ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

ਜੁਗਾਂਤ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਵਰਗੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ।

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਰਜੁਨ, ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਜੁੜਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ ਵੇਖ ਕੇ।

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

ਲੰਮਾ ਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੋਗ ਤੇ ਅੱਥਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਰਣ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਨਾਲ ਸੁਯੋਧਨ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਟਾਂ ਤੋੜ ਦਿਆਂਗਾ?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

ਹੇ ਵੀਰ, ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਬਾਹੂ, ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਆ, ਤੇਰੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵਿਆ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੇ ਹੋਣਗੇ?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਤੂੰ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈਂ।"

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਫਿਰ ਲਿਆਵੇਗਾ।

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

ਰਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਅਜਿੱਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਜਿਸ਼ਣੂ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

ਮੇਰੀ ਆਸ ਤੋੜ ਕੇ ਇਹ ਧਨੰਜਯ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹੇ ਸਨ।

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿੱਤ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ, ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ ਗਏ?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

ਯਕੀਨਨ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ-ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਹੈ; ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੁੜਵਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਫਟਦਾ ਨਹੀਂ।

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

ਹੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਕਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ਰਸ਼ਭੋ, ਯੋਗ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਅਣਪੂੰਝੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਅਪਰਾਜਿਤੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਸੁੱਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਮਤੀ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਖਿੰਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਸ਼ਟਮਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ।

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

'ਇਹ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੋਕ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

'ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ' ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਾਹੂ ਮਹਾਮਤੀ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

ਫਿਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤਪਸੁਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਕੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ: 'ਇਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਡੇਗਿਆ?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਭੂਤ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਜਾਣਾਂਗਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਨਾਸ਼ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

ਇਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਰਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਗੰਧਾਰਰਾਜ (ਸ਼ਕੁਨੀ) ਦਾ ਰਚਿਆ, ਸਦਾ ਕੁਟਿਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦਾ।

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

ਜੋ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਵੀਰ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

ਜਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਪਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ (ਜਾਸੂਸਾਂ) ਦੀ ਚਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ।

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

ਆਚਾਰਯ (ਦ੍ਰੋਣ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਮਾਤਾ ਅੰਬਾ (ਕੁੰਤੀ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੱਛੇਗੀ।

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕਰਮੀ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਬਨ ਨੂੰ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਹੜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ? ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਦਾ ਰੰਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ।

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਕਾਲਾਂਤਕ, ਯਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੌਣ ਹੋਰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ; ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਣੀ ਸੁਣੀ ਗਈ।

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

ਮੈਂ ਬਗਲਾ ਹਾਂ, ਸ਼ੈਵਾਲ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ। ਤੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਪੰਜਵਾਂ ਹੋਵੇਂਗਾ।

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸਾਹਸ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਪੀ ਅਤੇ ਲੈ ਜਾ।

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਵਸੂਆਂ ਜਾਂ ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਗੀ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ — ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਹੋ? ਇਹ ਸ਼ਕੁਨਿ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

ਹਿਮਾਲਿਆ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ, ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਮਲਯ — ਇਹ ਚਾਰ ਪਰਬਤ ਕਿਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੇਗੇ ਗਏ?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

ਹੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ — ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ।

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ — ਇਹ ਤੇਰਾ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਹੈ।

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੇਰਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜਾਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਆਪ ਕੌਣ ਹੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

ਮੈਂ ਯਕਸ਼ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਤੇਰੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰੋਕੇ ਗਏ।

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯਕਸ਼ ਦੇ ਬੋਲਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਅਸ਼ੁਭ, ਕਠੋਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਕੰਬਿਆ ਨਹੀਂ, ਅਡੋਲ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

ਵਿਗੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਯਕਸ਼ — ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਅਜਿੱਤ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ (ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ)।

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ) ਨੇ ਪੁਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਮੇਘ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਕਰਕੇ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕੌਂਤੇਯ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ।

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਇਹ ਭਰਾ ਮੇਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਾਣੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ, ਇੱਥੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਹੱਕ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰੀ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਹੀ ਪੀ ਅਤੇ ਲੈ।

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

ਹੇ ਯਕਸ਼, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਰਸ਼ਭ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ।

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

ਆਦਿਤਿਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੌਣ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ? ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤ ਵੱਲ ਕੌਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

ਬ੍ਰਹਮ ਆਦਿਤਿਆ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

ਕਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

ਸ਼ਰੁਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਪ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਵ ਕੀ ਹੈ? ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਅਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਵ ਸਵਾਧਿਆਏ ਹੈ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਪ; ਮੌਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਹੈ; ਅਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿੰਦਾ।

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਵ ਕੀ ਹੈ? ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਅਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਵ ਇਸ਼ੁ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਹੈ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੱਗ; ਭੈ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਹੈ; ਅਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ।

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਇਕੋ ਸਾਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਇਕੋ ਯਜੁਸ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਸਾਮ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਯਜੁਸ ਹੈ। ਇਕੋ ਰਿਚਾ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਰਦੀ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

ਬੀਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੌਣ ਹੈ? ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਕੌਣ ਹੈ?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

ਬੀਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਵਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਮ ਹੈ।

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ — ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੌਣ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਲਈ ਜੋ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ।

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਕੀ ਹੈ? ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਕੀ ਹੈ? ਘਾਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀ ਹੈ?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

ਮਾਤਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮਨ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਘਾਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ ਪਲਕ ਨਹੀਂ ਝਪਕਦਾ ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਵੇਗ ਨਾਲ ਕੀ ਵਧਦਾ ਹੈ?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਮੱਛੀ ਪਲਕ ਨਹੀਂ ਝਪਕਦੀ; ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਡਾ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ। ਪੱਥਰ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਦੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

ਪਰਦੇਸ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਘਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਰੋਗੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

ਪਰਦੇਸੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ; ਘਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਰੋਗੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਵੈਦ ਹੈ; ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਦਾਨ ਹੈ।

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ? ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕੀ ਹੈ?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਸੋਮ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਅਮਰ ਧਰਮ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

ਇਕੱਲਾ ਕੌਣ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ? ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਕੌਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਠੰਢ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕੀ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਬੀਜਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕੀ ਹੈ?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

ਸੂਰਜ ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਠੰਢ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਮਹਾਨ ਬੀਜਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਕੀ ਹੈ? ਯਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਕੀ ਹੈ? ਸਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਕੀ ਹੈ? ਸੁਖ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਕੀ ਹੈ?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਦਕਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਯਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਦਾਨ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਸੱਚ ਹੈ; ਸੁਖ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦ ਸ਼ੀਲ ਹੈ।

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਦੈਵ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਮਿੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

ਪੁੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਦੈਵ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਵਰਸਦਾ ਬੱਦਲ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹੈ; ਦਾਨ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

ਧੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੀ ਹੈ? ਲਾਭਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੀ ਹੈ? ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੀ ਹੈ?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

ਧੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹੈ; ਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਹੈ। ਲਾਭਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਰੋਗਤਾ ਹੈ; ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੰਤੋਖ ਹੈ।

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਸਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਕਿਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੰਧੀ ਕਦੇ ਜੀਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

ਦਯਾ (ਆਨ੍ਰਿਸ਼ੰਸਿਅ) ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਸਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਸਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸੰਧੀ ਕਦੇ ਜੀਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

ਕੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

ਮਾਣ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਾਮ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲੋਭ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਨਟਾਂ ਤੇ ਨਰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ? ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

ਧਰਮ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯਸ਼ ਲਈ ਨਟਾਂ ਤੇ ਨਰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਰਾਧ ਕਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਯਗ ਕਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

ਦਰਿਦਰ ਮਨੁੱਖ ਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯਗ ਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

ਦਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? ਜਲ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਪਾਰਥ, ਅੰਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਕਾਲ ਦੱਸੋ; ਫਿਰ ਪੀਓ ਅਤੇ ਲਓ।

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

ਸੰਤ ਦਿਸ਼ਾ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਜਲ ਹੈ; ਗਾਂ ਅੰਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਕਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ—ਹੇ ਯਕਸ਼, ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

ਤਪ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਦਮ ਕਿਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਖਿਮਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹ੍ਰੀ (ਲਾਜ) ਕੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

ਤਪ ਹੈ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ; ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਦਮ ਹੈ; ਦੁਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਖਿਮਾ ਹੈ; ਅਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਹੀ ਹ੍ਰੀ (ਲਾਜ) ਹੈ।

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਮ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਪਰਮ ਦਇਆ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ? ਅਤੇ ਆਰਜਵ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

ਗਿਆਨ ਤੱਤ-ਅਰਥ ਦਾ ਸਮਿਆਕ ਬੋਧ ਹੈ। ਸ਼ਮ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਸਭ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ। ਆਰਜਵ ਸਮ-ਚਿੱਤਤਾ ਹੈ।

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦੁਰਜਯ ਵੈਰੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਅਨੰਤਕ ਰੋਗ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਸਾਧੂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਾਧੂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

ਕ੍ਰੋਧ ਬਹੁਤ ਦੁਰਜਯ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਲੋਭ ਅਨੰਤ ਰੋਗ ਹੈ। ਸਰਬ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਅਸਾਧੂ।

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੋਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਆਲਸ ਕੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

ਮੋਹ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਹੈ। ਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਹੀ ਆਲਸ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਥਿਰਤਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ? ਧੀਰਜ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਦਾਨ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹਿ ਹੀ ਧੀਰਜ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਦਾਨ ਹੈ।

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

ਕਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮੂਰਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਦਿਲ ਦਾ ਤਾਪ ਹੀ ਈਰਖਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

ਹੰਕਾਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਦੰਭ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਪਰਮ ਦੈਵ ਕੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਪੈਸ਼ੁਨਯ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਦੰਭ ਧਰਮ ਦੀ ਧਵਜਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ। ਦੈਵ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੈਸ਼ੁਨਯ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੈ।

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਸਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਾਰਜਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਸ ਅਤੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਕਸ਼ਯ ਨਰਕ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਤੂੰ ਛੇਤੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪ ਬੁਲਾ ਕੇ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਕੰਗਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸ਼ਯ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

ਜੋ ਵੇਦਾਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸ਼ਯ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

ਧਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਆਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਸ਼ਯ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਲ, ਆਚਰਣ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਜਾਂ ਸ਼ਰੁਤ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸੋ।

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

ਹੇ ਯਕਸ਼, ਸੁਣ, ਪਿਆਰੇ। ਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਰੁਤ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਦਵਿਜਤਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਚਰਣ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਜਿਸਦਾ ਆਚਰਣ ਅਕੀਣ ਹੈ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਮਰਿਆ ਹੀ ਹੈ।

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ — ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਅਸਨੀ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਤਾਂ; ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਪੰਡਤ ਹੈ।

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਹੈ; ਜੋ ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਦਮਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

ਪਿਆਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਬਹੁਤ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ।

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

ਕੌਣ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ? ਰਾਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਖ਼ਬਰ ਕੀ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਚਤੁਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਣ।

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

ਪੰਜਵੇਂ ਜਾਂ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸਾਗ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ — ਹੇ ਜਲਚਰ, ਉਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈਰਾਨੀ?

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

ਤਰਕ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਦਾ ਮਤ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਦਾ ਤੱਤ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ; ਮਹਾਜਨ ਜਿਸ ਰਾਹ ਗਏ, ਉਹੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਭਾਂਡਾ, ਅਕਾਸ਼ ਢੱਕਣ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਗਨੀ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਾਲਣ, ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਕੜਛੀ ਦਾ ਰਗੜ — ਕਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ।