महाभारत · अध्याय 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

युगान्त आल्यावर खाली पडलेल्या लोकपालांप्रमाणे, इंद्र व वैश्रवणासारखे मारले गेलेले बंधू त्याने पाहिले.

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

धनुष्य-बाण विखुरलेले, मारले गेलेले अर्जुन, भीमसेन आणि दोन यमज बंधू निश्चल व प्राणहीन पाहून.

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

दीर्घ व उष्ण उसासा टाकून, शोकाश्रूंनी भिजलेला, पडलेल्या सर्व बंधूंना पाहून चिंतेने भरलेला.

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

हे महाबाहो वृकोदरा, तू प्रतिज्ञा केली नव्हतीस का, की रणात गदेने सुयोधनाच्या दोन्ही मांड्या मोडीन?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

हे वीरा, महात्म्या, महाबाहो, कौरवांची कीर्ती वाढवणाऱ्या, तू पडलास म्हणून आज माझे सर्व व्यर्थ झाले.

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

मनुष्यांची वचने धर्मविरुद्ध प्रतिज्ञा असू शकतात, पण तुमची दिव्य वचने कशी खोटी होतील?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

जन्मसंस्काराच्या वेळी देवांनीही तुझ्याविषयी म्हटले होते, "हे धनंजया, तू सहस्राक्ष (इंद्र) पेक्षा कमी नाहीस, कुंतीपुत्रा, तू तुझाच आहेस."

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

उत्तरेस आणि पारियात्र पर्वतांवर सर्व प्राणी गात होते की यांची हरवलेली लक्ष्मी तो आपल्या बळाने पुन्हा परत आणील.

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

रणांगणावर याला जिंकणारा कोणी नाही, आणि हाही कोणाकडून अजिंक्य नाही; तो हा महाबली जिष्णू मृत्यूच्या अधीन कसा गेला?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

माझी आशा मोडून हा धनंजय जमिनीवर पडला आहे; या नाथाचा आश्रय घेऊनच आम्ही हे दुःख सोसले.

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

रणांगणावर सदैव धीट आणि शत्रूंचा संहार करणारे, सर्व अस्त्रांनी अजिंक्य असे कुंतीचे ते दोन महाबली पुत्र, भीमसेन आणि धनंजय, शत्रूच्या वशात कसे गेले?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

निश्चितच माझे हृदय लोखंड-दगडाचे, कठोर आहे; आज हे दोघे जुळे पडलेले पाहूनही ते फुटत नाही.

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

शास्त्रज्ञ, देशकालज्ञ, तपोयुक्त आणि कर्मनिष्ठ असलेल्या पुरुषश्रेष्ठांनो, योग्य कर्म न करता तुम्ही का पडून आहात?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

अक्षत शरीर असलेले, न पुसलेली धनुष्ये असलेले, संज्ञाहीन होऊन भूमीवर एकत्र होऊन, हे अपराजितांनो, तुम्ही का पडून आहात?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

पर्वताच्या उतारांवर गाढ झोपलेल्या भावांना पाहून महामती घामाघूम झाला, खिन्न होऊन कष्टदायक स्थितीत गेला.

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

'हे असेच आहे' असे म्हणून तो धर्मात्मा नरेश्वर शोकसागराच्या मध्यभागी उभा राहून व्याकूळ होऊन कारणाचा विचार करू लागला.

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

'आता काय करावे' असा विचार करत, देशकालाचे विभाग जाणणारा महाबाहू महामती कोणताही उपाय शोधू शकला नाही.

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

नंतर धर्मात्मा तपःपुत्राने स्वतःला सावरले, अशा प्रकारे अनेक प्रकारे विलाप करून धर्मपुत्र युधिष्ठिर बुद्धीने विचार करू लागला: 'हे वीर कुणी पाडले?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

यांच्यावर शस्त्रप्रहाराची खूण नाही, इथे कोणाचाही पदचिन्हही नाही. माझ्या भावांना मारले ते एखादे महान भूत असावे, असे मला वाटते.

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

एकाग्र चित्ताने विचार करीन, किंवा पाणी पिऊन जाणून घेईन. महात्म्या भावांचा हा घोर नाश एकाच वेळी झाला.

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

हे दुर्योधनाने गुप्तपणे रचले असावे; गांधारराजाने (शकुनीने) रचलेले, नेहमी कुटिल बुद्धीच्या माणसाचे.

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

जे करण्यायोग्य किंवा न करण्यायोग्य, ते दोन्ही सारखेच होते. त्या दुष्कर्मी, अकृतात्म्या माणसावर कोणता वीर विश्वास ठेवील?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

किंवा हे त्या दुरात्म्याच्या गुप्त पुरुषांचे कारस्थान असावे, असा त्या महाबुद्धीने अनेक प्रकारे विचार केला.

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

आचार्यांना (द्रोणांना) मी काय सांगू? कृप आणि भीष्मांना मी काय सांगू? नीतीत बृहस्पतीसमान विदुरांना मी काय सांगू?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

सदैव दुःखाची भागीदार असलेल्या माता अंबेला (कुंतीला) मी काय सांगू? भावांविना मला पाहून, पुत्रलालसेने ती विचारेल तेव्हा?

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

इंद्रासमान पराक्रमी सर्व भावांसह तू वनात गेलास, तेव्हा आता एकटाच कसा आलास?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"कोणी, कोणत्या विषाने हे पाणी दूषित केले? मेल्यावरही यांच्यात कोणताही विकार दिसत नाही; माझ्या भावांचे मुखवर्ण प्रसन्न आहेत" असा त्याने विचार केला.

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

प्रवाहासारख्या बलशाली या श्रेष्ठ पुरुषांना एकएक करून, हे कालान्तका, यमाशिवाय दुसरा कोण सामना करू शकला असता?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

या निश्चयाने तो त्या पाण्यात उतरला; पिण्याच्या इच्छेने तो पाण्यात उतरताच आकाशातून त्याला एक वाणी ऐकू आली.

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

मी बगळा आहे, शेवाळ आणि मासे खाणारा. तुझ्या धाकट्या भावांना मी मृत्यूच्या स्वाधीन केले आहे. हे राजपुत्रा! माझ्या प्रश्नांची उत्तरे तू दिली नाहीस, तर तूही पाचवा होशील.

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

हे तात, माझ्या पूर्वाधिकाराच्या पाण्यावर साहस करू नकोस. हे कौन्तेया, प्रश्नांची उत्तरे देऊन मग पी आणि घे.

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

रुद्र, वसू किंवा मरुतांमध्ये प्रधान भाग घेणारे, मी विचारतो — आपण कोणते देव? हे शकुनीने केलेले नाही.

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

हिमालय, पारियात्र, विंध्य आणि मलय — हे चार पर्वत कोणाच्या तेजाने पृथ्वीवर पाडले गेले?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

हे बलवानांत श्रेष्ठा, तू अत्यंत महान कर्म केलेस — माझ्या चार महान धनुर्धर पुत्रांना मारून.

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

ज्यांना देव, गंधर्व, असुर किंवा राक्षस महायुद्धात सहन करू शकत नाहीत — तुझे हे महान अद्भुत कर्म आहे.

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

तुझे प्रयोजन काय आहे हे मला ठाऊक नाही, तुझी इच्छाही समजत नाही. माझ्या मनात मोठे कुतूहल निर्माण झाले आहे आणि भीतीही आली आहे.

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

ज्यामुळे माझे मन व्याकुळ झाले असून डोक्यात ताप उत्पन्न झाला आहे; म्हणून हे भगवन्, येथे उभे असलेले आपण कोण आहात, हे मी विचारतो.

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

मी यक्ष आहे, तुझे कल्याण होवो; मी पाण्यात फिरणारा पक्षी नाही. माझ्याकडूनच तुझे हे सर्व भाऊ मारले गेले आणि रोखले गेले.

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

हे राजा, यक्षाचे ते अशुभ, कठोर अक्षरांचे बोलणे ऐकूनही तो त्या वेळी कंपित झाला नाही, स्थिर राहिला.

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

विकृत डोळे, विशाल शरीर, ताडाच्या झाडाइतका उंच यक्ष — पेटत्या अग्नी व सूर्यासारखा, अजेय, पर्वतासारखा (त्याने पाहिला).

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

भरतश्रेष्ठ (युधिष्ठिर) सेतूचा आश्रय घेऊन उभ्या असलेल्या त्या यक्षाला पाहिले; मेघासारख्या गंभीर स्वराने महाध्वनीने धमकावत होता.

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

भ्रातृशोकाने पीडित कौंतेयाला यक्ष म्हणाला.

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

राजा, तुमचे हे बंधू मी वारंवार अडवूनही बळजबरीने पाणी घेऊ इच्छित होते; म्हणून मी त्यांना पाडले. राजा, येथे प्राण वाचवू इच्छिणाऱ्याने हे पाणी पिऊ नये.

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

हे पार्था, माझ्या पूर्वाधिकाराच्या या पाण्याबाबत धाडस करू नकोस. हे कौन्तेया, माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दिल्यानंतरच पी आणि घे.

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

हे यक्षा, मी तुमचा पूर्वाधिकार इच्छित नाही.

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

खरोखर सज्जन पुरुष माणसाने स्वतःची स्वतः स्तुती करण्याची नेहमी प्रशंसा करीत नाहीत. तरीही, हे पुरुषर्षभा, माझ्या बुद्धीनुसार तुझ्या प्रश्नांची उत्तरे देईन; मला विचार.

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

आदित्याला कोण वर नेतो? त्याच्याभोवती कोण संचार करतात? त्याला अस्ताला कोण नेतो, आणि तो कशावर स्थिर राहतो?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

ब्रह्म आदित्याला वर उचलते; देव त्याच्याभोवती संचार करतात. धर्म त्याला अस्ताला नेतो, आणि तो सत्यात स्थिर राहतो.

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

कशाने माणूस श्रोत्रिय होतो? कशाने महत्त्व प्राप्त करतो? कशाने द्वितीयवान होतो, हे राजा? आणि कशाने बुद्धिमान होतो?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

श्रुताने माणूस श्रोत्रिय होतो; तपाने महत्त्व मिळवतो; धृतीने द्वितीयवान होतो; वृद्धांच्या सेवेने बुद्धिमान होतो.

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

ब्राह्मणांचे दैवत्व काय? सज्जनांप्रमाणे धर्म कोणता? यांचा मानुष भाव काय? असज्जनांप्रमाणे यांचे काय?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

यांचे दैवत्व स्वाध्याय आहे; सज्जनांप्रमाणे यांचे तप; मरण हा यांचा मानुष भाव; असज्जनांप्रमाणे परिवाद.

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

क्षत्रियांचे दैवत्व काय? सज्जनांप्रमाणे धर्म कोणता? यांचा मानुष भाव काय? असज्जनांप्रमाणे यांचे काय?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

यांचे दैवत्व इषू आणि अस्त्र आहे; सज्जनांप्रमाणे यांचा यज्ञ; भय हा यांचा मानुष भाव; असज्जनांप्रमाणे परित्याग.

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

यज्ञासाठी योग्य असे एकच साम कोणते? यज्ञासाठी योग्य असे एकच यजुः कोणते? यांपैकी कोणती यज्ञाचे वरण करते, आणि यज्ञ कोणाचे उल्लंघन करत नाही?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

प्राणच यज्ञासाठी योग्य साम आहे; मनच यज्ञासाठी योग्य यजुः आहे. एकच ऋक् यज्ञाचे वरण करते; यज्ञ तिचे उल्लंघन करत नाही.

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

पेरणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ कोण? बीज पेरणाऱ्यांमध्ये उत्तम कोण? स्थिर राहणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ कोण? जन्म देणाऱ्यांमध्ये उत्तम कोण?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

पेरणाऱ्यांमध्ये पाऊस श्रेष्ठ आहे; बीज पेरणाऱ्यांमध्ये बीजच उत्तम आहे. स्थिर राहणाऱ्यांमध्ये गाई श्रेष्ठ आहेत; जन्म देणाऱ्यांमध्ये पुत्र उत्तम आहे.

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

बुद्धिमान, इंद्रियविषयांचा उपभोग घेणारा, जगात पूजित, सर्व प्राण्यांनी सन्मानित असूनही श्वास घेत असताना कोण जिवंत नसतो?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

देव, अतिथी, सेवक, पितर आणि स्वतः — या पाचांसाठी जो अर्पण करत नाही, तो श्वास घेत असला तरी जिवंत नसतो.

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

पृथ्वीपेक्षा जड काय? आकाशापेक्षा उंच काय? वायूपेक्षा वेगवान काय? गवतापेक्षा अधिक काय?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

माता पृथ्वीपेक्षा जड आहे, पिता आकाशापेक्षा उंच आहे. मन वायूपेक्षा वेगवान आहे, आणि चिंता गवतापेक्षा अधिक आहे.

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

झोपलेले असूनही जे डोळे मिचकावत नाही ते काय? जन्मूनही जे हालत नाही ते काय? कोणाला हृदय नसते? वेगाने काय वाढते?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

झोपलेला मासा डोळे मिचकावत नाही; जन्मलेले अंडे हलत नाही. दगडाला हृदय नसते; नदी वेगाने वाढते.

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

प्रवासाला निघालेल्याचा मित्र कोण? घरी राहणाऱ्याचा मित्र कोण? रोग्याचा मित्र कोण? मरणाऱ्याचा मित्र कोण?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

प्रवासाला निघालेल्याचा मित्र विद्या; घरी राहणाऱ्याचा मित्र पत्नी. रोग्याचा मित्र वैद्य; मरणाऱ्याचा मित्र दान.

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

सर्व भूतांचा अतिथी कोण? सनातन धर्म कोणता? हे राजेंद्रा, अमृत कोणते, हे सर्व जग कोणते?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

सर्व भूतांचा अतिथी अग्नी; सोम आणि गाईंचे दूध अमृत. सनातन आणि अमर धर्म वायू; हे सर्व जगही तोच.

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

एकटा कोण संचार करतो? जन्म घेऊन पुन्हा कोण जन्म घेतो? थंडीचे औषध कोणते, महान पेरणीची भूमी कोणती?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

सूर्य एकटा संचार करतो; चंद्र पुन्हा जन्म घेतो. अग्नी हे थंडीचे औषध; पृथ्वी ही महान पेरणीची भूमी.

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

धर्माचे एक पद कोणते? यशाचे एक पद कोणते? स्वर्गाचे एक पद कोणते? सुखाचे एक पद कोणते?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

धर्माचे एक पद दक्षता; यशाचे एक पद दान. स्वर्गाचे एक पद सत्य; सुखाचे एक पद शील.

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

माणसाचा आत्मा कोणता? दैवाने दिलेला सखा कोण? त्याची उपजीविका कोणती? त्याचा परम आधार कोणता?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

पुत्र हा माणसाचा आत्मा आहे; भार्या ही दैवाने दिलेली सखी आहे. वर्षणारा मेघ हीच त्याची उपजीविका आहे; दान हाच त्याचा परम आधार आहे.

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

धन्य लोकांमध्ये उत्तम कोण? धनांमध्ये उत्तम काय? लाभांमध्ये उत्तम काय? सुखांमध्ये उत्तम काय?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

धन्यांमध्ये उत्तम कौशल्य; धनांमध्ये उत्तम शास्त्रज्ञान. लाभांमध्ये श्रेष्ठ आरोग्य; सुखांमध्ये उत्तम संतोष.

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

जगतात परम धर्म कोणता? सदा फलदायी धर्म कोणता? कोणाला नियंत्रित केल्यास माणसे शोक करत नाहीत? कोणाने केलेला करार कधीही जीर्ण होत नाही?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

अहिंसा (आनृशंस्य) हा परम धर्म आहे; त्रेतेचा धर्म सदा फलदायी आहे. मन नियंत्रित केल्यास माणसे शोक करत नाहीत; सज्जनांनी केलेला करार कधीही जीर्ण होत नाही.

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

कोणाचा त्याग केल्याने माणूस प्रिय होतो? कोणाचा त्याग केल्याने तो शोक करत नाही? कोणाचा त्याग केल्याने तो धनवान होतो? कोणाचा त्याग केल्याने तो सुखी होईल?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

मानाचा त्याग केल्याने माणूस प्रिय होतो; क्रोधाचा त्याग केल्याने तो शोक करत नाही. कामाचा त्याग केल्याने तो धनवान होतो; लोभाचा त्याग केल्याने तो सुखी होईल.

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

ब्राह्मणाला कोणत्या हेतूने दान दिले जाते? नट व नर्तकांना कोणत्या हेतूने? सेवकांना व राजांना कोणत्या हेतूने?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

धर्मासाठी ब्राह्मणाला दान दिले जाते; कीर्तीसाठी नट व नर्तकांना दिले जाते. सेवकांना एकत्र राखण्यासाठी आणि राजांना भयामुळे दिले जाते.

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

अज्ञानाने झाकलेले जग अंधारामुळे प्रकाशित होत नाही. लोभामुळे माणूस मित्रांचा त्याग करतो; आसक्तीमुळे स्वर्गाला जात नाही.

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

मनुष्य कसा मृत होतो? राष्ट्र कसे मृत होते? श्राद्ध कसे मृत होते, किंवा यज्ञ कसा मृत होतो?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

दरिद्री पुरुष मृत आहे; राजा नसलेले राष्ट्र मृत आहे; श्रोत्रियाशिवाय श्राद्ध मृत आहे; दक्षिणेशिवाय यज्ञ मृत आहे.

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

दिशा कोणती? उदक कोणते? हे पार्था, अन्न कोणते आणि विष कोणते? श्राद्धाचा काल सांग; मग पी आणि घे.

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

सज्जन हीच दिशा; आकाश हेच उदक; गाय हेच अन्न; ब्राह्मण हेच विष. श्राद्धाचा काल ब्राह्मण—हे यक्षा, तू हे कसे मानतोस?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

तपाचे लक्षण काय सांगितले आहे? दम कोणाला म्हटले आहे? क्षमा म्हणजे परम काय सांगितले आहे, आणि ह्री (लज्जा) काय म्हटली आहे?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

तप म्हणजे स्वधर्मात स्थिर राहणे; मनाचे नियमन करणे हा दम; द्वंद्वे सहन करणे ही क्षमा; अकार्यापासून परावृत्त होणे ही ह्री (लज्जा).

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

हे राजा, ज्ञान कशाला म्हटले जाते? शम कशाला सांगितले आहे? परम दया कोणती म्हटली आहे? आणि आर्जव कशाला म्हटले आहे?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

ज्ञान म्हणजे तत्त्वार्थाचे सम्यक् आकलन. शम म्हणजे चित्ताची प्रशांतता. दया म्हणजे सर्वांच्या सुखाची इच्छा. आर्जव म्हणजे समचित्तता.

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

माणसांचा दुर्जय शत्रू कोण? आणि अनंत व्याधी कोणती? साधू कसा मानला जातो आणि असाधू कसा?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

क्रोध हा अत्यंत दुर्जय शत्रू आहे; लोभ ही अनंत व्याधी आहे. सर्व प्राण्यांचे हित करणारा साधू मानला जातो, आणि निर्दय असणारा असाधू मानला जातो.

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

हे राजा, मोह कशाला म्हटले जाते? मान कशाला सांगितला आहे? आळस कशाला समजावा? आणि शोक कशाला म्हटले आहे?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

मोह म्हणजे धर्माबाबतची मूढता. मान म्हणजे स्वतःला मोठे समजण्याची वृत्ती. धर्मापासून निष्क्रियता हाच आळस. आणि शोक हा अज्ञान म्हटला जातो.

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

ऋषींनी स्थैर्य कशाला म्हटले आहे? धैर्य कशाला सांगितले आहे? श्रेष्ठ स्नान कोणते सांगितले आहे? येथे दान कशाला म्हटले जाते?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

स्वधर्मात स्थिर राहणे हेच स्थैर्य. इंद्रियनिग्रह हेच धैर्य. मनाचा मळ त्यागणे हेच स्नान. प्राण्यांचे रक्षण करणे हेच दान.

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

कोणाला पंडित म्हणून जाणावे? नास्तिक कोणाला म्हटले जाते? मूर्ख कोण, काम म्हणजे काय आणि मत्सर कशाला म्हटले आहे?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

धर्म जाणणाऱ्याला पंडित समजावे. नास्तिक व मूर्ख यांना म्हटले जाते. काम हा संसाराचे कारण आहे; हृदयाचा दाह म्हणजेच मत्सर असे स्मरले आहे.

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

अहंकार कशाला म्हटले आहे? दंभ कशाला जाहीर केला आहे? परम दैव कोणते सांगितले आहे? पैशुन्य कशाला म्हटले जाते?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

महान अज्ञान हाच अहंकार. दंभ म्हणजे धर्माची ध्वजा उभारणे. दैव हे दानाचे फळ असे सांगितले आहे. पैशुन्य म्हणजे परदूषण.

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

धर्म, अर्थ आणि काम परस्परविरोधी आहेत. सदैव विरोधी असलेल्या यांचा एकत्र संगम कसा होईल?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

धर्म आणि भार्या एकमेकांच्या वशात आणि अनुगामी असतात, तेव्हा धर्म, अर्थ, काम या तिन्हींचाही संगम होतो.

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

हे भरतश्रेष्ठा! अक्षय नरक कोणाला प्राप्त होतो? माझ्या या प्रश्नाचे उत्तर तू लवकर द्यावेस.

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

स्वतः बोलावून याचना करणाऱ्या निर्धन ब्राह्मणाला नंतर 'काही नाही' असे जो म्हणतो, तो अक्षय नरकात जातो.

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

वेद, धर्मशास्त्रे, द्विजाती, देव आणि पितृधर्म यांबद्दल जो खोटे बोलतो, तो अक्षय नरकात जातो.

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

धन असूनही लोभामुळे दान व भोगरहित राहून जो नंतर 'काही नाही' म्हणतो, तो अक्षय नरकात जातो.

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

हे राजा, कुलाने, आचरणाने, स्वाध्यायाने किंवा श्रुतीने ब्राह्मण्य कशाने होते? हे निश्चितपणे सांगा.

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

हे यक्षा, ऐक, वत्सा. कूल नव, स्वाध्याय नव, श्रुतीही नव; द्विजत्वाचे कारण केवळ आचरणच; यात संशय नाही.

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

आचरण ब्राह्मणाने प्रयत्नाने, विशेषतः जपले पाहिजे. ज्याचे आचरण अक्षीण आहे तो क्षीण होत नाही; आचरणाने भ्रष्ट झाला तो मेलेलाच.

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

पाठ करणारे, वाचणारे आणि शास्त्रांचे चिंतन करणारे — ते सर्व व्यसनी व मूर्ख असतील तर; जो क्रियावान आहे तोच पंडित.

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

चारही वेद जाणणारा असला तरी जो दुराचारी असेल तो शूद्रापेक्षाही हीन; जो अग्निहोत्रात तत्पर आणि संयमी आहे तोच ब्राह्मण मानला गेला आहे.

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

प्रिय वचन बोलणारा काय मिळवतो? विचारपूर्वक कार्य करणारा काय मिळवतो? अनेक मित्र करणारा काय मिळवतो? धर्मात रत असणारा काय मिळवतो? सांगा.

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

प्रिय बोलणारा प्रिय होतो. विचारपूर्वक कार्य करणारा अधिक जिंकतो. पुष्कळ मित्र जोडणारा सुखाने राहतो. आणि जो धर्मात रत असतो तो गती प्राप्त करतो.

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

कोण आनंदी होतो? कोणते आश्चर्य? मार्ग कोणता? आणि वार्ता काय? माझ्या चतुर प्रश्नांची उत्तरे दे, म्हणजे मृत बांधव जिवंत होतील.

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

पाचव्या किंवा सहाव्या दिवशी स्वतःच्या घरी भाजी शिजवणारा, कर्जमुक्त आणि परदेशी न राहणारा — हे जलचरा, तोच आनंदी होतो.

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

दररोज येथे प्राणी यमलोकाकडे जातात; तरीही उरलेले स्थैर्याची इच्छा करतात — यापेक्षा मोठे आश्चर्य काय?

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

तर्क अस्थिर आहे; श्रुती भिन्न आहेत; एका मुनीचे मतही प्रमाण नाही. धर्माचे तत्त्व गुहेत लपलेले आहे; महाजनांनी ज्या मार्गाने जावे तोच मार्ग. पृथ्वी हे भांडे, आकाश झाकण, सूर्याग्नी, रात्रंदिवस इंधन, महिने व ऋतू हे उलथण्याचे घासणे — काळ प्राणिमात्रांना शिजवत आहे; हीच वार्ता.