মহাভারত · অধ্যায় 3.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.31.1
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः ।
उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥ ३.३१.१ ॥
হে যাজ্ঞসেনী, তুমি যে সুন্দর, চিত্রিত পদযুক্ত ও মধুর বাক্য বলেছ, আমরা তা শুনেছি; কিন্তু তুমি নাস্তিকতার কথা বলছ।
3.31.2
नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत ।
ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ॥ ३.३१.२ ॥
হে রাজপুত্রী, হে অদ্ভুত, আমি ধর্মের ফল কামনাকারী নই; 'দেওয়ার যোগ্য তাই দিই', 'যজ্ঞ করার যোগ্য তাই যজ্ঞ করি' — এটাই আমার ভাব।
3.31.3
अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् ।
गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥ ३.३१.३ ॥
এখানে ফল থাকুক বা না থাকুক, মানুষের যা করা উচিত, হে কৃষ্ণা, গৃহে বাস করেই আমি সাধ্যমতো তা করি।
3.31.4
धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् ।
आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ॥ ३.३१.४ ॥
হে সুন্দর কটিদেশা, আমি ধর্মফলের কারণে ধর্ম আচরণ করি না; শাস্ত্র লঙ্ঘন না করে এবং সাধুদের আচরণ বিবেচনা করেই আমি ধর্ম পালন করি।
3.31.5
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ।
धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम् ॥ ३.३१.५ ॥
হে কৃষ্ণা, আমার মন ধর্মেই স্থির; স্বভাব থেকেও আমি তা ধারণ করেছি। যে ধর্মকে বাণিজ্য করে, সে ধর্মবাদীদের মধ্যে হীন ও নিকৃষ্ট।
3.31.6
न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति ।
यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ॥ ३.३१.६ ॥
যে ধর্মকে দোহন করতে চায়, সে ধর্মের ফল পায় না; আর যে এতে সন্দেহ করে, সে নাস্তিকতার কারণে পাপবুদ্ধি হয়ে যায়।
3.31.7
अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः ।
धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥ ३.३१.७ ॥
অতিবাদ ও মদের কারণেও ধর্মে সংশয় কোরো না। যে মানুষ ধর্মে অতিরিক্ত সংশয় করে, সে বক্র পথে চলা মানুষ।
3.31.8
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः ।
वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ॥ ३.३१.८ ॥
যার কাছে ধর্ম অতিশয় সন্দেহজনক হয়, অথবা দুর্বলচিত্তের কাছে ঋষিবাক্য সন্দেহজনক হয়, সে বেদ থেকে শূদ্রের মতো, অপেয় পানের মতো দূরে সরে যায়, এবং অজর-অমর লোক থেকেও দূরে সরে যায়।
3.31.9
वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि ।
स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ॥ ३.३१.९ ॥
যিনি বেদ অধ্যয়ন করেন, ধর্মে নিবিষ্ট, উচ্চকুলে জাত, তাঁকে ধর্মাচারী রাজারা প্রবীণদের মধ্যে নিযুক্ত করবেন।
3.31.10
पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते ।
शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ॥ ३.३१.१० ॥
যে মন্দবুদ্ধি শাস্ত্র লঙ্ঘন করে ধর্মে অতিরিক্ত সন্দেহ করে, সে শূদ্র ও চোরদের চেয়েও বেশি পাপী।
3.31.11
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः ।
मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता ॥ ३.३१.११ ॥
মহাতপা, অপ্রমেয়াত্মা ঋষি মার্কণ্ডেয় যে বিচরণ করেন, তা তুমি স্বচক্ষে দেখেছ; ধর্মের বলেই তিনি দীর্ঘজীবী।
3.31.12
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः ।
अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः ॥ ३.३१.१२ ॥
ব্যাস, বশিষ্ঠ, মৈত্রেয়, নারদ, লোমশ, শুক এবং অন্য সকল ঋষি — সুচেতা তাঁরা সকলেই ধর্মের বলেই এমন।
3.31.13
प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् ।
शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योऽपि गरीयसः ॥ ३.३१.१३ ॥
তুমি প্রত্যক্ষ দেখছ এঁদের—দিব্য যোগে সমন্বিত, অভিশাপ ও অনুগ্রহ দানে সমর্থ, দেবতাদের চেয়েও গৌরবময়।
3.31.14
एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदाऽनधे ।
कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥ ३.३१.१४ ॥
হে নিষ্পাপা, এঁরা সর্বদা প্রথমে ধর্মেরই বর্ণনা করেন, কর্তব্য উপদেশ দেন; দেবতুল্য এঁরা, প্রত্যক্ষ জ্ঞান ও শাস্ত্রে এঁদের বুদ্ধি প্রতিষ্ঠিত।
3.31.15
अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च ।
रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ॥ ३.३१.१५ ॥
অতএব, হে কল্যাণী, রজোগুণে বিমূঢ় মনে ধাতা ও ধর্মের নিন্দা বা সন্দেহ করা তোমার উচিত নয়।
3.31.16
उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान् ।
धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति ॥ ३.३१.१६ ॥
মূর্খ ব্যক্তি দৃঢ় প্রত্যয়ী সকলকেই উন্মত্ত মনে করে; ধর্মে অতিরিক্ত সন্দিহান ব্যক্তি অন্য কোথাও প্রমাণ খুঁজে পায় না।
3.31.17
इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् ।
एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ॥ ३.३१.१७ ॥
ইন্দ্রিয়সুখে আবদ্ধ, জগতের সাক্ষী এই যা—মূর্খ এটুকুই মনে করে; সে অন্য মোহে চলে যায়।
3.31.18
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते ।
ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ॥ ३.३१.१८ ॥
যে ধর্মে অতিরিক্ত সন্দেহ করে, তার প্রায়শ্চিত্ত নেই; দীন ও পাপী সে চিন্তা করতে করতে লোকসমূহ লাভ করে না।
3.31.19
प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः ।
कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ३.३१.१९ ॥
প্রমাণ থেকে বিমুখ হয়ে, বেদ ও শাস্ত্রের অর্থকে নিন্দাকারী, কাম ও লোভের অনুগামী মূঢ় নরক লাভ করে।
3.31.20
आर्षं प्रमाणमुत्क्राम्य धर्मं न प्रतिपालयन् ।
सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥ ३.३१.२० ॥
ঋষিদের প্রমাণ লঙ্ঘন করে, ধর্ম পালন না করে, সমস্ত শাস্ত্র অতিক্রমকারী মূঢ় জন্মে জন্মে সুখ লাভ করে না।
3.31.21
यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते ।
अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ ३.३१.२१ ॥
যে সর্বদা দৃঢ় সংকল্পে কেবল ধর্মেরই শরণ নেয়, সন্দেহ না করে, হে কল্যাণী, সে পরলোকে অনন্ত সুখ ভোগ করে।
3.31.22
यस्य नार्षं प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारश्च भामिनि ।
न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः ॥ ३.३१.२२ ॥
ঋষিদের প্রমাণ ও শিষ্টাচার যার নেই, হে ভামিনী, তার জন্য পরলোক নেই, এই লোকও নেই—এটাই নিশ্চয়।
3.31.23
शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मास्मातिशङ्कथाः ।
पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥ ३.३१.२३ ॥
হে কৃষ্ণে, শিষ্টদের আচরিত ধর্মে অতিরিক্ত সন্দেহ করো না; এটি পুরাণ, সর্বজ্ঞ ও সর্বদর্শী ঋষিরা যা বলেছেন।
3.31.24
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् ।
सैवः नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ३.३१.२४ ॥
হে দ্রৌপদী, স্বর্গগামীদের জন্য ধর্মই নৌকা, অন্য কিছু নয়; সমুদ্র পার হতে ইচ্ছুক বণিকের নৌকার মতো।
3.31.25
अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः ।
अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ॥ ३.३१.२५ ॥
ধর্মাচারীদের আচরিত ধর্ম যদি ফলহীন হয়, তবে এই জগৎ আধারহীন অন্ধকারে ডুবে যাবে, হে নিষ্কলঙ্কা।
3.31.26
निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् ।
विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं कंचिदाप्नुयुः ॥ ३.३१.२६ ॥
তারা নির্বাণ লাভ করবে না, পশুর মতো জীবন যাপন করবে, কেবল বিনাশের সঙ্গেই যুক্ত হবে এবং কোনো লাভ পাবে না।
3.31.27
तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३.३१.२७ ॥
তপস্যা, ব্রহ্মচর্য, যজ্ঞ, স্বাধ্যায়, দান ও সরলতা — এইসব যদি ফলহীন হয়।
3.31.28
नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरेऽपि च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३.३१.२८ ॥
অন্যেরা, পরবর্তীরা ও তারও পরবর্তীরা ধর্ম আচরণ করত না, যদি দান ও সরলতা ফলহীন হত।
3.31.29
ऋषयस्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ॥ ३.३१.२९ ॥
ঋষিরা, দেবতারা, গন্ধর্ব, অসুর ও রাক্ষসেরা — এই শক্তিমানেরা কোন কারণে শ্রদ্ধার সঙ্গে ধর্ম আচরণ করতেন?
3.31.30
फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि स्थितम् ।
धर्मं तेऽव्यचरन्कृष्णे स हि धर्म सनातनः ॥ ३.३१.३० ॥
এখানে ফলদাতা ও কল্যাণে প্রতিষ্ঠিত ধাতাকে জেনে তারা ধর্ম আচরণ করেন। হে কৃষ্ণা, সেই ধর্মই সনাতন।
3.31.31
स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते ।
दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥ ३.३१.३१ ॥
এই ধর্ম ফলপ্রসূ; ধর্মকে ফলহীন বলা হয় না। বিদ্যার ফল এবং তপস্যার ফলও তেমনই দেখা যায়।
3.31.32
त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम् ।
वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥ ३.३१.३२ ॥
হে কৃষ্ণা, শোনা অনুযায়ী এই জন্ম তুমি জানো; প্রতাপশালী ধৃষ্টদ্যুম্ন কীভাবে জন্মেছিল তাও তুমি জানো।
3.31.33
एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते ।
कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ॥ ३.३१.३३ ॥
হে শুচিস্মিতা, কর্মের ফল আছে—এর জন্য এইটুকু উপমাই যথেষ্ট; ধীর ব্যক্তি অল্পতেই সন্তুষ্ট হন।
3.31.34
बहुनाऽपि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः ।
तेषां न ध्मजं किंचित्प्रेत्य कर्मास्ति शर्म वा ॥ ३.३१.३४ ॥
অজ্ঞ ও বুদ্ধিহীনেরা বহু পেলেও তুষ্ট হয় না; মৃত্যুর পরে তাদের কর্ম থেকে কিছুই বা সুখ জন্মায় না।
3.31.35
कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः ।
प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥ ३.३१.३५ ॥
হে ভামিনী, পুণ্য ও পাপ কর্মের ফলের উদয়, তাদের উৎপত্তি ও বিলয়—এগুলি দেবতাদের গুহ্য রহস্য।
3.31.36
नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः ।
अपि कल्पसहस्रेण न च श्रेयोऽधिगच्छति ॥ ३.३१.३६ ॥
যে এগুলি জানে না, এখানে এই প্রজারা বিভ্রান্ত হয়; সহস্র কল্পেও সে শ্রেয় লাভ করে না।
3.31.37
रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ।
कृशाङ्गाः सुब्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्विषाः।
प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥ ३.३१.३७ ॥
এগুলি দেবতাদের দ্বারা রক্ষিত; দেবতারা গূঢ় মায়াযুক্ত। কৃশদেহ, সুব্রত ও তপস্যায় পাপদগ্ধ দ্বিজেরা প্রসন্ন মনে এগুলি প্রকৃতই দেখেন।
3.31.38
न फलादर्सनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः ।
यष्टव्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानमूयता ॥ ३.३१.३८ ॥
ফল দেখা যায় না বলে ধর্ম বা দেবতাদের সন্দেহ করা উচিত নয়। যত্নসহকারে যজ্ঞ করা উচিত এবং ঈর্ষাহীন হয়ে দান করা উচিত।
3.31.39
कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्धर्मशासनम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद काश्यपः ॥ ३.३१.३९ ॥
কর্মের ফল এখানে আছে; এটিই ধর্মশাসন। ব্রহ্মা পুত্রদের এ কথা বলেছিলেন, যা ঋষি কাশ্যপ জানেন।
3.31.40
तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु ।
विमृश्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ॥ ३.३१.४० ॥
অতএব হে কৃষ্ণ, তোমার এই সংশয় কুয়াশার মতো বিনষ্ট হোক। সবকিছু আছে, এ বিবেচনা করে নাস্তিকতার ভাব ত্যাগ কর।
3.31.41
ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप ।
शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी ॥ ३.३१.४१ ॥
ভূতদের ঈশ্বর ও ধাতাকে নিন্দা কোরো না। তাঁকে জানতে চেষ্টা কর, তাঁকে প্রণাম কর; তোমার বুদ্ধি এমন না হোক।
3.31.42
यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् ।
उत्तमां देवतां कृष्णे मातिवोचः कथंचन ॥ ३.३१.४२ ॥
যাঁর অনুগ্রহে তাঁর ভক্ত মর্ত্য হয়েও অমরত্ব লাভ করে, সেই উত্তম দেবতা কৃষ্ণের সম্বন্ধে কোনোভাবেই অপবাদ কোরো না।