महाभारत · अध्याय 3.310
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.310.1
एतस्मिन्नेव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा ।
सूतोऽधिरथ इत्येव सदारो जाह्नवीं ययौ ॥ ३.३१०.१ ॥
उसी समय धृतराष्ट्र का मित्र अधिरथ नामक सूत अपनी पत्नी के साथ गंगा के तट पर गया।
3.310.2
तस्य भार्याऽभवद्राजन्रूपेणासदृशी भुवि ।
राधा नाम महाभागा न सा पुत्रमविन्दत।
अपत्यार्थे परं यत्नमकरोच्च विशेषतः ॥ ३.३१०.२ ॥
हे राजन्, उसकी पत्नी रूप में पृथ्वी पर अनुपम थी। उस महाभागा का नाम राधा था। उसे पुत्र प्राप्त नहीं हुआ था, इसलिए वह संतान के लिए विशेष प्रयत्न करती थी।
3.310.3
सा ददर्शाथ मञ्जूषामुह्यमानां यदृच्छया ।
दत्तरक्षाप्रतिसरामन्वालम्भनशोभनाम् ॥ ३.३१०.३ ॥
तब उसने संयोगवश बहती हुई एक मंजूषा देखी, जिस पर रक्षासूत्र बँधा था और जो सुंदर हत्थों से सज्जित थी।
3.310.4
ऊर्मीतरङ्गैर्जाह्नव्याः समानीतामुपह्वरम् ।
विवर्तमानां बहुशः पुनःपुनरितस्ततः ॥ ३.३१०.४ ॥
गंगा की लहरों और तरंगों द्वारा तट की ओर लाई गई वह मंजूषा बार-बार इधर-उधर घूम रही थी।
3.310.5
ततः सा वायुना राजन्स्रोतसा च बलीयसा ।
उपानीतो यतः सूतः सभार्यो जलमाश्रितः ॥ ३.३१०.५ ॥
हे राजन्, तब वायु और प्रबल धारा ने उसे वहाँ पहुँचा दिया, जहाँ पत्नी सहित सूत जल के किनारे खड़ा था।
3.310.6
सा तु कौतूहलात्प्राप्तां ग्राहयामास भामिनी ।
ततो निवेदयामास सूतस्याधिरथस्य वै ॥ ३.३१०.६ ॥
तब उस सुंदरी ने कौतूहलवश आई हुई उस मंजूषा को पकड़वा लिया और फिर सूत अधिरथ को सूचित किया।
3.310.7
स तामुद्धृत्य मञ्जूषामुत्सार्य जलमन्तिकात् ।
यन्त्रैरुद्घाटयामास सोऽपश्यत्तत्रबालकम् ॥ ३.३१०.७ ॥
उसने उस संदूक को निकालकर, पानी से दूर हटाकर, यंत्रों से उसे खुलवाया, और वहाँ उसने एक बालक को देखा।
3.310.8
मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजितम् ।
परिम्लानमुखं बालं रुदन्तं क्षुधितं भृशम् ॥ ३.३१०.८ ॥
चमकते कुंडलों से युक्त मुख से शोभित वह बालक, मुरझाए चेहरे वाला, रोता हुआ और अत्यंत भूखा था।
3.310.9
स तु तं परया लक्ष्म्या दृष्ट्वा युक्तं वरात्मजम् ।
स सूतो भार्यया सार्धं विस्मयोत्फुल्ललोचनः।
अङ्कमारोप्य तं बालं भार्यां वचनमब्रवीत् ॥ ३.३१०.९ ॥
उस श्रेष्ठ पुत्र को परम शोभा से युक्त देखकर, विस्मय से खुली आँखों वाले उस सूत ने अपनी पत्नी के साथ, उस बालक को गोद में बिठाकर पत्नी से यह वचन कहा।
3.310.10
इदमत्यद्भुतं भीरु यतो जातोस्मि भामिनि ।
दृष्टवान्देवगर्भोऽयं मन्येऽस्माकमुपागतः ॥ ३.३१०.१० ॥
हे भीरु, यह अत्यंत अद्भुत है, क्योंकि हे भामिनी, मैं (जन्म लेने के कारण) देखता हूँ—यह दैव-गर्भ मेरे पास आया है, ऐसा मैं मानता हूँ।
3.310.11
अनपत्यस्य पुत्रोऽयं देवैर्दत्तो ध्रुवं मम ।
इत्युक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायै स महीपते ॥ ३.३१०.११ ॥
यह पुत्र निश्चय ही देवताओं ने मुझ निःसंतान को दिया है। यह कहकर, हे महीपति, उसने वह पुत्र राधा को दे दिया।
3.310.12
रप्रतिजग्राह तं राधा विधिवद्दिव्यरूपिणम् ।
पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं श्रिया वृतम् ॥ ३.३१०.१२ ॥
राधा ने विधिपूर्वक उस दिव्य रूप वाले पुत्र को ग्रहण किया—कमल-गर्भ के समान कांति वाले, दैव-गर्भ, शोभा से युक्त उस पुत्र को।
3.310.13
स्तन्यं समस्रवच्चास्य दैवादित्थ निश्चयः ।
पुपोष चैनं विधिवद्ववृधे स च वीर्यवान्।
ततः प्रभृति चाप्यन्ये प्राभवन्नौरसाः सुताः ॥ ३.३१०.१३ ॥
उसके स्तनों से दूध बह निकला — दैव के विधान से ऐसा ही निश्चय हुआ। उन्होंने उसे विधिपूर्वक पाला, और वह पराक्रमी बालक बढ़ने लगा। तब से दूसरे औरस पुत्र भी उत्पन्न हुए।
3.310.14
नामकर्म च चक्रुस्ते कुण्डले तस् दृश्यते ।
कर्ण इत्येव तं बालं दृष्ट्वा कर्णं सकुण्डलम् ॥ ३.३१०.१४ ॥
उन्होंने नामकरण संस्कार किया। उसके कुंडल दिखाई दे रहे थे; कान में कुंडल देखकर उस बालक को 'कर्ण' ही कहा गया।
3.310.15
वसुवर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम् ।
नामास्य वसुषेणेति ततश्चक्रुर्द्विजातयः ॥ ३.३१०.१५ ॥
उस स्वर्ण-कवच धारण किए, स्वर्ण-कुंडलों वाले बालक को देखकर ब्राह्मणों ने उसका नाम 'वसुषेण' रखा।
3.310.16
एवं स सूतपुत्रत्वं जगामामितविक्रमः ।
वसुषेण इतिख्यातो वृष इत्येव च प्रभुः ॥ ३.३१०.१६ ॥
इस प्रकार वह अमित पराक्रमी सूतपुत्र-भाव को प्राप्त हुआ। 'वसुषेण' नाम से प्रसिद्ध और 'वृष' नाम से भी विख्यात वह समर्थ पुरुष बना।
3.310.17
सूतस्य ववृधेऽङ्गेषु ज्येष्ठः पुत्रः स वीर्यवान् ।
चारेण विदितश्चासीत्पृथया दिव्यवर्मभृत् ॥ ३.३१०.१७ ॥
वह पराक्रमी सूत का ज्येष्ठ पुत्र अंग देश में बढ़ा। दूतों द्वारा पृथा (कुंती) को भी ज्ञात हुआ कि वह दिव्य कवच धारण करने वाला है।
3.310.18
सूतस्त्वधिरथः पुत्रं विवृद्धं समयेन तम् ।
दृष्ट्वा प्रस्थापयामास पुरं वारणसाह्वयम् ॥ ३.३१०.१८ ॥
पर सूत अधिरथ ने अपने पुत्र को समय के साथ बड़ा हुआ देखकर उसे वारणसाह्व नगर भेज दिया।
3.310.19
तत्रोपसदनं चक्रे द्रोणस्येष्वस्त्रकर्मणि ।
सख्यं दुर्योधनेनैवमगमत्स च वीर्यवान् ॥ ३.३१०.१९ ॥
वहाँ उसने द्रोण के धनुर्विद्या के कर्म में सेवा की, और इस प्रकार वह पराक्रमी दुर्योधन का मित्र बन गया।
3.310.20
द्रोणात्कृपाच्च रामाच्च सोऽस्त्रग्रामं चतुर्विधम् ।
लब्ध्वा लोकेऽभवत्ख्यातः परमेष्वासतां गतः ॥ ३.३१०.२० ॥
द्रोण, कृप और राम से उसने चार प्रकार का अस्त्र-समूह पाया, और संसार में प्रसिद्ध होकर परम धनुर्धरता को प्राप्त हुआ।
3.310.21
संधाय धार्तराष्ट्रेण पार्थानां विप्रिये रतः ।
योद्धुमाशंसते नित्यं फल्गुनेन महात्मना ॥ ३.३१०.२१ ॥
धृतराष्ट्र के पुत्र से मेल करके, पार्थों के अहित में लगा हुआ वह सदा महात्मा फल्गुन (अर्जुन) से युद्ध करने की इच्छा रखता है।
3.310.22
सदा हि तस् स्पर्धाऽऽसीदर्जुनन विशांपते ।
अर्जुनस्य च कर्णेन यतो द्वन्द्वं बभूव ह ॥ ३.३१०.२२ ॥
हे प्रजापति, सदा उसकी अर्जुन से स्पर्धा रही; और अर्जुन तथा कर्ण के बीच द्वन्द्व इसी से उत्पन्न हुआ।
3.310.23
एतद्गुह्यं महाराज सूर्यस्यासीन्न संशयः ।
यः सूर्यसंभवः कर्णः कुर्यात्प्रतिकुले रतः ॥ ३.३१०.२३ ॥
हे महाराज, यह रहस्य है कि वह सूर्य का पुत्र था, इसमें संदेह नहीं; वह कर्ण, जो सूर्य से उत्पन्न था, प्रतिकूल कार्यों में रत रहा।
3.310.24
तं तु कुण्डलिनं दृष्ट्वा वर्मणा च समन्वितम् ।
अवध्यं समरे मत्वा पर्यतप्यद्युधिष्ठिरः ॥ ३.३१०.२४ ॥
कुण्डल पहने और कवच से युक्त उसे देखकर, युद्ध में उसे अवध्य मानकर युधिष्ठिर अत्यंत चिंतित हुए।
3.310.25
यदा च कर्णो राजेन्द्र भानुमन्तं दिवाकरम् ।
स्तौति मध्यंदिने प्राप्ते प्राञ्जलिः सलिलोत्थितः ॥ ३.३१०.२५ ॥
हे राजेन्द्र, जब कर्ण मध्याह्न आने पर जल से उठकर हाथ जोड़े तेजस्वी दिवाकर सूर्य की स्तुति करता है।
3.310.26
तत्रैनमुपतिष्ठन्ति ब्राह्मणा धनहेतुना ।
नादेयं तस्य तत्काले किंचिदस्ति द्विजातिषु ॥ ३.३१०.२६ ॥
वहाँ ब्राह्मण धन की इच्छा से उसके पास आते हैं। उस समय द्विजों के लिए उसके पास कुछ भी अदेय नहीं है।
3.310.27
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा भिक्षां देहीत्युपस्थितः ।
स्वागतं चेति राधेयस्तमथ प्रत्यभाषत ॥ ३.३१०.२७ ॥
इन्द्र ब्राह्मण का रूप धारण करके 'भिक्षा दो' कहते हुए उसके सामने आ खड़े हुए; तब राधापुत्र कर्ण ने उनसे 'स्वागत है' कहकर उत्तर दिया।