महाभारत · अध्याय 3.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.31.1
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः ।
उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥ ३.३१.१ ॥
हे याज्ञसेनी, तू बोललेली सुंदर, चित्रित पदांची आणि मधुर वाणी आम्ही ऐकली; पण तू नास्तिकतेविषयी बोलत आहेस.
3.31.2
नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत ।
ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ॥ ३.३१.२ ॥
हे राजपुत्री, हे अद्भुते, मी धर्माचे फल इच्छिणारा नाही; 'देण्यायोग्य आहे म्हणून देतो', 'यज्ञ करण्यायोग्य आहे म्हणून यज्ञ करतो' — हाच माझा भाव आहे.
3.31.3
अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् ।
गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥ ३.३१.३ ॥
येथे फळ असो वा नसो, माणसाने जे करायचे ते, हे कृष्णे, घरात राहून माझ्या शक्तीनुसार मी करतो.
3.31.4
धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् ।
आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ॥ ३.३१.४ ॥
हे सुंदर कटी असलेली, मी धर्माचे फळ मिळावे म्हणून धर्म आचरत नाही; आगमांचे उल्लंघन न करता आणि सज्जनांचे वर्तन पाहून मी धर्माचे आचरण करतो.
3.31.5
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ।
धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम् ॥ ३.३१.५ ॥
हे कृष्णे, माझे मन धर्मातच स्थिर आहे आणि स्वभावानेही मी ते धारण केले आहे; जो धर्माचा व्यापार करतो, तो धर्म बोलणाऱ्यांमध्ये हीन आणि अधम आहे.
3.31.6
न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति ।
यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ॥ ३.३१.६ ॥
जो धर्माचे दोहन करू इच्छितो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही; आणि जो याविषयी शंका घेतो, तो नास्तिकतेमुळे पापबुद्धी होतो.
3.31.7
अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः ।
धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥ ३.३१.७ ॥
अतिवाद आणि मद यामुळेही धर्मावर शंका घेऊ नकोस. धर्मावर अतिशय शंका घेणारा पुरुष वाकड्या मार्गाने चालणारा असतो.
3.31.8
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः ।
वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ॥ ३.३१.८ ॥
ज्याच्यासाठी धर्म अतिशय संशयास्पद होतो, किंवा दुर्बल मनाच्या माणसासाठी ऋषिवचन संशयास्पद होते, तो वेदापासून शूद्राप्रमाणे, न पिण्यायोग्य गोष्टीप्रमाणे दूर जातो आणि जरामरणरहित लोकापासूनही दूर जातो.
3.31.9
वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि ।
स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ॥ ३.३१.९ ॥
जो वेदाध्ययन करतो, धर्मपरायण आहे आणि उच्च कुलात जन्मला आहे, त्याला धर्माचरण करणाऱ्या राजांनी वृद्धांमध्ये नियुक्त करावे.
3.31.10
पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते ।
शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ॥ ३.३१.१० ॥
धर्मावर अतिशय शंका घेणारा, शास्त्राचे उल्लंघन करणारा मंदबुद्धी माणूस शूद्र आणि चोरांपेक्षाही अधिक पापी ठरतो.
3.31.11
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः ।
मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता ॥ ३.३१.११ ॥
महातपस्वी, अप्रमेय आत्मा असलेला ऋषी मार्कंडेय चालत जाताना तू प्रत्यक्ष पाहिले आहेस; धर्मामुळेच तो चिरंजीव आहे.
3.31.12
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः ।
अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः ॥ ३.३१.१२ ॥
व्यास, वसिष्ठ, मैत्रेय, नारद, लोमश, शुक आणि इतर सर्व ऋषी — सुचेतस असे ते सर्व — धर्मामुळेच तसे आहेत.
3.31.13
प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् ।
शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योऽपि गरीयसः ॥ ३.३१.१३ ॥
हे दिव्य योगाने युक्त, शाप व अनुग्रह देण्यास समर्थ, देवांहूनही श्रेष्ठ असे हे तू प्रत्यक्ष पाहत आहेस.
3.31.14
एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदाऽनधे ।
कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥ ३.३१.१४ ॥
हे निष्पापे, हे नेहमी प्रथम धर्माचेच वर्णन करतात, कर्तव्य सांगतात; देवांसारखे हे, ज्यांची बुद्धी प्रत्यक्ष ज्ञान व आगमावर आधारित आहे.
3.31.15
अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च ।
रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ॥ ३.३१.१५ ॥
म्हणून, हे कल्याणी, रजोगुणाने मोहित मनाने धाता आणि धर्मावर निंदा किंवा शंका घेणे तुला योग्य नाही.
3.31.16
उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान् ।
धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति ॥ ३.३१.१६ ॥
मूर्ख माणूस दृढ निश्चय असलेल्या सर्वांना वेडे मानतो; धर्मावर अतिशय शंका घेणारा दुसऱ्या कशातही प्रमाण पाहत नाही.
3.31.17
इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् ।
एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ॥ ३.३१.१७ ॥
इंद्रियसुखाशी जोडलेले, जगाने साक्षी असलेले हेच एवढेच मूर्ख मानतो; तो दुसऱ्या मोहात जातो.
3.31.18
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते ।
ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ॥ ३.३१.१८ ॥
जो धर्मावर अतिशय शंका घेतो त्याला प्रायश्चित्त नाही; तो दीन व पापी चिंतन करत लोकांना प्राप्त होत नाही.
3.31.19
प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः ।
कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ३.३१.१९ ॥
प्रमाणापासून विमुख होऊन, वेद व शास्त्रांच्या अर्थाची निंदा करणारा, काम-लोभाच्या मागे जाणारा मूढ नरकाला प्राप्त होतो.
3.31.20
आर्षं प्रमाणमुत्क्राम्य धर्मं न प्रतिपालयन् ।
सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥ ३.३१.२० ॥
ऋषींचे प्रमाण ओलांडून, धर्माचे पालन न करणारा, सर्व शास्त्रांना उल्लंघणारा मूढ जन्मजन्मांतरी सुख मिळवत नाही.
3.31.21
यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते ।
अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ ३.३१.२१ ॥
जो सदा दृढ निश्चयाने केवळ धर्मालाच शरण जातो, शंका न घेता, हे कल्याणी, तो परलोकात अनंत सुख भोगतो.
3.31.22
यस्य नार्षं प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारश्च भामिनि ।
न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः ॥ ३.३१.२२ ॥
ज्याच्याकडे ऋषींचे प्रमाण आणि शिष्टाचार नाही, हे भामिनी, त्याला परलोक नाही, हा लोकही नाही—हाच निश्चय.
3.31.23
शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मास्मातिशङ्कथाः ।
पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥ ३.३१.२३ ॥
हे कृष्णे, शिष्टांनी आचरलेल्या धर्माबद्दल अति शंका घेऊ नकोस; हे पुराण आहे, सर्वज्ञ व सर्वदर्शी ऋषींनी सांगितलेले.
3.31.24
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् ।
सैवः नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ३.३१.२४ ॥
हे द्रौपदी, स्वर्गाकडे जाणाऱ्यांसाठी धर्मच नौका आहे, दुसरी नाही; समुद्र पार करू इच्छिणाऱ्या व्यापाऱ्याला नौकेसारखी.
3.31.25
अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः ।
अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ॥ ३.३१.२५ ॥
धर्माचरण करणाऱ्यांनी आचरलेला धर्म जर निष्फळ असेल, तर हे जग आधारहीन अंधारात बुडून जाईल, हे निर्दोष स्त्री.
3.31.26
निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् ।
विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं कंचिदाप्नुयुः ॥ ३.३१.२६ ॥
ते निर्वाण मिळवू शकणार नाहीत, पशूंसारखे जीवन जगतील, केवळ विनाशाशी जोडले जातील आणि काहीही लाभ मिळवणार नाहीत.
3.31.27
तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३.३१.२७ ॥
तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ, स्वाध्याय, दान आणि सरलता ही सर्व जर निष्फळ असतील.
3.31.28
नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरेऽपि च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३.३१.२८ ॥
इतरांनी, नंतरच्यांनी व त्याहूनही नंतरच्यांनी धर्माचरण केले नसते, दान आणि सरलता निष्फळ असतील तर.
3.31.29
ऋषयस्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ॥ ३.३१.२९ ॥
ऋषी, देव, गंधर्व, असुर आणि राक्षस, हे सामर्थ्यवान कोणत्या कारणाने आदराने धर्माचरण करतील?
3.31.30
फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि स्थितम् ।
धर्मं तेऽव्यचरन्कृष्णे स हि धर्म सनातनः ॥ ३.३१.३० ॥
येथे फळ देणाऱ्या आणि कल्याणात स्थित असलेल्या धात्याला जाणून ते धर्माचरण करतात. हे कृष्णे, तोच सनातन धर्म आहे.
3.31.31
स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते ।
दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥ ३.३१.३१ ॥
हा धर्म फलदायी आहे; धर्म फलरहित आहे असे म्हटले जात नाही. विद्यांची फळे आणि तपांची फळेही तशीच दिसतात.
3.31.32
त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम् ।
वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥ ३.३१.३२ ॥
हे कृष्णे, ऐकल्याप्रमाणे हा जन्म तू जाण; प्रतापी धृष्टद्युम्न कसा जन्मला हेही तुला माहीत आहे.
3.31.33
एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते ।
कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ॥ ३.३१.३३ ॥
हे शुचिस्मिते, कर्मांना फळ असते यासाठी इतकेच उदाहरण पुरे आहे; धीर पुरुष अल्पातही संतुष्ट होतो.
3.31.34
बहुनाऽपि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः ।
तेषां न ध्मजं किंचित्प्रेत्य कर्मास्ति शर्म वा ॥ ३.३१.३४ ॥
अज्ञानी आणि बुद्धिहीन लोक पुष्कळ मिळूनही संतुष्ट होत नाहीत; मृत्यूनंतर त्यांना कर्मापासून काहीही किंवा सुख मिळत नाही.
3.31.35
कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः ।
प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥ ३.३१.३५ ॥
हे भामिनी, पुण्य आणि पाप कर्मांच्या फळांचा उदय, त्यांची उत्पत्ती आणि लय—ही देवांची गुह्ये आहेत.
3.31.36
नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः ।
अपि कल्पसहस्रेण न च श्रेयोऽधिगच्छति ॥ ३.३१.३६ ॥
हे जो कोणी जाणत नाही, तो इथे या प्रजा मोहित होतात; हजार कल्पांनीही तो श्रेय प्राप्त करत नाही.
3.31.37
रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ।
कृशाङ्गाः सुब्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्विषाः।
प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥ ३.३१.३७ ॥
ही देवांनी रक्षिलेली आहेत, कारण देवतांची माया गूढ असते. कृश देहाचे, उत्तम व्रते पाळणारे आणि तपाने पाप जाळलेले द्विज प्रसन्न मनाने ही खरोखर पाहतात.
3.31.38
न फलादर्सनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः ।
यष्टव्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानमूयता ॥ ३.३१.३८ ॥
फल दिसत नाही म्हणून धर्मावर किंवा देवतांवर शंका घेऊ नये. प्रयत्नपूर्वक यज्ञ करावा आणि मत्सरावाचून दान द्यावे.
3.31.39
कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्धर्मशासनम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद काश्यपः ॥ ३.३१.३९ ॥
कर्मांना येथे फळ आहे; हेच धर्मशासन आहे. ब्रह्मदेवाने पुत्रांना हे सांगितले, जे ऋषी काश्यप जाणतात.
3.31.40
तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु ।
विमृश्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ॥ ३.३१.४० ॥
म्हणून हे कृष्णा, तुझा हा संशय धुक्याप्रमाणे नष्ट होवो. सर्व काही आहे असा विचार करून नास्तिकतेचा भाव सोडून दे.
3.31.41
ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप ।
शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी ॥ ३.३१.४१ ॥
भूतांचा ईश्वर आणि धाता यांची निंदा करू नकोस. त्याला जाणण्याचा प्रयत्न कर, त्याला नमन कर; तुझी बुद्धी अशी न होवो.
3.31.42
यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् ।
उत्तमां देवतां कृष्णे मातिवोचः कथंचन ॥ ३.३१.४२ ॥
ज्याच्या कृपेने त्याचा भक्त मर्त्य असूनही अमरत्व पावतो, त्या उत्तम देवता कृष्णाविषयी कोणत्याही प्रकारे अपशब्द बोलू नकोस.