મહાભારત · અધ્યાય 3.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.31.1
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः ।
उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥ ३.३१.१ ॥
હે યાજ્ઞસેની, તેં કહેલાં સુંદર, ચિત્રિત પદોવાળાં અને મધુર વચનો અમે સાંભળ્યાં; પણ તું નાસ્તિકતાની વાત કરે છે.
3.31.2
नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत ।
ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ॥ ३.३१.२ ॥
હે રાજપુત્રી, હે અદ્ભુત, હું ધર્મના ફળની ઇચ્છા રાખનાર નથી; 'આપવા યોગ્ય છે તેથી આપું છું', 'યજ્ઞ કરવા યોગ્ય છે તેથી યજ્ઞ કરું છું' — એ જ મારો ભાવ છે.
3.31.3
अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् ।
गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥ ३.३१.३ ॥
અહીં ફળ હો કે ન હો, માણસે જે કરવું જોઈએ તે, હે કૃષ્ણે, ઘરમાં રહીને મારી શક્તિ પ્રમાણે હું કરું છું.
3.31.4
धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् ।
आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ॥ ३.३१.४ ॥
હે સુંદર કટિવાળી, હું ધર્મના ફળને કારણે ધર્મનું આચરણ કરતો નથી; આગમોનું ઉલ્લંઘન ન કરીને અને સજ્જનોના આચરણને જોઈને હું ધર્મ આચરું છું.
3.31.5
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ।
धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम् ॥ ३.३१.५ ॥
હે કૃષ્ણે, મારું મન ધર્મમાં જ સ્થિર છે અને સ્વભાવથી પણ મેં તેને ધારણ કર્યો છે; જે ધર્મનો વેપાર કરે છે તે ધર્મની વાત કરનારાઓમાં હીન અને અધમ છે.
3.31.6
न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति ।
यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ॥ ३.३१.६ ॥
જે ધર્મનું દોહન કરવા ઇચ્છે છે, તેને ધર્મનું ફળ મળતું નથી; અને જે તેના પર શંકા કરે છે, તે નાસ્તિકતાને કારણે પાપબુદ્ધિવાળો થાય છે.
3.31.7
अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः ।
धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥ ३.३१.७ ॥
અતિવાદ અને મદને કારણે પણ ધર્મ પર શંકા ન કરો. ધર્મ પર અતિશય શંકા કરનાર માણસ વાંકા માર્ગે ચાલનાર છે.
3.31.8
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः ।
वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ॥ ३.३१.८ ॥
જેને માટે ધર્મ અતિશય શંકાસ્પદ બને, અથવા દુર્બળ મનવાળાને માટે ઋષિવચન શંકાસ્પદ બને, તે વેદથી શૂદ્રની જેમ, ન પીવાયોગ્યની જેમ દૂર થાય છે, અને અજર-અમર લોકથી પણ દૂર થાય છે.
3.31.9
वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि ।
स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ॥ ३.३१.९ ॥
જે વેદનો અભ્યાસ કરે છે, ધર્મપરાયણ છે અને ઉચ્ચ કુળમાં જન્મ્યો છે, તેને ધર્મચારી રાજાઓએ વૃદ્ધજનોમાં નિયુક્ત કરવો જોઈએ.
3.31.10
पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते ।
शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ॥ ३.३१.१० ॥
ધર્મ પર અતિશય શંકા કરનાર, શાસ્ત્રનું ઉલ્લંઘન કરનાર મંદબુદ્ધિ માણસ શૂદ્રો અને ચોરો કરતાં પણ વધુ પાપી છે.
3.31.11
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः ।
मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता ॥ ३.३१.११ ॥
મહાતપસ્વી, અપ્રમેય આત્મા ધરાવતા ઋષિ માર્કંડેયને ચાલતા તમે પ્રત્યક્ષ જોયા છે; ધર્મને કારણે જ તેઓ ચિરંજીવી છે.
3.31.12
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः ।
अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः ॥ ३.३१.१२ ॥
વ્યાસ, વસિષ્ઠ, મૈત્રેય, નારદ, લોમશ, શુક અને બીજા સર્વ ઋષિઓ — સુચેતસ એવા તેઓ બધા — ધર્મને કારણે જ એવા છે.
3.31.13
प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् ।
शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योऽपि गरीयसः ॥ ३.३१.१३ ॥
દિવ્ય યોગથી યુક્ત, શાપ અને અનુગ્રહ આપવા સમર્થ, દેવોથી પણ મહાન એવા આમને તું પ્રત્યક્ષ જુએ છે.
3.31.14
एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदाऽनधे ।
कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥ ३.३१.१४ ॥
હે નિષ્પાપ, આ સદા પ્રથમ ધર્મનું જ વર્ણન કરે છે, કર્તવ્યનો ઉપદેશ આપે છે; દેવો સમાન આમની બુદ્ધિ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન અને આગમ પર આધારિત છે.
3.31.15
अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च ।
रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ॥ ३.३१.१५ ॥
તેથી, હે કલ્યાણી, રજોગુણથી મોહિત મનથી ધાતા અને ધર્મની નિંદા કે શંકા કરવી તને યોગ્ય નથી.
3.31.16
उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान् ।
धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति ॥ ३.३१.१६ ॥
મૂર્ખ માણસ દૃઢ નિશ્ચયવાળા સર્વને ઉન્મત્ત માને છે; ધર્મમાં અતિશય શંકા કરનાર બીજા કશામાં પ્રમાણ શોધતો નથી.
3.31.17
इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् ।
एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ॥ ३.३१.१७ ॥
ઇન્દ્રિયસુખ સાથે બંધાયેલું, લોકસાક્ષી એવું આ જ બસ છે એમ મૂર્ખ માને છે; તે બીજા મોહમાં જાય છે.
3.31.18
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते ।
ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ॥ ३.३१.१८ ॥
જે ધર્મમાં અતિશય શંકા કરે છે તેના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી; તે દીન અને પાપી ચિંતન કરતો લોકોને પામતો નથી.
3.31.19
प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः ।
कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ३.३१.१९ ॥
પ્રમાણથી વિમુખ થઈ, વેદ અને શાસ્ત્રોના અર્થની નિંદા કરનાર, કામ-લોભને અનુસરનાર મૂઢ નરકને પામે છે.
3.31.20
आर्षं प्रमाणमुत्क्राम्य धर्मं न प्रतिपालयन् ।
सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥ ३.३१.२० ॥
ઋષિઓના પ્રમાણનું ઉલ્લંઘન કરી, ધર્મનું પાલન ન કરનાર, સર્વ શાસ્ત્રોને ઓળંગનાર મૂઢ જન્મોમાં સુખ પામતો નથી.
3.31.21
यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते ।
अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ ३.३१.२१ ॥
જે સદા દૃઢ નિશ્ચયથી માત્ર ધર્મને જ શરણ લે છે, શંકા વિના, હે કલ્યાણી, તે પરલોકમાં અનંત સુખ ભોગવે છે.
3.31.22
यस्य नार्षं प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारश्च भामिनि ।
न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः ॥ ३.३१.२२ ॥
જેની પાસે ઋષિઓનું પ્રમાણ અને શિષ્ટાચાર નથી, હે ભામિની, તેના માટે પરલોક નથી, આ લોક પણ નથી—એ જ નિશ્ચય છે.
3.31.23
शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मास्मातिशङ्कथाः ।
पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥ ३.३१.२३ ॥
હે કૃષ્ણે, શિષ્ટોએ આચરેલા ધર્મ પર અતિશય શંકા ન કર; આ પુરાણ છે, સર્વજ્ઞ અને સર્વદર્શી ઋષિઓએ કહેલું.
3.31.24
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् ।
सैवः नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ॥ ३.३१.२४ ॥
હે દ્રૌપદી, સ્વર્ગે જનારાઓ માટે ધર્મ જ નાવ છે, બીજી નહીં; સમુદ્ર પાર કરવા ઇચ્છતા વેપારી માટે નાવ જેવી.
3.31.25
अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः ।
अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ॥ ३.३१.२५ ॥
ધર્માચરણ કરનારાઓએ આચરેલો ધર્મ જો ફળરહિત હોય, તો આધારહીન અંધકારમાં આ જગત ડૂબી જાય, હે નિર્દોષ.
3.31.26
निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् ।
विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं कंचिदाप्नुयुः ॥ ३.३१.२६ ॥
તેઓ નિર્વાણ નહીં પામે, પશુ જેવું જીવન જીવશે, કેવળ વિનાશ સાથે જોડાઈ જશે અને કોઈ લાભ નહીં મેળવે.
3.31.27
तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३.३१.२७ ॥
તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, દાન અને સરળતા — આ બધાં જો ફળરહિત હોય.
3.31.28
नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरेऽपि च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३.३१.२८ ॥
બીજાઓ, પછીના અને તેમનાથી પણ પછીના ધર્મનું આચરણ ન કરત, જો દાન અને સરળતા ફળરહિત હોય તો.
3.31.29
ऋषयस्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ॥ ३.३१.२९ ॥
ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, અસુરો અને રાક્ષસો, આ શક્તિશાળીઓ કયા કારણે આદરપૂર્વક ધર્મનું આચરણ કરે?
3.31.30
फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि स्थितम् ।
धर्मं तेऽव्यचरन्कृष्णे स हि धर्म सनातनः ॥ ३.३१.३० ॥
અહીં ફળ આપનાર અને કલ્યાણમાં સ્થિત ધાતાને જાણીને તેઓ ધર્મનું આચરણ કરે છે. હે કૃષ્ણે, તે જ સનાતન ધર્મ છે.
3.31.31
स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते ।
दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥ ३.३१.३१ ॥
આ ધર્મ ફળદાયી છે; ધર્મને ફળરહિત કહેવાતો નથી. વિદ્યાઓનાં ફળો અને તપનાં ફળો પણ એ રીતે જ દેખાય છે.
3.31.32
त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम् ।
वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥ ३.३१.३२ ॥
હે કૃષ્ણા, સાંભળ્યા પ્રમાણે આ જન્મ તું જાણ; પ્રતાપી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન કેવી રીતે જન્મ્યો એ પણ તું જાણે છે.
3.31.33
एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते ।
कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ॥ ३.३१.३३ ॥
હે શુચિસ્મિતા, કર્મોનું ફળ છે એ માટે આટલું ઉદાહરણ જ પૂરતું છે; ધીર પુરુષ થોડામાં પણ સંતુષ્ટ થાય છે.
3.31.34
बहुनाऽपि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः ।
तेषां न ध्मजं किंचित्प्रेत्य कर्मास्ति शर्म वा ॥ ३.३१.३४ ॥
અજ્ઞાની અને બુદ્ધિહીન લોકો ઘણું મેળવીને પણ સંતુષ્ટ થતા નથી; મૃત્યુ પછી તેમને કર્મથી કંઈ કે સુખ મળતું નથી.
3.31.35
कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः ।
प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥ ३.३१.३५ ॥
હે ભામિની, પુણ્ય અને પાપ કર્મોના ફળનો ઉદય, તેમની ઉત્પત્તિ અને લય—એ દેવોનાં ગુહ્ય રહસ્યો છે.
3.31.36
नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः ।
अपि कल्पसहस्रेण न च श्रेयोऽधिगच्छति ॥ ३.३१.३६ ॥
આ જે કોઈ જાણતો નથી, તે અહીં આ પ્રજાઓ મોહિત થાય છે; હજાર કલ્પો સુધી પણ તે શ્રેય પ્રાપ્ત કરતો નથી.
3.31.37
रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ।
कृशाङ्गाः सुब्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्विषाः।
प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥ ३.३१.३७ ॥
આ દેવોથી રક્ષિત છે, કેમ કે દેવતાઓની માયા ગૂઢ છે. કૃશ અંગવાળા, સુવ્રત અને તપથી પાપ બાળી ચૂકેલા દ્વિજો પ્રસન્ન મનથી આમને ખરેખર જુએ છે.
3.31.38
न फलादर्सनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः ।
यष्टव्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानमूयता ॥ ३.३१.३८ ॥
ફળ દેખાતું નથી માટે ધર્મ કે દેવતાઓ પર શંકા ન કરવી. પ્રયત્નથી યજ્ઞ કરવો અને ઈર્ષ્યા વિના દાન આપવું.
3.31.39
कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्धर्मशासनम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद काश्यपः ॥ ३.३१.३९ ॥
કર્મોનું ફળ અહીં છે, અને આ જ ધર્મશાસન છે. બ્રહ્માએ પુત્રોને આ કહ્યું હતું, જે ઋષિ કાશ્યપ જાણે છે.
3.31.40
तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु ।
विमृश्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ॥ ३.३१.४० ॥
તેથી હે કૃષ્ણ, તારો આ સંશય ધુમ્મસની જેમ નાશ પામો. બધું છે એમ વિચારીને નાસ્તિકતાનો ભાવ છોડી દે.
3.31.41
ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप ।
शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी ॥ ३.३१.४१ ॥
ભૂતોના ઈશ્વર અને ધાતાની નિંદા ન કર. તેને જાણવા પ્રયત્ન કર, તેને નમસ્કાર કર; તારી બુદ્ધિ આવી ન થાય.
3.31.42
यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् ।
उत्तमां देवतां कृष्णे मातिवोचः कथंचन ॥ ३.३१.४२ ॥
જેની કૃપાથી તેનો ભક્ત મર્ત્ય હોવા છતાં અમરત્વ પામે છે, તે ઉત્તમ દેવ કૃષ્ણ વિશે કોઈ પણ રીતે અપશબ્દ ન બોલ.