మహాభారతం · అధ్యాయం 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

పదార్థాలతో చదవండి

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

యుగాంతం వచ్చినప్పుడు పడిపోయిన లోకపాలురవలె, ఇంద్రుడు మరియు వైశ్రవణునితో సమానులైన హతులైన సోదరులను అతడు చూశాడు.

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

విల్లు బాణాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉండగా, హతుడైన అర్జునుని, భీమసేనుని, కవల సోదరులను చలనం లేక ప్రాణం పోయినవారిగా చూసి.

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

దీర్ఘంగా వేడిగా నిట్టూర్చి, శోకబాష్పాలలో మునిగి, పడిపోయిన సోదరులందరినీ చూసి చింతతో నిండిపోయాడు.

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

మహాబాహు, వృకోదరా, యుద్ధంలో గదతో సుయోధనుని రెండు తొడలను విరగ్గొడతానని నువ్వు ప్రతిజ్ఞ చేయలేదా?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

వీరుడా, మహాత్మా, మహాబాహో, కురువంశ కీర్తిని పెంచేవాడా, నువ్వు పడిపోయిన ఈ రోజు నా సంకల్పమంతా వ్యర్థమైంది.

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

మనుషుల మాటలు ధర్మవిరుద్ధమైన ప్రతిజ్ఞలుగా ఇవ్వబడవచ్చు, కాని మీ దివ్య వాక్కులు ఎలా అసత్యమవుతాయి?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

పుట్టినప్పుడు జన్మ-సంస్కారంలో దేవతలు కూడా నిన్ను గురించి, "ధనంజయా, నువ్వు సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునికంటె తక్కువవాడివి కావు, కుంతీ పుత్రుడా, నీవు నీవే" అని చెప్పారు.

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

ఉత్తరదిశలోనూ పారియాత్ర పర్వతాలపైనా సర్వప్రాణులు పాడాయి; వీరి నష్టమైన శ్రీని అతడు తన బలంతో మళ్ళీ తెచ్చుకుంటాడని.

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

యుద్ధంలో ఇతడిని జయించేవాడు ఎవడూ లేడు; ఇతడు ఎవరికీ జయించబడనివాడూ కాదు; ఆ మహాబలుడైన జిష్ణువు మృత్యువశమై ఎలా పోయాడు?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

నా ఆశను భగ్నం చేసి ఈ ధనంజయుడు నేలపై పడి ఉన్నాడు; ఈ నాథుడిని ఆశ్రయించి మేము ఈ కష్టాలను సహించాము.

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

యుద్ధంలో ఎల్లప్పుడూ ధైర్యవంతులై శత్రువులను సంహరించే, అన్ని అస్త్రాలకూ లొంగని ఆ మహాబలురైన కుంతీ పుత్రులు భీమసేనుడు, ధనంజయుడు శత్రువు వశమై ఎలా పోయారు?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

నిజంగా నా హృదయం ఇనుపరాతితో చేయబడింది, కఠినమైనది; ఈ ఇద్దరు జంటలు ఈ రోజు పడిపోయినట్లు చూసినా అది పగిలిపోవడం లేదు.

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

శాస్త్రజ్ఞులు, దేశకాలజ్ఞులు, తపస్సుతో కూడినవారు, కర్మనిష్ఠులు అయిన పురుషశ్రేష్ఠులారా, తగిన కర్మ ఏదీ చేయకుండా మీరు ఎందుకు పడుకున్నారు?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

గాయపడని దేహాలు, తుడవని విల్లులు కలిగినవారై, స్పృహ లేక నేలపై చేరి, అపరాజితులారా, మీరు ఎందుకు పడుకున్నారు?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

పర్వత ప్రాంతాలలో గాఢంగా నిద్రిస్తున్న సోదరులను చూసిన మహామతి, చెమటతో తడిసి, దుఃఖించి, కష్టమైన స్థితికి చేరాడు.

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

'ఇది ఇలాగే ఉంది' అని పలికి, ఆ ధర్మాత్ముడైన నరేశ్వరుడు, శోకసాగర మధ్యలో ఉండి, కలతచెంది కారణాన్ని ఆలోచించాడు.

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

'ఇప్పుడు ఏమి చేయాలి' అని ఆలోచించి, దేశకాల విభాగాలను తెలిసిన మహాబాహువు, మహామతి, మార్గం కనుగొనలేకపోయాడు.

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన తపఃపుత్రుడు తనను తాను నిలబెట్టుకుని, ఈ విధంగా పలు విధాలుగా విలపించి, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు బుద్ధితో ఆలోచించాడు: 'ఈ వీరులను ఎవరు పడగొట్టారు?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

వీరిపై ఆయుధ ప్రహారపు గుర్తు లేదు, ఇక్కడ ఎవరి అడుగుజాడా లేదు. నా సోదరులను చంపినది ఒక మహాభూతమని నేను భావిస్తున్నాను.

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆలోచిస్తాను, లేదా నీరు త్రాగి తెలుసుకుంటాను. మహాత్ముడైన సోదరుల ఈ ఘోర వినాశనం ఒకేసారి జరిగింది.

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

ఇది దుర్యోధనుడు రహస్యంగా పన్నినదై ఉండవచ్చు; గాంధారరాజు (శకుని) రచించినది, ఎల్లప్పుడూ వక్రబుద్ధి గలవాడిచే.

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

చేయదగినదీ చేయరానిదీ రెండూ ఒకటిగానే అవుతాయి. దుష్కర్ముడు, అసంస్కృత ఆత్మ గలవాడిని ఏ వీరుడు నమ్ముతాడు?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

లేదా ఇది ఆ దురాత్ముని రహస్య పురుషుల (గూఢచారుల) ప్రయోగం కావచ్చు అని ఆ మహాబుద్ధి అనేక విధాలుగా ఆలోచించాడు.

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

ఆచార్యుడికి (ద్రోణునికి) నేనేమి చెప్పాలి? కృపుడికి, భీష్ముడికి నేనేమి చెప్పాలి? నీతిలో బృహస్పతితో సమానుడైన విదురునికి నేనేమి చెప్పాలి?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

ఎల్లప్పుడూ దుఃఖాన్ని పంచుకునే అంబ (కుంతి)తో నేనేమి చెప్పను? సోదరులు లేకుండా నన్ను చూసి, పుత్రులపై ఆశతో ఆమె అడిగినప్పుడు.

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల సోదరులందరితో నువ్వు అడవికి వెళ్ళినప్పుడు, ఇప్పుడు ఒక్కడివే ఎలా వచ్చావు?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"ఎవరు, ఏ విషంతో ఈ నీటిని కలుషితం చేశారు? మరణించినప్పటికీ వీరిలో ఏ వికారమూ కనిపించడం లేదు; నా సోదరుల ముఖవర్ణం ప్రసన్నంగా ఉంది" అని అతడు ఆలోచించాడు.

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

ఈ వరద వంటి బలం గల ఉత్తమ పురుషులను ఒక్కొక్కరిగా, కాలాంతకుడైన యముడు తప్ప మరెవరు ఎదుర్కోగలరు?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

ఈ నిశ్చయంతో అతడు ఆ నీటిలో దిగాడు; త్రాగాలనే కోరికతో ఆ నీటిలోకి వెళ్ళినప్పుడు, ఆకాశం నుండి ఒక వాణి వినిపించింది.

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

నేను కొంగను, నాచు మరియు చేపలను తినేవాడిని. నీ తమ్ముళ్లను నేను మృత్యువశానికి పంపించాను. ఓ రాజకుమారా! నా ప్రశ్నలకు నువ్వు సమాధానం చెప్పకపోతే, నువ్వు ఐదవవాడివి అవుతావు.

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

ఓ తండ్రీ, నా పూర్వపరిగ్రహమైన నీటిపై సాహసం చేయకు. కౌంతేయా, ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చి తరువాత త్రాగి తీసుకో.

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

రుద్రులలో, వసువులలో లేదా మరుత్తులలో ప్రధానుడా, నేను అడుగుతున్నాను — మీరు ఏ దేవుడు? ఇది శకునిచే చేయబడలేదు.

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

హిమవంతము, పారియాత్రము, వింధ్యము, మలయము — ఈ నాలుగు పర్వతాలు ఎవరి తేజస్సుచే భూమిపై పడగొట్టబడ్డాయి?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడా, నువ్వు అత్యంత మహత్తరమైన కర్మ చేశావు — నా నలుగురు గొప్ప విలుకాండ్ర కుమారులను చంపి.

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

ఎవరినైతే దేవతలు, గంధర్వులు, అసురులు, రాక్షసులు మహాయుద్ధంలో ఎదుర్కోలేరో — అది నీ మహాద్భుత కర్మ.

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

నీ ఉద్దేశ్యమేమిటో నాకు తెలియదు, నీ కోరిక కూడా అర్థం కాలేదు. నాలో గొప్ప కుతూహలం కలిగింది, భయమూ వచ్చింది.

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

నా హృదయం కలత చెంది తలలో జ్వరం కలిగింది; కావున ఓ భగవంతుడా, ఇక్కడ నిలిచి ఉన్న మీరు ఎవరో అడుగుతున్నాను.

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

నేను యక్షుడను; నీకు శుభం కలుగుగాక. నేను నీటిలో తిరిగే పక్షిని కాను. నా చేత నీ సోదరులందరూ హతులయ్యారు, నిరోధించబడ్డారు.

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

రాజా, యక్షుడు పలికిన ఆ అశుభమైన, కఠినాక్షరాల మాటను విని, అతడు అప్పుడు కంపించలేదు, స్థిరంగా నిలిచాడు.

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

వికృత నేత్రాలు, మహాకాయం, తాడి చెట్టంత ఎత్తు కలిగిన యక్షుడిని — మండే అగ్ని, సూర్యుని వలె, జయించరాని, పర్వతంలాంటివాడిని (అతడు చూశాడు).

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

భరతులలో శ్రేష్ఠుడు (యుధిష్ఠిరుడు) సేతువును ఆశ్రయించి నిలిచిన అతడిని చూశాడు; మేఘంలా గంభీరమైన స్వరంతో, మహాధ్వనితో భయపెడుతూ.

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

సోదరుల శోకంతో పీడితుడైన కౌంతేయునితో యక్షుడు పలికాడు.

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

రాజా, మీ ఈ సోదరులు నేను పలుమార్లు వారించినా బలవంతంగా నీటిని తీసుకోవాలనుకున్నారు; అందువల్ల నేను వారిని హతమార్చాను. రాజా, ఇక్కడ ప్రాణాలను రక్షించుకోవాలనుకునేవాడు ఈ నీటిని త్రాగకూడదు.

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

పార్థా, నా పూర్వాధికార జలంపై సాహసం చేయకు. కౌంతేయా, నా ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చిన తర్వాతనే త్రాగు, తీసుకో.

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

యక్షా, నేను నీ పూర్వాధికారాన్ని కోరను.

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

నిజానికి సత్పురుషులు మనిషి తనను తాను పొగుడుకోవడాన్ని ఎప్పుడూ మెచ్చుకోరు. అయినా, పురుషర్షభా, నా బుద్ధికి తగినట్లు నీ ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తాను; నన్ను అడుగు.

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

ఆదిత్యుడిని ఎవరు పైకి లేపుతారు? అతని చుట్టూ ఎవరు సంచరిస్తారు? అతడిని అస్తమయానికి ఎవరు తీసుకెళ్తారు? అతడు దేనిపై నిలిచి ఉంటాడు?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

బ్రహ్మము ఆదిత్యుడిని పైకి లేపుతుంది; దేవతలు అతని చుట్టూ సంచరిస్తారు. ధర్మం అతడిని అస్తమయానికి నడిపిస్తుంది, అతడు సత్యంలో నిలిచి ఉంటాడు.

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

దేనివల్ల మనిషి శ్రోత్రియుడు అవుతాడు? దేనివల్ల మహత్తును పొందుతాడు? దేనివల్ల ద్వితీయవంతుడు అవుతాడు, ఓ రాజా? దేనివల్ల బుద్ధిమంతుడు అవుతాడు?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

శ్రుతం వల్ల మనిషి శ్రోత్రియుడు అవుతాడు; తపస్సు వల్ల మహత్తును పొందుతాడు; ధృతి వల్ల ద్వితీయవంతుడు అవుతాడు; వృద్ధసేవ వల్ల బుద్ధిమంతుడు అవుతాడు.

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

బ్రాహ్మణుల దైవత్వం ఏది? సత్పురుషుల వలె ధర్మం ఏది? వీరి మానుష భావం ఏది? అసత్పురుషుల వలె వీరిలో ఏది?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

వీరి దైవత్వం స్వాధ్యాయం; సత్పురుషుల వలె వీరి తపస్సు; మరణం వీరి మానుష భావం; అసత్పురుషుల వలె పరివాదం.

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

క్షత్రియుల దైవత్వం ఏది? సత్పురుషుల వలె ధర్మం ఏది? వీరి మానుష భావం ఏది? అసత్పురుషుల వలె వీరిలో ఏది?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

వీరి దైవత్వం బాణాలు, అస్త్రాలు; సత్పురుషుల వలె వీరి యజ్ఞం; భయమే వీరి మానుష భావం; అసత్పురుషుల వలె పరిత్యాగం.

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

యజ్ఞానికి తగిన ఏకైక సామం ఏది? యజ్ఞానికి తగిన ఏకైక యజుస్సు ఏది? వీటిలో ఏది యజ్ఞాన్ని వరిస్తుంది, యజ్ఞం దేనిని అతిక్రమించదు?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

ప్రాణమే యజ్ఞానికి తగిన సామం; మనస్సే యజ్ఞానికి తగిన యజుస్సు. ఒకే ఋక్కు యజ్ఞాన్ని వరిస్తుంది; యజ్ఞం దానిని అతిక్రమించదు.

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

విత్తేవారిలో శ్రేష్ఠమైనది ఏది? విత్తనాలు వేసేవాటిలో ఉత్తమమైనది ఏది? నిలిచి ఉన్నవాటిలో శ్రేష్ఠమైనది ఏది? జన్మనిచ్చేవాటిలో ఉత్తమమైనది ఏది?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

విత్తేవాటిలో వర్షమే శ్రేష్ఠం; విత్తనాలు వేసేవాటిలో విత్తనమే ఉత్తమం. నిలిచి ఉన్నవాటిలో గోవులు శ్రేష్ఠమైనవి; జన్మనిచ్చేవాటిలో పుత్రుడే ఉత్తముడు.

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

బుద్ధిమంతుడై, ఇంద్రియ విషయాలను అనుభవిస్తూ, లోకంలో పూజింపబడి, సర్వ ప్రాణులచే గౌరవించబడినవాడై — ఊపిరి పీల్చుతూ కూడా జీవించనివాడు ఎవడు?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

దేవతలు, అతిథులు, సేవకులు, పితరులు, తనకు — ఈ ఐదుగురికి అర్పణ చేయనివాడు ఊపిరి పీల్చుతున్నా జీవించినవాడు కాడు.

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

భూమి కంటే బరువైనది ఏది? ఆకాశం కంటే ఎత్తైనది ఏది? వాయువు కంటే వేగమైనది ఏది? గడ్డి కంటే ఎక్కువైనది ఏది?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

తల్లి భూమి కంటే బరువైనది; తండ్రి ఆకాశం కంటే ఎత్తైనవాడు. మనస్సు వాయువు కంటే వేగమైనది; చింత గడ్డి కంటే ఎక్కువైనది.

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

నిద్రపోతున్నా కనురెప్ప వేయనిది ఏది? పుట్టినా కదలనిది ఏది? ఎవరికి హృదయం లేదు? వేగంతో పెరిగేది ఏది?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

నిద్రపోతున్న చేప కనురెప్ప వేయదు; పుట్టిన గుడ్డు కదలదు. రాయికి హృదయం లేదు; నది వేగంతో పెరుగుతుంది.

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

ప్రయాణించేవాడికి మిత్రుడు ఎవరు? ఇంట్లో ఉండేవాడికి మిత్రుడు ఎవరు? రోగికి మిత్రుడు ఎవరు? మరణించబోయేవాడికి మిత్రుడు ఎవరు?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

ప్రయాణించేవారికి మిత్రుడు విద్య; ఇంట్లో ఉండేవారికి మిత్రురాలు భార్య. రోగికి మిత్రుడు వైద్యుడు; మరణించబోయేవారికి మిత్రుడు దానం.

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

సర్వభూతాలకు అతిథి ఎవరు? సనాతన ధర్మం ఏది? ఓ రాజేంద్రా, అమృతం ఏది, ఈ సమస్త జగత్తు ఏది?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

సర్వభూతాలకు అతిథి అగ్ని; సోమమూ గోవుల పాలూ అమృతం. సనాతనమైన, అమరమైన ధర్మం వాయువు; ఈ సమస్త జగత్తూ అదే.

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

ఒంటరిగా ఏది సంచరిస్తుంది? పుట్టి మళ్ళీ పుట్టేది ఎవరు? చలికి ఔషధం ఏది, గొప్ప విత్తనభూమి ఏది?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

సూర్యుడు ఒక్కడే సంచరిస్తాడు; చంద్రుడు మళ్ళీ పుడతాడు. అగ్ని చలికి ఔషధం; భూమి గొప్ప విత్తనభూమి.

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

ధర్మానికి ఏకపదం ఏది? యశస్సుకు ఏకపదం ఏది? స్వర్గానికి ఏకపదం ఏది? సుఖానికి ఏకపదం ఏది?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

ధర్మానికి ఏకపదం దక్షత; యశస్సుకు ఏకపదం దానం. స్వర్గానికి ఏకపదం సత్యం; సుఖానికి ఏకపదం శీలం.

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

మనిషికి ఆత్మ ఏది? దైవం ఇచ్చిన మిత్రుడు ఎవరు? అతని జీవనాధారం ఏది? అతని పరమ ఆశ్రయం ఏది?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

కొడుకు మనిషికి ఆత్మ; భార్య దైవం ఇచ్చిన మిత్రుడు. వర్షించే మేఘమే అతని జీవనాధారం; దానమే అతని పరమ ఆశ్రయం.

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

ధన్యులలో ఉత్తముడెవరు? ధనాలలో ఉత్తమమైనది ఏది? లాభాలలో ఉత్తమమైనది ఏది? సుఖాలలో ఉత్తమమైనది ఏది?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

ధన్యులలో ఉత్తమమైనది నైపుణ్యం; ధనాలలో ఉత్తమమైనది శాస్త్రజ్ఞానం. లాభాలలో శ్రేష్ఠమైనది ఆరోగ్యం; సుఖాలలో ఉత్తమమైనది సంతృప్తి.

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

లోకంలో పరమ ధర్మం ఏది? ఎల్లప్పుడూ ఫలమిచ్చే ధర్మం ఏది? దేనిని నిగ్రహిస్తే మనుషులు శోకించరు? ఎవరితో చేసిన సంధి ఎన్నటికీ క్షీణించదు?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

దయ (ఆనృశంస్యం) పరమ ధర్మం; త్రేతా ధర్మం ఎల్లప్పుడూ ఫలమిచ్చేది. మనస్సును నిగ్రహిస్తే మనుషులు శోకించరు; సజ్జనులు చేసిన సంధి ఎన్నటికీ క్షీణించదు.

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

ఏదిని విడిచిపెడితే మనిషి ప్రియుడవుతాడు? ఏదిని విడిచిపెడితే అతడు శోకించడు? ఏదిని విడిచిపెడితే అతడు ధనవంతుడవుతాడు? ఏదిని విడిచిపెడితే అతడు సుఖవంతుడవుతాడు?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

అహంకారాన్ని విడిచిపెడితే మనిషి ప్రియుడవుతాడు; కోపాన్ని విడిచిపెడితే అతడు శోకించడు. కామాన్ని విడిచిపెడితే అతడు ధనవంతుడవుతాడు; లోభాన్ని విడిచిపెడితే అతడు సుఖవంతుడవుతాడు.

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

బ్రాహ్మణునికి దేనికోసం దానం ఇవ్వబడుతుంది? నటులకు, నర్తకులకు దేనికోసం? సేవకులకు, రాజులకు కూడా దేనికోసం?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

ధర్మం కోసం బ్రాహ్మణునికి దానం ఇస్తారు; కీర్తి కోసం నటులకు, నర్తకులకు ఇస్తారు. సేవకులను కలిపి ఉంచడానికీ, రాజులకు భయం వల్లనూ ఇస్తారు.

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

అజ్ఞానంతో కప్పబడిన లోకం చీకటి వల్ల ప్రకాశించదు. లోభం వల్ల మనిషి మిత్రులను విడుస్తాడు; అనురాగం వల్ల స్వర్గానికి వెళ్లడు.

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

మనిషి ఎలా మరణిస్తాడు? రాజ్యం ఎలా మరణిస్తుంది? శ్రాద్ధం ఎలా మృతమవుతుంది, లేదా యజ్ఞాలు ఎలా మృతమవుతాయి?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

దరిద్రుడైన మనిషి మృతుడు; రాజు లేని రాజ్యం మృతం; శ్రోత్రియులు లేని శ్రాద్ధం మృతం; దక్షిణ లేని యజ్ఞం మృతం.

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

దిక్కు ఏది? జలం ఏది? ఓ పార్థా, అన్నం ఏది, విషం ఏది? శ్రాద్ధ కాలాన్ని చెప్పు; తర్వాత త్రాగు, తీసుకో.

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

సత్పురుషులు దిక్కు; ఆకాశం జలం; ఆవు అన్నం; బ్రాహ్మణుడు విషం. శ్రాద్ధ కాలం బ్రాహ్మణుడే—ఓ యక్షా, నీవు దీన్ని ఎలా భావిస్తావు?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

తపస్సు లక్షణం ఏమిటని చెప్పబడింది? దమం అంటే ఏమని కీర్తించబడింది? క్షమలో పరమమైనది ఏదని చెప్పబడింది, హ్రీ (సిగ్గు) అంటే ఏమని చెప్పబడింది?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

తపస్సు అంటే తన ధర్మంలో నిలిచి ఉండటం; మనస్సును నిగ్రహించడమే దమం; ద్వంద్వాలను సహించడమే క్షమ; అకార్యం నుండి వెనుతిరగడమే హ్రీ (సిగ్గు).

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

ఓ రాజా, జ్ఞానం అని దేనిని చెబుతారు? శమం అని దేనిని కీర్తిస్తారు? పరమ దయ అని దేనిని చెప్పారు? ఆర్జవం అని దేనిని పేర్కొన్నారు?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

జ్ఞానం అంటే తత్త్వార్థాన్ని పూర్తిగా గ్రహించడం. శమం అంటే చిత్తం ప్రశాంతంగా ఉండటం. దయ అంటే అందరి సుఖాన్ని కోరడం. ఆర్జవం అంటే సమచిత్తత.

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

మనుషులకు జయించరాని శత్రువు ఎవరు? అంతం లేని వ్యాధి ఏది? సాధువు ఎలాంటివాడుగా భావించబడతాడు, అసాధువు ఎలాంటివాడు?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

క్రోధం అత్యంత జయించరాని శత్రువు; లోభం అంతం లేని వ్యాధి. సర్వప్రాణులకు హితం చేసేవాడు సాధువు అనీ, దయలేనివాడు అసాధువు అనీ భావించబడతారు.

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

ఓ రాజా, మోహం అని దేనిని చెబుతారు? మానం అని దేనిని కీర్తించారు? ఆలస్యం అని దేనిని తెలుసుకోవాలి? శోకం అని దేనిని చెప్పారు?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

మోహం అంటే ధర్మం పట్ల మూఢత్వం. మానం అంటే తనను తాను గొప్పగా భావించుకోవడం. ధర్మం నుండి నిష్క్రియత్వమే ఆలస్యం. శోకం అజ్ఞానం అని చెప్పబడింది.

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

ఋషులు స్థైర్యం అంటే ఏమని చెప్పారు? ధైర్యం అంటే ఏమని వివరించబడింది? స్నానం అన్నింటికంటే శ్రేష్ఠమైనదని ఏది చెప్పబడింది? ఇక్కడ దానం అంటే ఏమని చెప్పబడుతోంది?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

తన ధర్మంలో స్థిరత్వమే స్థైర్యం. ఇంద్రియ నిగ్రహమే ధైర్యం. మనస్సు మలాన్ని విడిచిపెట్టడమే స్నానం. ప్రాణులను రక్షించడమే దానం.

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

ఏ పురుషుడిని పండితుడిగా తెలుసుకోవాలి? నాస్తికుడు ఎవరని అంటారు? మూర్ఖుడు ఎవరు, కామం అంటే ఏమిటి, మత్సరం అని ఏది స్మరించబడింది?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

ధర్మం తెలిసినవాడే పండితుడిగా తెలుసుకోవాలి. నాస్తికుడు, మూర్ఖుడు అని చెప్పబడతారు. కామం సంసారానికి కారణం; హృదయ తాపమే మత్సరం అని స్మరించబడింది.

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

అహంకారం అని దేనిని చెప్పారు? దంభం అని దేనిని ప్రకటించారు? పరమ దైవం అని ఏది చెప్పబడింది? పైశున్యం అని ఏది అంటారు?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

మహా అజ్ఞానమే అహంకారం. దంభం అంటే ధర్మ ధ్వజాన్ని ఎగురవేయడం. దైవం దానఫలం అని చెప్పబడింది. పైశున్యం అంటే ఇతరులను నిందించడం.

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

ధర్మం, అర్థం, కామం పరస్పరం విరుద్ధమైనవి. ఎప్పటికీ విరుద్ధమైన వీటి సంగమం ఒకే చోట ఎలా సాధ్యం?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

ధర్మం, భార్య పరస్పరం వశమై అనుసరించినప్పుడు, ధర్మ-అర్థ-కామ త్రయం కూడా సంగమిస్తుంది.

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

భరతశ్రేష్ఠా! అక్షయ నరకాన్ని ఎవరు పొందుతారు? నేను అడుగుతున్న ఈ ప్రశ్నకు వెంటనే సమాధానం చెప్పాలి.

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

స్వయంగా పిలిచి, యాచిస్తున్న నిరుపేద బ్రాహ్మణునితో తరువాత 'లేదు' అని చెప్పేవాడు అక్షయ నరకానికి వెళ్తాడు.

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

వేదాలు, ధర్మశాస్త్రాలు, ద్విజులు, దేవతలు, పితృధర్మాల విషయంలో అసత్యం పలికేవాడు అక్షయ నరకానికి వెళ్తాడు.

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

ధనం ఉన్నా లోభం వల్ల దానం, భోగం లేకుండా, తరువాత 'లేదు' అని చెప్పేవాడు అక్షయ నరకానికి వెళ్తాడు.

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

ఓ రాజా, కులం, ఆచారం, స్వాధ్యాయం లేదా శ్రుతం ద్వారా బ్రాహ్మణత్వం ఎలా కలుగుతుంది? దీన్ని నిశ్చయంగా చెప్పు.

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

యక్షా, విను, ప్రియుడా. కులం కాదు, స్వాధ్యాయం కాదు, శ్రుతం కూడా కాదు; ద్విజత్వానికి కారణం ఆచారమే మాత్రమే; ఇందులో సందేహం లేదు.

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

ఆచారాన్ని బ్రాహ్మణుడు ప్రయత్నంతో, ముఖ్యంగా కాపాడుకోవాలి. ఆచారం క్షీణించనివాడు క్షీణించడు; ఆచారం వల్ల నశించినవాడు నశించినవాడే.

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

పఠించేవారు, చదివేవారు, శాస్త్రాలను ఆలోచించేవారు — వారందరూ వ్యసనపరులైన మూర్ఖులైతే; కర్మలను ఆచరించేవాడే పండితుడు.

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

నాలుగు వేదాలు తెలిసినవాడైనా దుర్వర్తనుడైతే శూద్రుడికంటే అధముడు; అగ్నిహోత్రంలో నిమగ్నుడై, దాంతుడైనవాడే బ్రాహ్మణుడని స్మరించబడ్డాడు.

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

ప్రియమైన మాటలు పలికేవాడు ఏమి పొందుతాడు? ఆలోచించి పని చేసేవాడు ఏమి పొందుతాడు? ఎక్కువ మిత్రులను సంపాదించేవాడు ఏమి పొందుతాడు? ధర్మంలో రతుడైనవాడు ఏమి పొందుతాడు? చెప్పు.

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

ప్రియమైన మాటలు పలికేవాడు ప్రియుడవుతాడు. ఆలోచించి పని చేసేవాడు మిక్కిలిగా జయిస్తాడు. అనేక మిత్రులను చేసుకునేవాడు సుఖంగా జీవిస్తాడు. ధర్మంలో రమించేవాడు గతిని పొందుతాడు.

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

ఎవరు ఆనందిస్తారు? ఏది ఆశ్చర్యం? మార్గం ఏది? వార్త ఏది? నా చతురమైన ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పు, చనిపోయిన బంధువులు జీవించుదురు గాక.

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

ఐదవ లేదా ఆరవ రోజున తన ఇంట్లో కూర వండుకునేవాడు, ఋణం లేనివాడు, ప్రవాసంలో లేనివాడు — ఓ జలచరుడా, అతడే ఆనందిస్తాడు.

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

ప్రతిరోజూ ఇక్కడ ప్రాణులు యమలోకానికి వెళ్తున్నాయి; అయినా మిగిలినవారు స్థిరత్వాన్ని కోరుకుంటున్నారు — దీనికంటే గొప్ప ఆశ్చర్యం ఏముంది?

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

తర్కం నిలకడలేనిది; శ్రుతులు భిన్నమైనవి; ఒక్క మునియొక్క మతమే ప్రమాణం కాదు. ధర్మం యొక్క తత్త్వం గుహలో దాగి ఉంది; మహాజనులు నడిచిన దారే మార్గం. భూమి పాత్ర, ఆకాశం మూత, సూర్యాగ్ని, రాత్రింబవళ్లు ఇంధనం, మాసాలు ఋతువులు గరిటె రాపిడి — కాలం ప్రాణులను వండుతోంది; ఇదే వార్త.