മഹാഭാരതം · അധ്യായം 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

പദാർഥങ്ങളോടെ വായിക്കുക

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

യുഗാന്തം വന്നപ്പോൾ വീണുപോയ ലോകപാലകന്മാരെപ്പോലെ, ഇന്ദ്രനും വൈശ്രവണനും തുല്യരായ, കൊല്ലപ്പെട്ട സഹോദരന്മാരെ അവൻ കണ്ടു.

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

വില്ലും അമ്പുകളും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, കൊല്ലപ്പെട്ട അർജുനനെയും ഭീമസേനനെയും ഇരട്ടകളെയും ചലനമറ്റ് ജീവൻ പോയവരായി കണ്ടപ്പോൾ.

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

നീണ്ടതും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ട്, ദുഃഖാശ്രുക്കളിൽ മുങ്ങി, വീണുകിടക്കുന്ന സഹോദരന്മാരെല്ലാം കണ്ട് ചിന്തയാൽ നിറഞ്ഞു.

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

മഹാബാഹുവേ, വൃകോദരാ, യുദ്ധത്തിൽ ഗദകൊണ്ട് സുയോധനന്റെ രണ്ടു തുടകളും ഞാൻ തകർക്കും എന്ന് നീ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നില്ലേ?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

വീരാ, മഹാത്മാവേ, മഹാബാഹുവേ, കുരുക്കളുടെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ, നീ വീണുപോയ ഇന്ന് എന്റെ സർവ്വവും വ്യർഥമായി.

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

മനുഷ്യരുടെ വാക്കുകൾ ധർമ്മവിരുദ്ധമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കാം, എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ ദിവ്യവാക്കുകൾ എങ്ങനെ വ്യാജമാകും?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

ജനനസംസ്കാരസമയത്ത് ദേവന്മാരും നിന്നെക്കുറിച്ച്, "ധനഞ്ജയാ, നീ സഹസ്രാക്ഷനെക്കാൾ (ഇന്ദ്രനെക്കാൾ) താഴ്ന്നവനല്ല, കുന്തിയുടെ പുത്രാ, നീ നിന്റേതുതന്നെ" എന്നു പറഞ്ഞു.

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

വടക്കും പാരിയാത്ര പർവതങ്ങളിലും സകല ജീവജാലങ്ങളും പാടി; ഇവരുടെ നഷ്ടമായ ഐശ്വര്യം അവൻ തന്റെ ബലത്താൽ വീണ്ടും കൊണ്ടുവരുമെന്ന്.

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

യുദ്ധത്തിൽ ഇവനെ ജയിക്കുന്നവൻ ആരുമില്ല; ഇവൻ ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാത്തവനുമല്ല; ആ മഹാബലനായ ജിഷ്ണു മൃത്യുവശത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പോയി?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

എന്റെ പ്രതീക്ഷ തകർത്ത് ഈ ധനഞ്ജയൻ നിലത്തു കിടക്കുന്നു; ഈ നാഥനെ ആശ്രയിച്ചാണ് ഞങ്ങൾ ഈ ദുഃഖങ്ങൾ സഹിച്ചത്.

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

യുദ്ധത്തിൽ എപ്പോഴും ധീരരും ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവരും എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങൾക്കും അജയ്യരുമായ, മഹാബലരായ കുന്തിയുടെ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാർ, ഭീമസേനനും ധനഞ്ജയനും, ശത്രുവിന്റെ വശത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പോയി?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

തീർച്ചയായും എന്റെ ഹൃദയം ഇരുമ്പുപാറകൊണ്ടുള്ളതാണ്, കഠിനഹൃദയമുള്ളതാണ്; ഇന്ന് ഈ ഇരട്ടകൾ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടിട്ടും അത് പൊട്ടിപ്പിളരുന്നില്ലല്ലോ.

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

ശാസ്ത്രജ്ഞരും ദേശകാലജ്ഞരും തപസ്സുള്ളവരും കർമ്മനിരതരുമായ പുരുഷർഷഭന്മാരേ, യോജിച്ച കർമ്മം ചെയ്യാതെ നിങ്ങൾ എന്തിന് കിടക്കുന്നു?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

മുറിവേൽക്കാത്ത ശരീരമുള്ളവരും തുടച്ചു വൃത്തിയാക്കാത്ത വില്ലുള്ളവരുമായ നിങ്ങൾ, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി, അപരാജിതരേ, എന്തിന് കിടക്കുന്നു?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

പർവതച്ചെരിവുകളിൽ ആഴത്തിൽ ഉറങ്ങുന്ന സഹോദരന്മാരെ കണ്ട മഹാമതി വിയർത്തു, ദുഃഖിതനായി, കഷ്ടാവസ്ഥയിൽ എത്തി.

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

'ഇത് ഇങ്ങനെത്തന്നെ' എന്നു പറഞ്ഞ്, ആ ധർമ്മാത്മാവായ നരേശ്വരൻ ദുഃഖസാഗരമധ്യത്തിൽ നിന്ന്, വ്യാകുലനായി കാരണം ചിന്തിച്ചു.

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

'ഇനി എന്തു ചെയ്യണം' എന്നു ചിന്തിച്ച്, ദേശകാലവിഭാഗം അറിയുന്ന മഹാബാഹുവായ മഹാമതി ഒരു മാർഗവും കണ്ടെത്തിയില്ല.

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

അപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ തപോപുത്രൻ തന്നെത്തന്നെ നിയന്ത്രിച്ച്, ഇങ്ങനെ പലവിധം വിലപിച്ച ശേഷം, ധർമ്മപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ബുദ്ധിപൂർവം ചിന്തിച്ചു: 'ഈ വീരന്മാരെ ആരാണ് വീഴ്ത്തിയത്?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

ഇവരുടെ മേൽ ആയുധപ്രഹാരത്തിന്റെ അടയാളമില്ല; ഇവിടെ ആരുടെയും കാൽപ്പാടുമില്ല. എന്റെ സഹോദരന്മാരെ കൊന്നത് ഒരു മഹാഭൂതമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

ഏകാഗ്രചിത്തനായി ചിന്തിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളം കുടിച്ച് അറിയും. മഹാത്മാക്കളായ സഹോദരന്മാരുടെ ഈ ഘോരനാശം ഒരുമിച്ചുതന്നെ സംഭവിച്ചു.

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

ഇത് ദുര്യോധനൻ രഹസ്യമായി ആസൂത്രണം ചെയ്തതാകാം; ഗാന്ധാരരാജാവ് (ശകുനി) ഒരുക്കിയത്, എപ്പോഴും വക്രബുദ്ധിയുള്ളവന്റേത്.

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും ഒരുപോലെയാകുന്നു. ദുഷ്കർമ്മിയും അകൃതാത്മാവുമായവനെ ഏതു വീരൻ വിശ്വസിക്കും?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

അല്ലെങ്കിൽ ഇത് ആ ദുരാത്മാവിന്റെ രഹസ്യപുരുഷന്മാരുടെ പ്രയോഗമായിരിക്കാം എന്ന് ആ മഹാബുദ്ധി പലവിധത്തിൽ ചിന്തിച്ചു.

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

ആചാര്യനോട് (ദ്രോണരോട്) ഞാൻ എന്തു പറയും? കൃപരോടും ഭീഷ്മരോടും ഞാൻ എന്തു പറയും? നീതിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്ക് തുല്യനായ വിദുരരോട് ഞാൻ എന്തു പറയും?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

എപ്പോഴും ദുഃഖം പങ്കിടുന്ന അംബയോട് (കുന്തിയോട്) ഞാൻ എന്ത് പറയും? സഹോദരന്മാരില്ലാത്ത എന്നെ കണ്ട്, പുത്രമോഹത്തോടെ അവൾ ചോദിക്കുമ്പോൾ.

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

ഇന്ദ്രനു തുല്യ പരാക്രമികളായ എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടുമൊപ്പം നീ വനത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ഇപ്പോൾ ഒറ്റയ്ക്ക് എങ്ങനെ വന്നു?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"ആരാണ്, എന്ത് വിഷം കൊണ്ട് ഈ വെള്ളം മലിനമാക്കിയത്? മരിച്ച ശേഷവും ഇവരിൽ യാതൊരു വികാരവും കാണുന്നില്ല; എന്റെ സഹോദരന്മാരുടെ മുഖവർണം പ്രസന്നമാണല്ലോ" എന്ന് അവൻ ചിന്തിച്ചു.

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

പ്രവാഹം പോലെ ബലമുള്ള ഈ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷന്മാരെ ഓരോരുത്തരായി, കാലാന്തകനായ യമനല്ലാതെ ആര്‍ക്ക് എതിരിടാനാകും?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

ഈ നിശ്ചയത്തോടെ അവൻ ആ വെള്ളത്തിൽ ഇറങ്ങി; കുടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് ആ വെള്ളത്തിൽ ഇറങ്ങിയപ്പോൾ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ഒരു ശബ്ദം കേട്ടു.

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

ഞാൻ കൊക്കാണ്, പായലും മീനും തിന്നുന്നവൻ. നിന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാരെ ഞാൻ മരണത്തിന്റെ വശത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു. ഹേ രാജകുമാരാ! എന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നീ ഉത്തരം പറയാതിരുന്നാൽ, നീ അഞ്ചാമനാകും.

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

അല്ലയോ മകനേ, എന്റെ പൂർവാധികാരമുള്ള ജലത്തിൽ സാഹസം കാണിക്കരുത്. കൗന്തേയ, ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം നൽകിയ ശേഷം കുടിച്ച് എടുത്തുകൊള്ളൂ.

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

രുദ്രന്മാരിലോ വസുക്കളിലോ മരുത്തുക്കളിലോ പ്രധാനിയായവനേ, ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു — അങ്ങ് ഏത് ദേവനാണ്? ഇത് ശകുനി ചെയ്തതല്ല.

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

ഹിമവാൻ, പാരിയാത്രം, വിന്ധ്യം, മലയം — ഈ നാല് പർവതങ്ങൾ ആരുടെ തേജസ്സിനാൽ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

ബലവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, അങ്ങ് അത്യന്തം മഹത്തായ കർമം ചെയ്തു — എന്റെ നാലു മഹാധനുർധരരായ പുത്രന്മാരെ വധിച്ചുകൊണ്ട്.

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ അസുരന്മാർക്കോ രാക്ഷസന്മാർക്കോ മഹായുദ്ധത്തിൽ നേരിടാൻ കഴിയാത്തവരെ — അത് അങ്ങയുടെ അത്ഭുതകർമം.

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

അങ്ങയുടെ ഉദ്ദേശ്യം എന്തെന്നും അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തെന്നും എനിക്ക് അറിയില്ല. എന്നിൽ മഹത്തായ കൗതുകവും ഭയവും ഉയർന്നിരിക്കുന്നു.

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

മനസ്സു വ്യാകുലമായി തലയിൽ പനിയും ഉണ്ടായി; അതിനാൽ ഭഗവാനേ, ഇവിടെ നിൽക്കുന്ന അങ്ങ് ആരാണെന്ന് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു.

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

ഞാൻ യക്ഷനാണ്; നിനക്ക് മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ. ഞാൻ വെള്ളത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷിയല്ല. എന്നാൽ നിന്റെ സഹോദരന്മാരെല്ലാം എന്നാൽ കൊല്ലപ്പെടുകയും തടയപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

രാജാവേ, യക്ഷൻ പറഞ്ഞ ആ അശുഭവും കഠിനാക്ഷരങ്ങളുമുള്ള വാക്ക് കേട്ടിട്ടും അവൻ അപ്പോൾ വിറച്ചില്ല, ഉറച്ചിരുന്നു.

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

വികൃതമായ കണ്ണുകളും വലിയ ശരീരവും പനമരത്തോളം ഉയരവുമുള്ള യക്ഷനെ — ജ്വലിക്കുന്ന തീയും സൂര്യനും പോലെ, അജേയനും പർവതസമനും ആയവനെ (അവൻ കണ്ടു).

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ പാലത്തെ ആശ്രയിച്ചുനിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ടു; മേഘം പോലെ ഗംഭീരമായ ശബ്ദത്തിൽ, മഹാനാദത്തോടെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്.

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

സഹോദരശോകത്താൽ പീഡിതനായ കൗന്തേയനോട് യക്ഷൻ പറഞ്ഞു.

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ഈ സഹോദരന്മാർ ഞാൻ പലതവണ വിലക്കിയിട്ടും ബലമായി വെള്ളം എടുക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; അതിനാൽ ഞാൻ അവരെ വീഴ്ത്തി. രാജാവേ, ഇവിടെ പ്രാണരക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഈ വെള്ളം കുടിക്കരുത്.

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

പാർത്ഥാ, എന്റെ മുൻ അവകാശമുള്ള ഈ വെള്ളത്തിൽ സാഹസം കാണിക്കരുത്. കൗന്തേയാ, എന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം പറഞ്ഞശേഷമേ കുടിക്കുകയും എടുക്കുകയും ചെയ്യാവൂ.

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

യക്ഷാ, നിങ്ങളുടെ മുൻ അവകാശം ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

സത്യത്തിൽ സജ്ജനങ്ങൾ മനുഷ്യൻ സ്വയം സ്വയം പുകഴ്ത്തുന്നതിനെ എപ്പോഴും പ്രശംസിക്കുന്നില്ല. എങ്കിലും, പുരുഷർഷഭാ, എന്റെ ബുദ്ധിക്കൊത്ത് നിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഞാൻ ഉത്തരം നൽകാം; എന്നോട് ചോദിക്കൂ.

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

ആദിത്യനെ ആര് ഉയർത്തുന്നു? അവനു ചുറ്റും ആര് സഞ്ചരിക്കുന്നു? അവനെ അസ്തമയത്തിലേക്ക് ആര് കൊണ്ടുപോകുന്നു? അവൻ ഏതിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

ബ്രഹ്മം ആദിത്യനെ ഉയർത്തുന്നു; ദേവന്മാർ അവനുചുറ്റും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ധർമ്മം അവനെ അസ്തമയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു, അവൻ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു.

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

എന്തുകൊണ്ട് ഒരാൾ ശ്രോത്രിയനാകുന്നു? എന്തുകൊണ്ട് മഹത്തായതിനെ നേടുന്നു? എന്തുകൊണ്ട് ദ്വിതീയവാനാകുന്നു, രാജാവേ? എന്തുകൊണ്ട് ബുദ്ധിമാനാകുന്നു?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

ശ്രുതം കൊണ്ട് ഒരാൾ ശ്രോത്രിയനാകുന്നു; തപസ്സുകൊണ്ട് മഹത്തായതിനെ നേടുന്നു; ധൃതികൊണ്ട് ദ്വിതീയവാനാകുന്നു; വൃദ്ധസേവകൊണ്ട് ബുദ്ധിമാനാകുന്നു.

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

ബ്രാഹ്മണരുടെ ദേവത്വം എന്താണ്? സജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ ധർമ്മം ഏത്? ഇവരുടെ മാനുഷഭാവം എന്താണ്? ദുർജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ ഇവരിൽ എന്താണ്?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

ഇവരുടെ ദേവത്വം സ്വാധ്യായമാണ്; സജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ ഇവരുടെ തപസ്സ്; മരണം ഇവരുടെ മാനുഷഭാവം; ദുർജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ പരിവാദം.

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

ക്ഷത്രിയരുടെ ദേവത്വം എന്താണ്? സജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ ധർമ്മം ഏത്? ഇവരുടെ മാനുഷഭാവം എന്താണ്? ദുർജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ ഇവരിൽ എന്താണ്?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

ഇവരുടെ ദേവത്വം അമ്പും അസ്ത്രവുമാണ്; സജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ ഇവരുടെ യജ്ഞം; ഭയമാണ് ഇവരുടെ മാനുഷഭാവം; ദുർജ്ജനങ്ങളെപ്പോലെ പരിത്യാഗം.

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

യജ്ഞത്തിന് യോഗ്യമായ ഏകമായ സാമം ഏതാണ്? യജ്ഞത്തിന് യോഗ്യമായ ഏകമായ യജുസ്സ് ഏതാണ്? ഇവയിൽ ഏത് യജ്ഞത്തെ വരിക്കുന്നു, യജ്ഞം ഏതിനെ അതിലംഘിക്കുന്നില്ല?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

പ്രാണനാണ് യജ്ഞത്തിന് യോഗ്യമായ സാമം; മനസ്സാണ് യജ്ഞത്തിന് യോഗ്യമായ യജുസ്സ്. ഒരേ ഋക്ക് യജ്ഞത്തെ വരിക്കുന്നു; യജ്ഞം അതിനെ അതിലംഘിക്കുന്നില്ല.

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

വിതയ്ക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠമായത് ഏത്? വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നവയിൽ ഉത്തമമായത് ഏത്? നിലനിൽക്കുന്നവയിൽ ശ്രേഷ്ഠമായത് ഏത്? പ്രസവിക്കുന്നവയിൽ ഉത്തമമായത് ഏത്?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

വിതയ്ക്കുന്നവയിൽ മഴയാണ് ശ്രേഷ്ഠം; വിത്തു വിതയ്ക്കുന്നവയിൽ വിത്തുതന്നെയാണ് ഉത്തമം. നിലനിൽക്കുന്നവയിൽ പശുക്കൾ ശ്രേഷ്ഠം; പ്രസവിക്കുന്നവയിൽ പുത്രനാണ് ഉത്തമൻ.

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

ബുദ്ധിമാനും, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവനും, ലോകത്തിൽ പൂജിതനും, സർവഭൂതങ്ങളാലും ആദരിക്കപ്പെട്ടവനുമായിരുന്നിട്ടും ശ്വസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നാലും ജീവിക്കാത്തവൻ ആര്?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

ദേവന്മാർ, അതിഥികൾ, ഭൃത്യർ, പിതൃക്കൾ, തനിക്കുതന്നെ — ഈ അഞ്ചുപേർക്കും നിവേദ്യം അർപ്പിക്കാത്തവൻ ശ്വസിച്ചാലും ജീവിക്കുന്നില്ല.

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

ഭൂമിയെക്കാൾ ഭാരമേറിയതെന്ത്? ആകാശത്തെക്കാൾ ഉയരമുള്ളതെന്ത്? വായുവിനെക്കാൾ വേഗമുള്ളതെന്ത്? പുല്ലിനെക്കാൾ അധികമായതെന്ത്?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

അമ്മ ഭൂമിയെക്കാൾ ഭാരമുള്ളവൾ; അച്ഛൻ ആകാശത്തെക്കാൾ ഉയർന്നവൻ. മനസ്സ് കാറ്റിനെക്കാൾ വേഗമുള്ളത്; ചിന്ത പുല്ലിനെക്കാൾ അധികം.

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

ഉറങ്ങിയാലും കണ്ണടയ്ക്കാത്തതേത്? ജനിച്ചിട്ടും അനങ്ങാത്തതേത്? ആർക്കാണ് ഹൃദയമില്ലാത്തത്? വേഗത്താൽ വളരുന്നതേത്?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

ഉറങ്ങുന്ന മീൻ കണ്ണടയ്ക്കില്ല; വിരിഞ്ഞ മുട്ട അനങ്ങില്ല. കല്ലിന് ഹൃദയമില്ല; നദി വേഗത്താൽ വളരുന്നു.

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

യാത്ര ചെയ്യുന്നവന്റെ മിത്രം ആരാണ്? വീട്ടിലിരിക്കുന്നവന്റെ മിത്രം ആരാണ്? രോഗിയുടെ മിത്രം ആരാണ്? മരിക്കാൻ പോകുന്നവന്റെ മിത്രം ആരാണ്?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

യാത്ര ചെയ്യുന്നവന്റെ മിത്രം വിദ്യയാണ്; വീട്ടിലിരിക്കുന്നവന്റെ മിത്രം ഭാര്യയാണ്. രോഗിയുടെ മിത്രം വൈദ്യനാണ്; മരിക്കാൻ പോകുന്നവന്റെ മിത്രം ദാനമാണ്.

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

സർവഭൂതങ്ങൾക്കും അതിഥി ആര്? സനാതനധർമ്മം എന്ത്? ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അമൃതം എന്ത്, ഈ സർവ്വജഗത്തും എന്ത്?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

സർവഭൂതങ്ങൾക്കും അതിഥി അഗ്നി; സോമവും ഗോക്കളുടെ പാലും അമൃതം. സനാതനവും അമൃതവുമായ ധർമ്മം വായു; ഈ സർവ്വജഗത്തും അതുതന്നെ.

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

ഏകനായി സഞ്ചരിക്കുന്നതാര്? ജനിച്ചിട്ട് വീണ്ടും ജനിക്കുന്നതാര്? മഞ്ഞിന്റെ ഔഷധം എന്ത്, മഹത്തായ വിതയ്ക്കുന്ന ഭൂമി എന്ത്?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

സൂര്യൻ ഏകനായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; ചന്ദ്രൻ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. അഗ്നി മഞ്ഞിന്റെ ഔഷധം; ഭൂമി മഹത്തായ വിതയ്ക്കുന്ന ഭൂമി.

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

ധർമ്മത്തിന് ഏകപദം എന്ത്? യശസ്സിന് ഏകപദം എന്ത്? സ്വർഗ്ഗത്തിന് ഏകപദം എന്ത്? സുഖത്തിന് ഏകപദം എന്ത്?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

ധർമ്മത്തിന് ഏകപദം ദക്ഷത; യശസ്സിന് ഏകപദം ദാനം. സ്വർഗ്ഗത്തിന് ഏകപദം സത്യം; സുഖത്തിന് ഏകപദം ശീലം.

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവ് ഏതാണ്? ദൈവം നൽകിയ സുഹൃത്ത് ആരാണ്? അവന്റെ ജീവനോപാധി ഏതാണ്? അവന്റെ പരമമായ ആശ്രയം ഏതാണ്?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

പുത്രൻ മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവാണ്; ഭാര്യ ദൈവം നൽകിയ സുഹൃത്താണ്. മഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘമാണ് അവന്റെ ജീവനോപാധി; ദാനമാണ് അവന്റെ പരമമായ ആശ്രയം.

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

ധന്യരിൽ ഉത്തമൻ ആരാണ്? ധനങ്ങളിൽ ഉത്തമമായത് ഏതാണ്? ലാഭങ്ങളിൽ ഉത്തമമായത് ഏതാണ്? സുഖങ്ങളിൽ ഉത്തമമായത് ഏതാണ്?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

ധന്യരിൽ ഉത്തമം സാമർഥ്യമാണ്; ധനങ്ങളിൽ ഉത്തമം വിദ്യയാണ്. ലാഭങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം ആരോഗ്യമാണ്; സുഖങ്ങളിൽ ഉത്തമം സന്തോഷമാണ്.

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

ലോകത്തിൽ പരമധർമ്മം ഏതാണ്? എപ്പോഴും ഫലം നൽകുന്ന ധർമ്മം ഏതാണ്? എന്തിനെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ മനുഷ്യർ ശോകിക്കുന്നില്ല? ആരാൽ ചെയ്യപ്പെട്ട സന്ധി ഒരിക്കലും ജീർണ്ണിക്കുന്നില്ല?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

കാരുണ്യമാണ് പരമധർമ്മം; ത്രേതാധർമ്മം എപ്പോഴും ഫലം നൽകുന്നതാണ്. മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ മനുഷ്യർ ശോകിക്കുന്നില്ല; സജ്ജനങ്ങൾ ചെയ്ത സന്ധി ഒരിക്കലും ജീർണ്ണിക്കുന്നില്ല.

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

എന്തിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പ്രിയനാകുന്നു? എന്തിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ ശോകിക്കുന്നില്ല? എന്തിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ ധനവാനാകുന്നു? എന്തിനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ സുഖിയാകും?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

അഭിമാനം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പ്രിയനാകുന്നു; ക്രോധം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ ശോകിക്കുന്നില്ല. കാമം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ ധനവാനാകുന്നു; ലോഭം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ സുഖിയാകും.

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

ബ്രാഹ്മണന് എന്തിനായി ദാനം നൽകുന്നു? നടന്മാർക്കും നർത്തകർക്കും എന്തിനായി? ഭൃത്യന്മാർക്കും രാജാക്കന്മാർക്കും എന്തിനായി?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

ധർമ്മത്തിനായി ബ്രാഹ്മണന് ദാനം നൽകുന്നു; യശസ്സിനായി നടന്മാർക്കും നർത്തകർക്കും നൽകുന്നു. ഭൃത്യന്മാരെ ഒന്നിച്ചു നിർത്താനും രാജാക്കന്മാർക്ക് ഭയം കൊണ്ടും നൽകുന്നു.

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

അജ്ഞാനത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ലോകം ഇരുട്ടിനാൽ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല. ലോഭം കൊണ്ട് മനുഷ്യൻ മിത്രങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; സംഗം കൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തുന്നില്ല.

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ മൃതനാകും? രാഷ്ട്രം എങ്ങനെ മൃതമാകും? ശ്രാദ്ധം എങ്ങനെ മൃതമാകും, അല്ലെങ്കിൽ യജ്ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ മൃതമാകും?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

ദരിദ്രനായ മനുഷ്യൻ മൃതനാണ്; രാജാവില്ലാത്ത രാഷ്ട്രം മൃതമാണ്; ശ്രോത്രിയരില്ലാത്ത ശ്രാദ്ധം മൃതമാണ്; ദക്ഷിണയില്ലാത്ത യജ്ഞം മൃതമാണ്.

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

ദിക്ക് ഏത്? ജലം ഏത്? ഓ പാർത്ഥാ, അന്നം ഏത്, വിഷം ഏത്? ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ കാലം പറയൂ; പിന്നെ കുടിക്കൂ, എടുക്കൂ.

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

സജ്ജനങ്ങൾ ദിക്ക്; ആകാശം ജലം; പശു അന്നം; ബ്രാഹ്മണൻ വിഷം. ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ കാലം ബ്രാഹ്മണൻ തന്നെ—ഓ യക്ഷാ, നീ ഇത് എങ്ങനെ കരുതുന്നു?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

തപസ്സിന്റെ ലക്ഷണം എന്താണെന്ന് പറയപ്പെട്ടു? ദമം എന്ന് കീർത്തിക്കപ്പെട്ടതെന്ത്? ക്ഷമയിൽ പരമമായത് എന്തെന്ന് പറയപ്പെട്ടു, ഹ്രീ (ലജ്ജ) എന്ത് എന്ന് കീർത്തിക്കപ്പെട്ടു?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

തപസ്സ് എന്നാൽ സ്വധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുക; മനസ്സിനെ അടക്കുന്നതാണ് ദമം; ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ സഹിക്കുന്നതാണ് ക്ഷമ; അകാര്യത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നതാണ് ഹ്രീ (ലജ്ജ).

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

രാജാവേ, ജ്ഞാനം എന്ന് എന്തിനെ പറയുന്നു? ശമം എന്ന് എന്തിനെ കീർത്തിക്കുന്നു? പരമമായ ദയ എന്ന് എന്തിനെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു? ആർജവം എന്ന് എന്തിനെ പ്രകീർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

ജ്ഞാനം എന്നത് തത്ത്വാർത്ഥത്തിന്റെ സമ്യക് ബോധമാണ്. ശമം എന്നത് മനസ്സിന്റെ പ്രശാന്തതയാണ്. ദയ എന്നത് എല്ലാവരുടെയും സുഖം ആഗ്രഹിക്കലാണ്. ആർജവം എന്നത് സമചിത്തതയാണ്.

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

മനുഷ്യർക്ക് ജയിക്കാനാവാത്ത ശത്രു ആര്? അനന്തകമായ വ്യാധി ഏത്? സാധു എങ്ങനെയുള്ളവനായി കരുതപ്പെടുന്നു, അസാധു എങ്ങനെയുള്ളവനായി?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

ക്രോധം അതിദുർജയനായ ശത്രുവാണ്; ലോഭം അനന്തമായ വ്യാധിയും. സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഹിതം ചെയ്യുന്നവൻ സാധുവെന്നും ദയയില്ലാത്തവൻ അസാധുവെന്നും കരുതപ്പെടുന്നു.

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

രാജാവേ, മോഹം എന്ന് എന്തിനെ പറയുന്നു? മാനം എന്ന് എന്തിനെ കീർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു? ആലസ്യം എന്ന് എന്തറിയണം? ശോകം എന്ന് എന്തിനെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

മോഹം എന്നത് ധർമ്മത്തിലുള്ള മൂഢതയാണ്. മാനം എന്നത് സ്വയം വലിയവനെന്ന അഭിമാനമാണ്. ധർമ്മത്തിൽനിന്നുള്ള നിഷ്‌ക്രിയത്വമാണ് ആലസ്യം. ശോകം അജ്ഞാനമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

ഋഷിമാർ സ്ഥൈര്യം എന്ന് എന്തിനെ പറഞ്ഞു? ധൈര്യം എന്ന് എന്താണ് വിവരിക്കപ്പെട്ടത്? ഉത്തമമായ സ്നാനം എന്താണെന്ന് പറയപ്പെട്ടു? ഇവിടെ ദാനം എന്ന് എന്താണ് പറയുന്നത്?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

സ്വധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതാണ് സ്ഥൈര്യം. ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമാണ് ധൈര്യം. മനസ്സിലെ മലിനത ത്യജിക്കുന്നതാണ് സ്നാനം. ജീവജാലങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നതാണ് ദാനം.

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

ആരെ പണ്ഡിതനായി അറിയണം? നാസ്തികൻ എന്ന് ആരെ വിളിക്കുന്നു? മൂഢൻ ആര്, കാമം എന്താണ്, മാത്സര്യം എന്ന് എന്തിനെ സ്മരിക്കുന്നു?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

ധർമ്മം അറിയുന്നവനെയാണ് പണ്ഡിതനായി അറിയേണ്ടത്. നാസ്തികനും മൂഢനും എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കാമം സംസാരത്തിന്റെ കാരണമാണ്; ഹൃദയതാപമാണ് മാത്സര്യം എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

അഹങ്കാരം എന്ന് എന്തിനെ പറഞ്ഞു? ദംഭം എന്ന് എന്തിനെ പ്രഖ്യാപിച്ചു? പരമമായ ദൈവം എന്ന് എന്താണ് പറയപ്പെട്ടത്? പൈശുന്യം എന്ന് എന്താണ് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

മഹാ അജ്ഞാനമാണ് അഹങ്കാരം. ദംഭം എന്നത് ധർമ്മത്തിന്റെ കൊടി ഉയർത്തിക്കാട്ടലാണ്. ദൈവം ദാനത്തിന്റെ ഫലം എന്ന് പറയപ്പെട്ടു. പൈശുന്യം എന്നത് മറ്റുള്ളവരെ ദൂഷിക്കലാണ്.

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളാണ്. എന്നും വിരുദ്ധമായ ഇവയുടെ സംഗമം ഒരിടത്ത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകും?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

ധർമ്മവും ഭാര്യയും പരസ്പരം വശംവദരായി അനുഗമിക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ മൂന്നിന്റെയും സംഗമം ഉണ്ടാകുന്നു.

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അക്ഷയനരകം ആരാണ് പ്രാപിക്കുന്നത്? ഞാൻ ചോദിക്കുന്ന ഈ ചോദ്യത്തിന് വേഗം ഉത്തരം പറയണം.

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

സ്വയം വിളിച്ചുവരുത്തി യാചിക്കുന്ന നിർധനനായ ബ്രാഹ്മണനോട് പിന്നീട് 'ഇല്ല' എന്ന് പറയുന്നവൻ അക്ഷയനരകത്തിൽ പോകുന്നു.

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

വേദങ്ങളിലും ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിലും, ദ്വിജന്മാരെക്കുറിച്ചും, ദേവന്മാരെക്കുറിച്ചും, പിതൃധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ചും കള്ളം പറയുന്നവൻ അക്ഷയനരകത്തിൽ പോകുന്നു.

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

ധനമുണ്ടായിട്ടും ലോഭം മൂലം ദാനവും ഭോഗവുമില്ലാതെ, പിന്നീട് 'ഇല്ല' എന്ന് പറയുന്നവൻ അക്ഷയനരകത്തിൽ പോകുന്നു.

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

രാജാവേ, കുലംകൊണ്ടോ, സദാചാരംകൊണ്ടോ, വേദപാരായണംകൊണ്ടോ, ശ്രുതികൊണ്ടോ ബ്രാഹ്മണ്യം ആരിൽ ഉണ്ടാകുന്നു? ഇത് നിശ്ചയമായി പറയുക.

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

യക്ഷാ, കേൾക്കുക, പ്രിയനേ. കുലമല്ല, വേദപാരായണവുമല്ല, ശ്രുതിയുമല്ല; ദ്വിജത്വത്തിന് കാരണം സദാചാരം മാത്രം; ഇതിൽ സംശയമില്ല.

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

സദാചാരം ബ്രാഹ്മണൻ യത്നത്തോടെ സംരക്ഷിക്കണം, വിശേഷിച്ചും. സദാചാരം ക്ഷയിക്കാത്തവൻ ക്ഷയിക്കുന്നില്ല; സദാചാരത്താൽ വീണവൻ മരിച്ചവൻ തന്നെ.

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

പാരായണം ചെയ്യുന്നവരും, വായിക്കുന്നവരും, ശാസ്ത്രം ചിന്തിക്കുന്നവരും — അവരെല്ലാം ദുർവ്യസനികളും മൂഢരും ആണെങ്കിൽ; കർമ്മം ചെയ്യുന്നവനാണ് പണ്ഡിതൻ.

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

നാലു വേദവും അറിയുന്നവനായാലും ദുരാചാരിയെങ്കിൽ ശൂദ്രനെക്കാൾ താഴ്ന്നവനാണ്; അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ മുഴുകിയവനും ദമശീലനുമായവനാണ് ബ്രാഹ്മണനെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

പ്രിയവചനം പറയുന്നവൻ എന്തു നേടുന്നു? ആലോചിച്ചു കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ എന്തു നേടുന്നു? ധാരാളം മിത്രങ്ങളെ ഉണ്ടാക്കുന്നവൻ എന്തു നേടുന്നു? ധർമ്മത്തിൽ രമിക്കുന്നവൻ എന്തു നേടുന്നു? പറയുക.

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

പ്രിയവാക്കുകൾ പറയുന്നവൻ പ്രിയനാകുന്നു. ആലോചിച്ചു കാര്യം ചെയ്യുന്നവൻ അധികമായി ജയിക്കുന്നു. ധാരാളം മിത്രങ്ങളെ ഉണ്ടാക്കുന്നവൻ സുഖമായി വസിക്കുന്നു. ധർമ്മത്തിൽ രമിക്കുന്നവൻ ഗതി നേടുന്നു.

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

ആരാണ് സന്തോഷിക്കുന്നത്? എന്താണ് അത്ഭുതം? വഴി ഏതാണ്? വാർത്ത എന്താണ്? എന്റെ ചതുരമായ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഉത്തരം പറയൂ, മരിച്ച ബന്ധുക്കൾ ജീവിക്കട്ടെ.

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

അഞ്ചാം നാളിലോ ആറാം നാളിലോ സ്വന്തം വീട്ടിൽ കറി വയ്ക്കുന്നവൻ, കടമില്ലാത്തവൻ, പ്രവാസത്തിലല്ലാത്തവൻ — ഓ ജലചാരീ, അവൻ സന്തോഷിക്കുന്നു.

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

ഓരോ ദിവസവും ഇവിടെ ജീവികൾ യമലോകത്തേക്ക് പോകുന്നു; എന്നിട്ടും ശേഷിച്ചവർ സ്ഥിരതയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇതിനെക്കാൾ വലിയ അത്ഭുതം എന്താണ്?

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

തർക്കം സ്ഥിരമല്ല; ശ്രുതികൾ വ്യത്യസ്തമാണ്; ഒരു മുനിയുടെയും അഭിപ്രായം പ്രമാണമല്ല. ധർമ്മത്തിന്റെ തത്ത്വം ഗുഹയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മഹാജനങ്ങൾ പോയ വഴിയാണ് വഴി. ഭൂമി പാത്രം, ആകാശം മൂടി, സൂര്യാഗ്നി, രാവും പകലും വിറക്, മാസങ്ങളും ഋതുക്കളും തവിയുടെ ഉരസൽ — കാലം ജീവികളെ പാചകം ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് വാർത്ത.