മഹാഭാരതം · അധ്യായം 3.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.29.1
द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा श्लक्ष्णाक्षरपदं शुभम् ।
उवाच द्रौपदीं राजा स्मयमानो युधिष्ठिरः ॥ ३.२९.१ ॥
ദ്രൗപദിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മൃദുവായ അക്ഷരങ്ങളും പദങ്ങളുമുള്ള ആ ശുഭവാക്കുകൾ കേട്ട്, രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ദ്രൗപദിയോട് പറഞ്ഞു.
3.29.2
कारणे भवती क्रुद्धा धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
येन क्रोधं महाप्रज्ञे बहुधा बहुमन्यसे।
क्रोधमूलं हरं शत्रुं कारणैः शृणु तं मम ॥ ३.२९.२ ॥
ദുർബുദ്ധിയായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്റെ കാരണത്താലാണ് നീ കോപിച്ചിരിക്കുന്നത്. മഹാപ്രജ്ഞേ, പലവിധത്തിൽ നീ കോപത്തെ വളരെ വിലമതിക്കുന്നു. കോപത്തിന്റെ മൂലമായ ആ ശത്രുവിനെ കാരണങ്ങളോടെ എന്നിൽനിന്ന് കേൾക്കൂ.
3.29.3
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः ।
इति विद्धि महाप्रात्रे क्रोधमूलौ भवाभवौ । ॥ ३.२९.३ ॥
കോപം മനുഷ്യരെ നശിപ്പിക്കുന്നു; കോപം തന്നെ അവരെ വീണ്ടും ഉണ്ടാക്കുന്നു. മഹാപാത്രമേ, ഉണ്ടാകലും ഇല്ലാതാകലും ഇവ രണ്ടിന്റെയും മൂലം കോപമാണെന്ന് അറിയുക.
3.29.4
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने ।
यो न संहरते क्रोधं तस्याभावो भवत्युत।
अभावकारणं तस्मात्क्रोधो भवति शोभने ॥ ३.२९.४ ॥
കോപം അടക്കുന്നവന് അഭ്യുദയമുണ്ടാകുന്നു, സുന്ദരീ. കോപം അടക്കാത്തവന് നാശമുണ്ടാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ശോഭനേ, കോപമാണ് നാശത്തിന്റെ കാരണം.
3.29.5
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं विसृजते शुभे ।
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥ ३.२९.५ ॥
ആരാണോ നിത്യം കോപം പുറത്തുവിടുന്നത്, ഓ ശുഭേ, അവന് നാശത്തിനായി അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ കോപമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
3.29.6
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते ।
तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥ ३.२९.६ ॥
ഇവിടെ പ്രജകളുടെ നാശം കോപത്തെ മൂലമാക്കിയതായി കാണുന്നു. അങ്ങനെയിരിക്കെ എന്നെപ്പോലെയുള്ളവൻ ലോകനാശകമായ കോപം എങ്ങനെ പുറത്തുവിടും?
3.29.7
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ॥ ३.२९.७ ॥
കോപിച്ച മനുഷ്യൻ പാപം ചെയ്യുന്നു; കോപത്താൽ ഗുരുക്കന്മാരെപ്പോലും കൊന്നേക്കാം. കോപിയായവൻ പരുഷവാക്കുകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠരെയും അവമതിക്കുന്നു.
3.29.8
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥ ३.२९.८ ॥
കോപിച്ചവൻ പറയേണ്ടതും പറയാൻ പാടില്ലാത്തതും ഒരിക്കലും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. കോപിക്കുന്നവന് ചെയ്യരുതാത്തതോ പറയരുതാത്തതോ ഒന്നുമില്ല.
3.29.9
हिंस्यात्क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च ।
आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ॥ ३.२९.९ ॥
കോപത്താൽ കൊല്ലാൻ പാടില്ലാത്തവരെ കൊല്ലുന്നു; കൊല്ലേണ്ടവരെ ആദരിക്കുന്നു. കോപിയായവൻ സ്വയം തന്നെ യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചേക്കാം.
3.29.10
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः ।
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ ३.२९.१० ॥
ഈ ദോഷങ്ങൾ നന്നായി കണ്ടറിഞ്ഞ, ഇഹത്തിലും പരത്തിലും പരമമായ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ കോപത്തെ ജയിച്ചിരിക്കുന്നു.
3.29.11
तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्ररेत् ।
एतद्द्रौपदि संस्मृत्यन मे मन्युः प्रवर्धते ॥ ३.२९.११ ॥
ധീരന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ച ആ കോപത്തെ എന്നെപ്പോലൊരുവൻ എങ്ങനെ പിന്തുടരും? ദ്രൗപദീ, ഇതോർക്കുമ്പോൾ എന്റെ കോപം വർധിക്കുന്നു.
3.29.12
आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात् ।
क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्दूयोरेष चिकित्सकः ॥ ३.२९.१२ ॥
കോപിക്കുന്നവനോട് പ്രതികോപിക്കാത്തവൻ തന്നെയും മറ്റുള്ളവരെയും വലിയ ഭയത്തിൽനിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു; അവനാണ് ഇരുവരുടെയും ചികിത്സകൻ.
3.29.13
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः ।
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ॥ ३.२९.१३ ॥
മൂഢനും അശക്തനുമായ മനുഷ്യൻ പീഡിതനായി കോപിച്ചാൽ, ഒടുവിൽ ശക്തരായ മനുഷ്യരുടെ മുന്നിൽ സ്വയം നശിക്കുന്നു.
3.29.14
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः ।
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस् मन्योर्नियमनं स्मृतम् ॥ ३.२९.१४ ॥
സ്വയം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനും ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനുമായവന്റെ ലോകങ്ങൾ നശിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ദ്രൗപദീ, അശക്തന് കോപനിയന്ത്രണമാണ് നിയമമെന്ന് പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
3.29.15
विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानः प्रकुप्यति ।
स नाशयित्वा द्वेष्टारं परलोके न नन्दति ॥ ३.२९.१५ ॥
അതുപോലെതന്നെ, വിദ്വാനും ശക്തനുമായവൻ പീഡിതനായി കോപിച്ചാൽ, ശത്രുവിനെ നശിപ്പിച്ചാലും പരലോകത്തിൽ സന്തോഷിക്കുന്നില്ല.
3.29.16
तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा ।
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ॥ ३.२९.१६ ॥
അതിനാൽ ശക്തനും ദുർബലനും എപ്പോഴും ക്ഷമിക്കണം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ആപത്തുകളിലും ജ്ഞാനിയായവൻ അങ്ങനെതന്നെ ക്ഷമിക്കണം.
3.29.17
मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः ।
क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ॥ ३.२९.१७ ॥
കൃഷ്ണേ, ഇവിടെ സാധുക്കൾ കോപത്തെ ജയിക്കുന്നതിനെയാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്; ക്ഷമയുള്ളവന് എപ്പോഴും ജയം; സജ്ജനങ്ങളുടെ മതത്തിൽ സാധുവിന്റെ ജയം ഇതാണ്.
3.29.18
सत्यंचानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता ।
तमेवं बहुदोषं त क्रोधं सद्भिर्विवर्जितम्।
मादृशो विसृजेत्तस्मात्सर्वलोकविनाशनम् ॥ ३.२९.१८ ॥
അസത്യത്തേക്കാൾ സത്യമാണ് ശ്രേഷ്ഠം; ക്രൂരതയേക്കാൾ ദയയാണ് ശ്രേഷ്ഠം. അതിനാൽ, പല ദോഷങ്ങളുള്ളതും സജ്ജനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചതും സർവലോകനാശകവുമായ ആ കോപത്തെ എന്നെപ്പോലുള്ളവൻ ഉപേക്ഷിക്കണം.
3.29.19
तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्गदर्शिनः ।
न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस् भवतीति विनिश्चेतम् ॥ ३.२९.१९ ॥
ദീർഘദർശികളായ പണ്ഡിതന്മാർ ആരെ തേജസ്വി എന്ന് വിളിക്കുന്നുവോ, അവനിൽ ഉള്ളിൽ ക്രോധം ഉണ്ടാകില്ല എന്നത് നിശ്ചയം.
3.29.20
वस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते ।
तेजस्विनं तं विदुषो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥ ३.२९.२० ॥
ഉണ്ടായ ക്രോധത്തെ പ്രജ്ഞകൊണ്ട് തടയുന്നവനെയാണ് തത്ത്വദർശികളായ പണ്ഡിതർ തേജസ്വി എന്ന് കരുതുന്നത്.
3.29.21
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति ।
नाकार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ॥ ३.२९.२१ ॥
സുശ്രോണീ, കോപിച്ചവൻ കർത്തവ്യത്തെ ശരിയായി കാണുന്നില്ല; അകർത്തവ്യവും മര്യാദയും കോപിച്ചവൻ കാണുന്നില്ല.
3.29.22
हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि ।
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ॥ ३.२९.२२ ॥
കോപിച്ചവൻ അവധ്യരെയും കൊല്ലുന്നു; ഗുരുക്കന്മാരെ കഠിനവാക്കുകൾകൊണ്ട് മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് തേജസ്സ് പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിടത്ത് ക്രോധം അകറ്റിനിർത്തണം.
3.29.23
दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः ।
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ॥ ३.२९.२३ ॥
ദക്ഷത, അമർഷം, ശൗര്യം, ശീഘ്രത — ഇവ തേജസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങളാണ്; ക്രോധത്താൽ അഭിഭൂതനായവന് ഇവ എളുപ്പത്തിൽ നേടാനാവില്ല.
3.29.24
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते ।
कालयुक्तं महाप्राज्ञैः क्रुद्धैस्तेजः सुदुर्लभम् ॥ ३.२९.२४ ॥
ക്രോധം ത്യജിച്ചാൽ മാത്രമേ മനുഷ്യൻ യഥാവിധി തേജസ്സ് നേടുന്നുള്ളൂ; കാലോചിതമായ തേജസ്സ് കോപിച്ചവർക്ക് അതിദുർലഭമാണ്.
3.29.25
क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिनिश्चितम् ।
रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ॥ ३.२९.२५ ॥
അവിവേകികൾ കോപത്തെ എപ്പോഴും തേജസ്സായി കരുതുന്നു എന്ന് ഉറപ്പാണ്. എന്നാൽ ആ രജസ്സ് മനുഷ്യർക്കെതിരെ ലോകനാശത്തിനായി വിധിക്കപ്പെട്ടതാണ്.
3.29.26
तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् ।
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥ ३.२९.२६ ॥
അതുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും കോപം ഉപേക്ഷിക്കണം; ശരിയായി പെരുമാറി, സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കാതിരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠം; കോപമില്ലാതിരിക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം എന്നത് ഉറപ്പാണ്.
3.29.27
यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम् ।
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ॥ ३.२९.२७ ॥
ബുദ്ധിയില്ലാത്തവരുടെയും ബോധമില്ലാത്തവരുടെയും എല്ലാ ലംഘനങ്ങളും കടന്നുപോയാൽ, എന്നെപ്പോലുള്ളവന് ലംഘനം എങ്ങനെ സംഭവിക്കും, ഓ കളങ്കമില്ലാത്തവളേ?
3.29.28
यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥ ३.२९.२८ ॥
മനുഷ്യരിൽ ഭൂമിക്ക് തുല്യമായ ക്ഷമാശീലർ ഇല്ലെങ്കിൽ, മനുഷ്യർക്കിടയിൽ സന്ധി ഉണ്ടാകില്ല; കാരണം കലഹത്തിന്റെ മൂലം കോപമാണ്.
3.29.29
अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः ।
एवं विनाशो भूतानाममधर्मः प्रथितो भवेत् ॥ ३.२९.२९ ॥
ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവൻ ആക്രമിച്ചവനെ തിരിച്ചടിക്കും; മുതിർന്നവനാൽ അടിക്കപ്പെട്ടവനും അടിക്കും; ഇങ്ങനെ ജീവജാലങ്ങളുടെ നാശവും അധർമ്മവും പ്രസിദ്ധമാകും.
3.29.30
आक्रुष्ट पुरुषः सर्वं प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् ।
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ॥ ३.२९.३० ॥
ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യൻ ഉടനെ തിരിച്ച് ആക്ഷേപിക്കും; അടിക്കപ്പെട്ടവൻ തിരിച്ചടിക്കും; ഉപദ്രവിക്കപ്പെട്ടവൻ ഉപദ്രവിക്കും.
3.29.31
हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् ।
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ॥ ३.२९.३१ ॥
പിതാക്കന്മാർ പുത്രന്മാരെ കൊല്ലാം; പുത്രന്മാരും അതുപോലെ പിതാക്കന്മാരെ കൊല്ലാം. ഭർത്താക്കന്മാർ ഭാര്യമാരെ കൊല്ലാം; ഭാര്യമാരും ഭർത്താക്കന്മാരെ കൊല്ലാം.
3.29.32
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णो न विद्यते ।
प्रजानां सन्धिमूलं हि जन्म विद्धिशुभानने ॥ ३.२९.३२ ॥
ലോകം ഇങ്ങനെ കോപിക്കുമ്പോൾ ജന്മം (ശുഭം) കാണപ്പെടുന്നില്ല. ശുഭാനനേ, പ്രജകളുടെ സന്ധിക്ക് മൂലം ജന്മം തന്നെയെന്നറിയുക.
3.29.33
ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशाः ।
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ॥ ३.२९.३३ ॥
ദ്രൗപദീ, അങ്ങനെയുള്ള പ്രജകളെല്ലാം വേഗം നശിക്കും. അതിനാൽ കോപം പ്രജകളുടെ നാശത്തിനും അധഃപതനത്തിനും കാരണമാകുന്നു.
3.29.34
यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ॥ ३.२९.३४ ॥
ലോകത്തിൽ ക്ഷമാശീലർ ഭൂമിക്കു തുല്യരായി കാണപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ജീവികളുടെ ജന്മവും നിലനിൽപ്പും ഉറപ്പാകുന്നു.
3.29.35
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशोभने ।
क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥ ३.२९.३५ ॥
ഇവിടെ മനുഷ്യൻ എല്ലാ ആപത്തുകളിലും ക്ഷമിക്കണം, സുശോഭനേ. ക്ഷമയുള്ള ജീവികളുടെ ജന്മമാണ് പ്രകീർത്തിക്കപ്പെട്ടത്.
3.29.36
आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बवीयसा ।
यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः।
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः ॥ ३.२९.३६ ॥
ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടും അടിക്കപ്പെട്ടും കോപിച്ചിരുന്നിട്ടും മുതിർന്നവർക്കു മുമ്പിൽ ക്ഷമിക്കുന്നവൻ; എപ്പോഴും കോപത്തെ ജയിച്ച, വിദ്വാനായ, ഉത്തമപുരുഷൻ — പ്രഭാവശാലിയാണെങ്കിലും അവന്റെ ലോകങ്ങൾ ശാശ്വതമാണ്.
3.29.37
क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३.२९.३७ ॥
കോപിയും അല്പജ്ഞാനിയും ആയവൻ മരണശേഷവും ഇവിടെയും നശിക്കുന്നു.
3.29.38
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
गीताः क्षमावतां कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ ३.२९.३८ ॥
ഇവിടെയും ക്ഷമാശീലരെക്കുറിച്ച് ഈ ഗാഥകൾ എപ്പോഴും പറയപ്പെടുന്നു; മഹാത്മാവായ കാശ്യപൻ ക്ഷമാശീലരെക്കുറിച്ച് പാടിയവയാണിവ.
3.29.39
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ।
यस्तमेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुर्महति ॥ ३.२९.३९ ॥
ക്ഷമ തന്നെ ധർമ്മം, ക്ഷമ തന്നെ യജ്ഞം, ക്ഷമ തന്നെ വേദങ്ങൾ, ക്ഷമ തന്നെ ശ്രുതം; ഇങ്ങനെ അതറിയുന്നവൻ ക്ഷമിക്കുന്നവന്റെ സർവ്വവും വലുതായി നേടുന്നു.
3.29.40
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ।
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ॥ ३.२९.४० ॥
ക്ഷമ ബ്രഹ്മം, ക്ഷമ സത്യം, ക്ഷമ ഭൂതവും ഭാവിയും; ക്ഷമ തപസ്സ്, ക്ഷമ ശൗചം; ക്ഷമയാൽ ഈ ജഗത്ത് ധരിക്കപ്പെടുന്നു.
3.29.41
अति यज्ञविदां लोकान्क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च ।
अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् ॥ ३.२९.४१ ॥
ക്ഷമാശീലർ യജ്ഞജ്ഞരുടെ ലോകങ്ങളെക്കാൾ ഉയർന്ന ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മജ്ഞരുടെയും തപസ്വികളുടെയും ലോകങ്ങളെക്കാളും ഉയർന്നവ.
3.29.42
अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा ।
क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ॥ ३.२९.४२ ॥
യജുർവേദികളുടെ ലോകങ്ങൾ വേറെയാണ്, കർമ്മം ചെയ്യുന്നവരുടേത് മറ്റൊന്നാണ്; എന്നാൽ ക്ഷമാശീലരുടെ ലോകങ്ങൾ ബ്രഹ്മലോകത്തിലാണ്, അത്യന്തം പൂജിതമാണ്.
3.29.43
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शभः ॥ ३.२९.४३ ॥
ക്ഷമ തേജസ്വികളുടെ തേജസ്സാണ്; ക്ഷമ തപസ്വികളുടെ ബ്രഹ്മമാണ്. ക്ഷമ സത്യവാന്മാരുടെ സത്യമാണ്; ക്ഷമ യജ്ഞമാണ്; ക്ഷമ ശുഭമാണ്.
3.29.44
तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् ।
यत्रब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः ॥ ३.२९.४४ ॥
കൃഷ്ണനിലുള്ള ആ ക്ഷമയെ നമ്മെപ്പോലുള്ളവർ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? അവിടെയാണ് ബ്രഹ്മവും സത്യവും യജ്ഞങ്ങളും ലോകങ്ങളും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്.
3.29.45
इज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ।
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता।
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३.२९.४५ ॥
യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരുടെ ലോകങ്ങൾ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; ക്ഷമിക്കുന്നവരുടെ ലോകങ്ങളും അതുപോലെ. അറിയുന്ന മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും ക്ഷമിക്കണം; എല്ലാം ക്ഷമിക്കുമ്പോൾ അവൻ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
3.29.46
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
इह सन्मानमृच्छन्ति परत्र च परा गतिम् ॥ ३.२९.४६ ॥
ക്ഷമിക്കുന്നവർക്ക് ഈ ലോകം; പരലോകവും ക്ഷമിക്കുന്നവരുടേതുതന്നെ. ഇവിടെ അവർ ആദരം നേടുന്നു; അവിടെ പരമഗതി നേടുന്നു.
3.29.47
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा ।
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥ ३.२९.४७ ॥
ഏത് മനുഷ്യരുടെ കോപം എപ്പോഴും ക്ഷമയാൽ അടക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവർക്ക് ഉന്നത ലോകങ്ങളുണ്ട്; അതിനാൽ ക്ഷമയെ പരമമായി കരുതുന്നു.
3.29.48
इति गीताः काश्यपेन गाथानित्यं क्षमावताम् ।
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्यद्रौपदि मा क्रुधः ॥ ३.२९.४८ ॥
ഇങ്ങനെ കശ്യപൻ ക്ഷമയുള്ളവരെക്കുറിച്ച് എപ്പോഴും ഈ ഗാഥകൾ പാടിയിട്ടുണ്ട്. ദ്രൗപദീ, ക്ഷമയുടെ ഈ ഗാഥകൾ കേട്ട് സന്തോഷിക്കൂ; കോപിക്കരുത്.
3.29.49
पितामहः शान्तनवः रशमं संपूजयिष्यति ।
कृष्णश्च देवकीपुत्रः शमं संपूजयिष्यति ॥ ३.२९.४९ ॥
മുത്തച്ഛനായ ശന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ (ഭീഷ്മർ) സമാധാനത്തെ ആദരിക്കും; ദേവകിയുടെ പുത്രൻ കൃഷ്ണനും സമാധാനത്തെ ആദരിക്കും.
3.29.50
आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ॥ ३.२९.५० ॥
ആചാര്യനും ക്ഷത്താവായ വിദുരനും സമാധാനം തന്നെ പറയും; കൃപരും സഞ്ജയനും സമാധാനം തന്നെ പറയും.
3.29.51
सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च ।
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥ ३.२९.५१ ॥
സോമദത്തനും യുയുത്സുവും ദ്രോണപുത്രനും അങ്ങനെതന്നെ; നമ്മുടെ മുത്തച്ഛനായ വ്യാസനും എപ്പോഴും സമാധാനം പറയുന്നു.
3.29.52
एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति ।
राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ॥ ३.२९.५२ ॥
ഇവരാൽ നിശ്ചയമായും സമാധാനത്തിലേക്ക് പ്രേരിതനായ രാജാവ് രാജ്യം നൽകും എന്നാണ് എന്റെ ബുദ്ധി; അത്യാഗ്രഹം തടയുന്നില്ലെങ്കിൽ.
3.29.53
कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये ।
निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिति ॥ ३.२९.५३ ॥
ഭാമിനീ, ഭരതന്മാരുടെ നാശത്തിനായി ഈ ഭയങ്കരമായ കാലം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം, എപ്പോഴും മുൻപും.
3.29.54
सुयोधनो नार्हतीति क्षमा मामेव विन्दति ।
अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा ॥ ३.२९.५४ ॥
സുയോധനൻ അർഹനല്ലാത്തതിനാൽ ക്ഷമ എന്നെത്തന്നെ കണ്ടെത്തുന്നു; അവിടെ ഞാൻ അർഹനാണ് — അതിനാൽ ക്ഷമ എന്നെ കണ്ടെത്തുന്നു.
3.29.55
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः ।
क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्ताऽस्म्यहमञ्जसा ॥ ३.२९.५५ ॥
ഇത് ആത്മസംയമമുള്ളവരുടെ നടപ്പാണ്; ഇതാണ് സനാതനധർമ്മം. ക്ഷമയും ദയയും — അത് ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ പാലിക്കുന്നു.