Mahābhārata · Adhyāya 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

Leer con significados

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

Vio a sus hermanos muertos, como los guardianes del mundo caídos al final de una edad, iguales a Indra y Vaiśravaṇa.

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

Al ver a Arjuna muerto, con el arco y las flechas dispersos, y a Bhīmasena y a los gemelos inmóviles, con la vida ida.

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

Suspirando largo y caliente, abrumado por el dolor y las lágrimas, al ver caídos a todos sus hermanos, se llenó de angustia.

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

¿No prometiste, oh de brazos poderosos, Vṛkodara, que en la batalla quebraría con la maza ambos muslos de Suyodhana?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

Hoy todo aquello es en vano, ahora que tú, héroe, magnánimo y de brazos poderosos, acrecentador de la gloria de los Kurus, has caído.

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

Las palabras nacidas de los hombres pueden ser prometidas contra el dharma, pero ¿cómo podrían resultar falsas vuestras palabras divinas?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

Cuando también los dioses hablaron de ti en el rito de tu nacimiento, Dhanaṃjaya: «No eres inferior al de mil ojos; eres el hijo de Kuntī, verdaderamente tuyo».

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

En el norte y en los montes Pāriyātra, todos los seres cantaban que él recuperaría de nuevo, con su propia fuerza, la fortuna perdida de ellos.

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

Nadie podía vencerle en batalla, y él no era invencible para nadie. ¿Cómo ha caído este poderoso Jiṣṇu bajo el poder de la muerte?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

Destrozando mi esperanza, Dhanaṃjaya yace en el suelo. Confiando en este señor, soportamos estas penas.

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

Héroes audaces, siempre aniquiladores de enemigos, invulnerables a todas las armas, los dos poderosos hijos de Kuntī, Bhīmasena y Dhanaṃjaya: ¿cómo han caído bajo el poder del enemigo?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

Sin duda mi corazón está hecho de hierro y piedra, de corazón duro, pues no se rompe al ver hoy caídos a estos gemelos.

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

Conocedores de las escrituras, conocedores del lugar y del tiempo, dotados de ascesis y entregados a la acción, toros entre los hombres, ¿por qué yacéis sin haber realizado ninguna acción apropiada?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

Con los cuerpos sin heridas y los arcos aún sin limpiar, inconscientes y reunidos en el suelo, invencibles, ¿por qué yacéis?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

Al ver a sus hermanos durmiendo profundamente en las laderas de la montaña, el sabio, sudando y angustiado, cayó en un estado doloroso.

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

Diciendo: «Así es, en efecto», aquel rey de alma justa, sumido en medio de un océano de dolor, agitado, reflexionó sobre la causa.

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

Meditando qué se debía hacer, el de grandes brazos y gran sabiduría, conocedor de las divisiones del lugar y del tiempo, no encontró camino.

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

Entonces el hijo del ascetismo, de alma justa, se recobró. Tras lamentarse de muchas maneras, Yudhiṣṭhira, hijo de Dharma, reflexionó con su intelecto: '¿Por quién han sido derribados estos héroes?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

No hay señal de golpes de armas en ellos, ni huella de nadie aquí. Creo que un gran espíritu (bhūta) ha matado a mis hermanos.

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

Reflexionaré con la mente concentrada, o lo sabré después de beber agua. Esta terrible ruina de mis hermanos magnánimos ha ocurrido de golpe.

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

Sin duda esto fue ideado en secreto por Duryodhana, urdido por el rey de Gandhāra (Śakuni), por aquel de mente siempre torcida.

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

Lo que debe hacerse o no hacerse acaba siendo lo mismo. ¿Qué héroe confiaría en él, el malvado de alma no purificada?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

O bien esto puede ser una maniobra de los agentes secretos de aquel malvado. Así, el de gran entendimiento reflexionó de muchas maneras.

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

¿Qué diré al maestro? ¿Qué diré a Kṛpa y a Bhīṣma? ¿Qué diré a Vidura, igual a Bṛhaspati en el consejo?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

¿Qué diré a la madre Ambā (Kuntī), siempre partícipe del dolor, cuando, al verme privado de mis hermanos, me pregunte ansiosa por sus hijos?

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

Cuando fuiste al bosque junto a todos tus hermanos, héroes de valor igual al de Śakra, ¿cómo has regresado solo?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"¿Quién, y con qué veneno, ha contaminado esta agua? Aunque muertos, en ellos no aparece alteración alguna; los rostros de mis hermanos permanecen serenos", así reflexionó.

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

¿Quién más, salvo Yama, oh fin del tiempo, podría enfrentarse uno a uno a estos mejores de los hombres, cuya fuerza es como una inundación?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

Con esta resolución se sumergió en aquella agua; y al bajar a beber, oyó una voz desde el cielo.

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

Soy una grulla, que se alimenta de musgo y peces. A tus hermanos menores los he llevado al poder de la muerte. ¡Oh príncipe! Si no respondes a mis preguntas, serás el quinto.

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

Querido hijo, no actúes con temeridad sobre el agua que ya me pertenece. Hijo de Kuntī, responde primero a las preguntas, luego bebe y llévatela.

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

Tú, el primero entre los Rudras, los Vasus o los Maruts, te pregunto: ¿quién eres, dios? Esto no lo hizo Śakuni.

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

Himālaya, Pāriyātra, Vindhya y Malaya: estas cuatro montañas, ¿por el poder de quién fueron derribadas sobre la tierra?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

Mejor de los poderosos, has hecho una hazaña muy grande al matar a mis cuatro hijos, grandes arqueros.

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

Aquellos a quienes ni dioses, gandharvas, asuras ni rākṣasas podrían resistir en la gran batalla: esta es tu hazaña más asombrosa.

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

No conozco tu propósito ni comprendo lo que deseas. Una gran curiosidad ha surgido en mí, y el temor ha llegado a mí.

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

Porque mi corazón está turbado y me ha subido una fiebre a la cabeza, pregunto, oh venerable: ¿quién eres tú que estás aquí?

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

Soy un yakṣa; que el bien sea contigo. No soy un ave que habita en el agua. Por mí fueron muertos y detenidos todos tus hermanos.

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

Entonces, habiendo oído aquella palabra funesta y de sílabas duras, oh rey, mientras hablaba el yakṣa, él no tembló; permaneció firme.

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

Vio al yakṣa de ojos deformes y cuerpo enorme, alto como una palmera, semejante al fuego ardiente y al sol, invencible, parecido a una montaña.

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

El toro de los Bharatas lo vio de pie, apoyado en el puente, amenazando con un gran sonido, profundo como la voz de una nube.

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

El yakṣa habló al hijo de Kuntī, atormentado por el dolor por sus hermanos.

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

Oh rey, estos hermanos tuyos, aunque se lo prohibí una y otra vez, quisieron tomar el agua por la fuerza, así que los derribé. Oh rey, quien aquí desee salvar su vida no debe beber esta agua.

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

Oh hijo de Pṛthā, no actúes con temeridad con esta agua, que reclamo primero. Oh hijo de Kuntī, responde primero a mis preguntas, y luego bebe y llévatela.

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

Y yo no deseo tu derecho previo, oh yaksha.

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

Ciertamente, los hombres virtuosos nunca alaban que un hombre se alabe a sí mismo. Sin embargo, oh toro de los hombres, responderé a tus preguntas según mi sabiduría; pregúntame.

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

¿Quién eleva al sol? ¿Quiénes se mueven en torno a él? ¿Quién lo conduce al ocaso, y sobre qué se sostiene firme?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

El Brahman eleva al sol; los dioses se mueven en torno a él. El dharma lo conduce al ocaso, y él se sostiene firme en la verdad.

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

¿Por qué uno se vuelve versado en los Vedas? ¿Por qué obtiene lo grande? ¿Por qué, oh rey, tiene un segundo compañero? ¿Y por qué se vuelve sabio?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

Por el aprendizaje uno se vuelve versado en los Vedas; por la austeridad obtiene lo grande; por la firmeza tiene un segundo compañero; por servir a los mayores se vuelve sabio.

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

¿Cuál es la divinidad de los brahmanes? ¿Cuál es su deber, como el de los buenos? ¿Cuál es el estado humano de estos? ¿Qué hay en ellos, como en los malvados?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

Su divinidad es el estudio de los Vedas; su austeridad es como la de los buenos; la muerte es su estado humano; el reproche es como el de los malvados.

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

¿Cuál es la divinidad de los kṣatriyas? ¿Cuál es su deber, como el de los buenos? ¿Cuál es el estado humano de estos? ¿Qué hay en ellos, como en los malvados?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

Su divinidad son las flechas y las armas; su sacrificio es como el de los buenos; el temor es en verdad su estado humano; el abandono es como el de los malvados.

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

¿Cuál es el único Sāman apto para el sacrificio? ¿Cuál es el único Yajus apto para el sacrificio? ¿Cuál de ellos elige el sacrificio, y cuál no transgrede el sacrificio?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

El aliento es en verdad el Sāman apto para el sacrificio, y la mente es en verdad el Yajus apto para el sacrificio. La única Ṛc elige el sacrificio, y el sacrificio no la transgrede.

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

Entre los que siembran, ¿qué es lo mejor? Entre los que esparcen semilla, ¿qué es lo excelente? Entre los que permanecen firmes, ¿qué es lo mejor? Entre los que dan a luz, ¿qué es lo excelente?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

Entre los que siembran, la lluvia es lo mejor; entre los que esparcen semilla, la semilla misma es excelente. Entre los que permanecen firmes, las vacas son lo mejor; entre los que dan a luz, el hijo es excelente.

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

¿Quién, aunque inteligente, disfrutando los objetos de los sentidos, honrado en el mundo y estimado por todos los seres, respirando aún no vive?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

Quien no hace ofrenda a estos cinco — los dioses, los huéspedes, los sirvientes, los antepasados y a sí mismo — no vive, aunque respire.

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

¿Qué es más pesado que la tierra? ¿Qué es más alto que el cielo? ¿Qué es más veloz que el viento? ¿Qué es más numeroso que la hierba?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

La madre es más pesada que la tierra, el padre más alto que el cielo. La mente es más veloz que el viento, y la preocupación más numerosa que la hierba.

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

¿Qué duerme y, sin embargo, no parpadea? ¿Qué, una vez nacido, no se mueve? ¿De quién no existe el corazón? ¿Qué crece con rapidez?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

El pez dormido no parpadea; el huevo ya eclosionado no se mueve. La piedra no tiene corazón; el río crece con velocidad.

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

¿Quién es el amigo del viajero? ¿Quién es el amigo del que se queda en casa? ¿Quién es el amigo del enfermo? ¿Y quién es el amigo del que va a morir?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

El saber es el amigo del viajero; la esposa es la amiga del que se queda en casa. El médico es el amigo del enfermo; la generosidad es la amiga del que va a morir.

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

¿Quién es el huésped de todos los seres? ¿Cuál es el dharma eterno? Oh señor de reyes, ¿qué es lo inmortal, y qué es este mundo entero?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

El fuego es el huésped de todos los seres; el soma y la leche de las vacas son néctar. El dharma eterno e inmortal es el viento, y este mundo entero también lo es.

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

¿Qué vaga solo? ¿Quién, habiendo nacido, vuelve a nacer? ¿Cuál es el remedio del frío, y cuál es el gran campo de siembra?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

El sol vaga solo; la luna vuelve a nacer. El fuego es el remedio del frío, y la tierra es el gran campo de siembra.

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

¿Cuál es el único pie del dharma? ¿Cuál es el único pie de la fama? ¿Cuál es el único pie del cielo? ¿Cuál es el único pie de la felicidad?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

La destreza es el único pie del dharma; la generosidad es el único pie de la fama. La verdad es el único pie del cielo; la buena conducta es el único pie de la felicidad.

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

¿Qué es el ātman del hombre? ¿Quién es el amigo creado por el destino? ¿Cuál es su sustento? ¿Cuál es su refugio supremo?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

El hijo es el ātman del hombre, la esposa es el amigo creado por el destino. La nube de lluvia es su sustento, y la generosidad es su refugio supremo.

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

¿Quién es el mejor entre los afortunados? ¿Qué es lo mejor entre las riquezas? ¿Qué es lo mejor entre las ganancias? ¿Qué es lo mejor entre las alegrías?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

Entre los afortunados, lo mejor es la habilidad; entre las riquezas, lo mejor es el saber sagrado. Entre las ganancias, el bien supremo es la salud; entre las alegrías, lo mejor es la satisfacción.

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

¿Cuál es el dharma supremo en el mundo? ¿Y qué dharma da siempre fruto? ¿Qué, una vez dominado, hace que los hombres no se aflijan? ¿Por quiénes se establece un pacto que nunca se desgasta?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

La no crueldad (ānṛśaṃsya) es el dharma supremo; el dharma de las tres (Vedas) siempre da fruto. Habiendo dominado la mente, los hombres no se afligen; el pacto hecho por los buenos nunca se desgasta.

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

¿Al abandonar qué se vuelve un hombre querido? ¿Al abandonar qué no se aflige? ¿Al abandonar qué se vuelve próspero? ¿Al abandonar qué puede ser feliz?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

Al abandonar el orgullo un hombre se vuelve querido; al abandonar la ira no se aflige. Al abandonar el deseo se vuelve próspero; al abandonar la codicia puede ser feliz.

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

¿Con qué propósito se da una ofrenda al brahmán? ¿Con qué propósito a los actores y bailarines? ¿Y con qué propósito a los sirvientes y a los reyes?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

Por el dharma se da una ofrenda al brahmán; por la fama se da a los actores y bailarines. A los sirvientes se da para mantenerlos unidos, y a los reyes por temor.

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

El mundo, cubierto por la ignorancia, no resplandece por la oscuridad. Por codicia el hombre abandona a sus amigos, y por apego no va al cielo.

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

El mundo, cubierto por la ignorancia, no resplandece por la oscuridad. Por codicia el hombre abandona a sus amigos, y por apego no va al cielo.

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

¿Cómo se convierte un hombre en muerto? ¿Cómo se convierte un reino en muerto? ¿Cómo se vuelve muerto el śrāddha, o cómo se vuelve muerto un sacrificio?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

Un hombre pobre está muerto; un reino sin rey está muerto; un śrāddha sin brahmanes versados está muerto; un sacrificio sin ofrendas a los sacerdotes está muerto.

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

¿Cuál es la dirección? ¿Qué es el agua? Oh Pārtha, ¿qué es el alimento y qué es el veneno? Di el tiempo del śrāddha; luego bebe y toma.

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

Los buenos son la dirección; el cielo es el agua; la vaca es el alimento; el brahmán es el veneno. El brahmán es el tiempo del śrāddha—¡Oh Yakṣa, cómo lo consideras?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

¿Cuál se declara como la marca de la austeridad? ¿Qué se proclama como dominio de sí? ¿Qué se declara como la paciencia suprema, y qué se proclama como pudor (hrī)?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

La austeridad es permanecer en el propio dharma; el dominio de sí es refrenar la mente; la paciencia es soportar los pares de opuestos; el pudor (hrī) es apartarse de las acciones indebidas.

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

Oh rey, ¿qué se llama conocimiento? ¿Y qué se proclama como calma (śama)? ¿Qué se dice que es la compasión suprema? ¿Y qué se declara como rectitud (ārjava)?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

El conocimiento es la comprensión cabal del sentido verdadero. La calma (śama) es la serenidad de la mente. La compasión es el deseo de la felicidad de todos. La rectitud (ārjava) es la ecuanimidad del ánimo.

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

¿Quién es el enemigo de los hombres, difícil de vencer? ¿Y cuál es la enfermedad sin fin? ¿Cómo se considera al hombre bueno y cómo al malo?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

La ira es el enemigo muy difícil de vencer, y la codicia es la enfermedad sin fin. Quien es benéfico para todos los seres se considera bueno, y quien es despiadado se considera malo.

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

Oh rey, ¿qué se llama ofuscación (moha)? ¿Y qué se declara como orgullo (māna)? ¿Qué debe reconocerse como pereza? ¿Y qué se declara como pena?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

La ofuscación es en verdad el desconcierto respecto al dharma. El orgullo es la presunción de sí mismo. La pereza es la inacción en el dharma. Y se dice que el pesar es ignorancia.

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

¿Qué han declarado los sabios como estabilidad, y qué se llama firmeza? ¿Qué se declara como el baño supremo, y qué se llama aquí dāna?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

La firmeza en el propio deber es estabilidad; el control de los sentidos es firmeza. Abandonar las impurezas de la mente es el baño; proteger a los seres es, en verdad, dāna.

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

¿A quién debe reconocerse como sabio? ¿Quién es llamado no creyente? ¿Quién es el necio, qué es el deseo, y qué se recuerda como envidia?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

Debe reconocerse como sabio al conocedor del dharma. Se llama no creyente y necio. El deseo es la causa del saṃsāra, y el tormento del corazón es recordado como envidia.

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

¿Qué se ha declarado como egoísmo, y qué se proclama como hipocresía? ¿Qué se ha declarado el destino supremo, y qué se llama calumnia?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

La gran ignorancia es el egoísmo; la hipocresía es alzar la bandera del dharma. Se declara que el destino es el fruto de dāna; la calumnia es denigrar a otros.

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

Dharma, artha y kāma son mutuamente opuestos. ¿Cómo puede darse la unión de estos opuestos eternos en un solo lugar?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

Cuando el dharma y la esposa se siguen mutuamente, sometidos el uno al otro, entonces se produce la unión de los tres: dharma, riqueza y deseo.

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

¡Oh toro de los Bharatas! ¿Por quién se alcanza el infierno imperecedero? Puesto que te pregunto esto, deberías responderme pronto.

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

Quien, habiendo llamado él mismo a un brahmán, después le dice al brahmán mendigo y desamparado: «No hay nada», irá al infierno imperecedero.

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

Quien miente acerca de los Vedas y de los tratados de dharma, respecto a los dos veces nacidos, a los dioses y a los deberes para con los antepasados, irá al infierno imperecedero.

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

Quien, teniendo riquezas a su disposición, por codicia, sin dar ni disfrutar, después dice: «No hay nada», irá al infierno imperecedero.

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

Oh rey, ¿por el linaje, la conducta, el estudio de los Vedas o el saber, por qué se llega a ser brāhmaṇa? Dilo con certeza.

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

Escucha, Yakṣa, querido. No el linaje, no el estudio del Veda, ni el saber; la causa de ser dvija es solo la conducta; no hay duda de ello.

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

El brāhmaṇa debe guardar la conducta con esfuerzo, sobre todo. Quien conserva intacta su conducta no está disminuido; pero quien se arruina por la conducta ya está muerto.

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

Los recitadores, los lectores y los que meditan los tratados — si todos son viciosos y necios, el que actúa rectamente es el sabio.

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

Incluso quien conoce los cuatro Vedas, si es de mala conducta, es inferior a un śūdra; quien se dedica al agnihotra y domina sus sentidos es recordado como brāhmaṇa.

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

¿Qué gana quien habla con palabras agradables? ¿Qué gana quien actúa tras deliberar? ¿Qué gana quien hace muchos amigos? ¿Qué gana quien se deleita en el dharma? Dilo.

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

Quien habla palabras agradables se vuelve querido. Quien actúa tras reflexionar cuidadosamente vence en gran medida. Quien hace muchos amigos vive en felicidad. Y quien se deleita en el dharma alcanza el destino.

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

¿Quién se regocija? ¿Cuál es la maravilla? ¿Cuál es el camino? ¿Y cuál es la noticia? Responde a mis sabias preguntas, para que los parientes muertos vuelvan a vivir.

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

Aquel que cocina verduras en su propia casa el quinto o el sexto día, que no tiene deudas y no vive en el extranjero — oh morador de las aguas, ese se regocija.

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

Día tras día, los seres vivos aquí van a la morada de Yama, y sin embargo los que quedan desean la permanencia. ¿Qué mayor maravilla podría haber que esta?

3.314.120

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

El razonamiento carece de base firme, las escrituras difieren, y la opinión de ningún sabio único es autoridad. La esencia del dharma yace oculta en una cueva; el camino es aquel que han recorrido los grandes. La tierra es la vasija, el cielo la tapa, el fuego del sol, con el día y la noche como combustible, y los meses y las estaciones el movimiento del cucharón: el Tiempo cocina a todos los seres. Esta es la noticia.