੂੰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
3.29.55
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः ।
क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्ताऽस्म्यहमञ्जसा ॥ ३.२९.५५ ॥
ਇਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਦਇਆ — ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।