મહાભારત · અધ્યાય 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

શબ્દાર્થ સાથે વાંચો

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

યુગાંતે પડી ગયેલા લોકપાલોની જેમ, ઇન્દ્ર અને વૈશ્રવણ સમાન હણાયેલા ભાઈઓને તેણે જોયા.

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

ધનુષ-બાણ વેરાયેલા, હણાયેલા અર્જુન, ભીમસેન અને બંને યમજ ભાઈઓને ચેષ્ટારહિત અને પ્રાણહીન જોઈને.

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

લાંબો અને ગરમ નિસાસો નાખીને, શોક અને આંસુમાં ડૂબેલો, પડેલા તમામ ભાઈઓને જોઈને ચિંતાથી ભરાયો.

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

હે મહાબાહુ વૃકોદર, શું તેં પ્રતિજ્ઞા નહોતી લીધી કે રણમાં ગદાથી સુયોધનની બંને જાંઘો ભાંગી નાખીશ?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

હે વીર, મહાત્મા, મહાબાહુ, કુરુઓની કીર્તિ વધારનાર, તું પડી ગયો ત્યારે આજે મારું બધું વ્યર્થ થઈ ગયું.

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

મનુષ્યોના શબ્દો ધર્મવિરુદ્ધ પ્રતિજ્ઞાઓ હોઈ શકે, પણ તમારા દિવ્ય વચનો કેવી રીતે મિથ્યા થાય?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

જન્મ-સંસ્કારના સમયે દેવોએ પણ તારા વિશે કહ્યું હતું, "હે ધનંજય, તું સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) કરતાં ઊતરતો નથી, કુંતીપુત્ર, તું તારો જ છે."

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

ઉત્તરમાં અને પારિયાત્ર પર્વતો પર સર્વ પ્રાણીઓ ગાતા હતા કે તેઓની ખોવાયેલી શ્રી તે પોતાના બળથી ફરી લાવશે.

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

યુદ્ધમાં તેને જીતનાર કોઈ નથી, અને આ પણ કોઈથી અજેય નથી; તો એ મહાબલી જિષ્ણુ મૃત્યુને વશ કેવી રીતે થયો?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

મારી આશાને ભાંગીને આ ધનંજય ભૂમિ પર સૂતો છે; આ નાથનો આશ્રય લઈને અમે આ દુઃખો સહન કર્યાં.

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

યુદ્ધમાં હંમેશાં સાહસી અને શત્રુઓનો સંહાર કરનારા, સર્વ અસ્ત્રોથી અજેય, કુંતીના એ બે મહાબલી પુત્રો ભીમસેન અને ધનંજય શત્રુને વશ કેવી રીતે થઈ ગયા?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

ખરેખર મારું હૃદય લોખંડ-પથ્થરનું બનેલું, કઠોર છે; આજે આ જોડિયાંઓને પડેલા જોઈને પણ તે ફાટતું નથી.

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

શાસ્ત્રજ્ઞ, દેશકાળજ્ઞ, તપયુક્ત અને ક્રિયાનિષ્ઠ પુરુષશ્રેષ્ઠો, યોગ્ય કર્મ કર્યા વિના તમે કેમ સૂઈ રહ્યા છો?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

અક્ષત શરીરવાળા, લૂછાયા વિનાના ધનુષ્યવાળા, અસંજ્ઞ થઈ ધરતી પર એકઠા થઈ, હે અપરાજિતો, તમે કેમ સૂઈ રહ્યા છો?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

પર્વતના ઢોળાવો પર ગાઢ નિદ્રામાં સૂતેલા ભાઈઓને જોઈને મહામતિ પરસેવે રેબઝેબ થયા, ખિન્ન થઈ કષ્ટદાયક દશામાં પહોંચ્યા.

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

'આ આવું જ છે' એમ કહીને તે ધર્માત્મા નરેશ્વર શોકસાગરની મધ્યે રહી, વ્યાકુળ થઈ કારણનો વિચાર કરવા લાગ્યા.

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

'હવે શું કરવું' એમ વિચારતાં, દેશકાળના વિભાગને જાણનાર મહાબાહુ મહામતિ કોઈ ઉપાય શોધી શક્યા નહીં.

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

ત્યારે ધર્માત્મા તપઃપુત્રે પોતાને સંભાળ્યા, આ રીતે અનેક પ્રકારે વિલાપ કરીને ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે બુદ્ધિથી વિચાર્યું: 'આ વીરોને કોણે પાડ્યા?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

આમના શરીર પર શસ્ત્રપ્રહારનું નિશાન નથી, અહીં કોઈના પગલાંનું ચિહ્ન પણ નથી. મને લાગે છે કે મારા ભાઈઓને મારનાર કોઈ મહાન ભૂત છે.

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

એકાગ્ર ચિત્તે વિચારીશ, અથવા પાણી પીને જાણીશ. મહાત્મા ભાઈઓનો આ ઘોર વિનાશ એકસાથે જ થયો.

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

આ દુર્યોધને ગુપ્ત રીતે રચ્યું હશે; ગાંધારરાજ (શકુનિ)એ રચેલું, સદા કુટિલ બુદ્ધિવાળાનું.

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

જે કરવા યોગ્ય હોય કે ન કરવા યોગ્ય, બંને સરખા થઈ જાય છે. એ દુષ્કર્મી, અકૃતાત્મા પર કયો વીર વિશ્વાસ કરે?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

અથવા આ એ દુરાત્માના ગુપ્ત માણસોનો પ્રયોગ હોઈ શકે, એમ એ મહાબુદ્ધિએ અનેક રીતે વિચાર્યું.

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

આચાર્ય (દ્રોણ)ને હું શું કહું? કૃપ અને ભીષ્મને હું શું કહું? નીતિમાં બૃહસ્પતિ સમાન વિદુરને હું શું કહું?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

સદા દુઃખની ભાગીદાર માતા અંબા (કુંતી)ને હું શું કહીશ? ભાઈઓ વિના મને જોઈને, પુત્રલાલસાથી તે પૂછશે ત્યારે?

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી સર્વ ભાઈઓ સાથે તું વનમાં ગયો હતો, તો હવે એકલો કેવી રીતે આવ્યો?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"કોણે, કયા ઝેરથી આ પાણી દૂષિત કર્યું? મૃત્યુ પછી પણ તેમનામાં કોઈ વિકૃતિ દેખાતી નથી; મારા ભાઈઓના મુખનો વર્ણ પ્રસન્ન છે" એમ તેણે વિચાર્યું.

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

પ્રવાહ જેવા બળવાન આ શ્રેષ્ઠ પુરુષોને એક પછી એક, હે કાળાન્તક, યમ સિવાય બીજો કોણ સામનો કરી શકે?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

આ નિશ્ચય સાથે તે તે પાણીમાં ઉતર્યો; પીવાની ઇચ્છાથી તે પાણીમાં ઊતર્યો ત્યારે આકાશમાંથી તેણે એક વાણી સાંભળી.

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

હું બગલો છું, શેવાળ અને માછલી ખાનારો. તારા નાના ભાઈઓને મેં મૃત્યુના વશમાં પહોંચાડ્યા છે. હે રાજપુત્ર! જો મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર તું નહીં આપે, તો તું પણ પાંચમો થઈશ.

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

હે તાત, મારા પૂર્વાધિકારવાળા જળ પર સાહસ ન કર. હે કૌન્તેય, પ્રશ્નોના ઉત્તર આપીને પછી પી અને લઈ જા.

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

રુદ્રો, વસુઓ કે મરુતોમાં પ્રધાન ભાગ ધરાવનાર, હું પૂછું છું — આપ કયા દેવ છો? આ શકુનિએ કર્યું નથી.

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

હિમાલય, પારિયાત્ર, વિંધ્ય અને મલય — આ ચાર પર્વતો કોના તેજથી પૃથ્વી પર પાડવામાં આવ્યા?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

હે બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, તેં અત્યંત મહાન કર્મ કર્યું છે — મારા ચાર મહાન ધનુર્ધર પુત્રોને મારીને.

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

જેમને દેવો, ગંધર્વો, અસુરો કે રાક્ષસો મહાયુદ્ધમાં સહન ન કરી શકે — તારું આ મહાન અદ્ભુત કર્મ છે.

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

તારો શું હેતુ છે તે હું જાણતો નથી, ન તો તારી ઇચ્છા સમજાય છે. મારામાં મહાન કુતૂહલ જાગ્યું છે અને ભય પણ આવ્યો છે.

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

જેનાથી મારું હૃદય વ્યાકુળ થયું છે અને માથામાં તાવ ઉત્પન્ન થયો છે; તેથી હે ભગવન્, અહીં ઊભેલા આપ કોણ છો તે હું પૂછું છું.

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

હું યક્ષ છું, તારું કલ્યાણ થાઓ; હું પાણીમાં વિચરતું પક્ષી નથી. મારા દ્વારા તારા આ સર્વ ભાઈઓ હણાયા અને રોકાયા.

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

હે રાજન્, યક્ષનું તે અશુભ, કઠોર અક્ષરોવાળું વચન સાંભળીને તે બોલતો હતો ત્યારે પણ તે કંપ્યો નહીં, સ્થિર રહ્યો.

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

વિકૃત નેત્રો, વિશાળ શરીર, તાડ જેવો ઊંચો યક્ષ — સળગતા અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન, અજેય, પર્વત જેવો (તેણે જોયો).

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ (યુધિષ્ઠિર) સેતુનો આશ્રય લઈને ઊભેલા તેને જોયો; મેઘ જેવા ગંભીર અવાજે મહાધ્વનિ કરીને ધમકાવતો.

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

ભાઈઓના શોકથી પીડિત કૌન્તેયને યક્ષે કહ્યું.

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

રાજન, તમારા આ ભાઈઓએ મારા વારંવારના વારવા છતાં બળપૂર્વક પાણી લેવા ઇચ્છ્યું; તેથી મેં તેમને મારી નાખ્યા. રાજન, અહીં પ્રાણ બચાવવા ઇચ્છનારે આ પાણી પીવું ન જોઈએ.

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

હે પાર્થ, મારા પૂર્વાધિકારવાળા આ પાણી પર સાહસ ન કરો. હે કૌન્તેય, મારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ્યા પછી જ પીઓ અને લઈ જાઓ.

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

હે યક્ષ, હું તમારો પૂર્વાધિકાર ઇચ્છતો નથી.

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

ખરેખર સજ્જનો માણસ પોતે પોતાની પ્રશંસા કરે તેને હંમેશાં વખાણતા નથી. તોપણ, પુરુષર્ષભ, મારી બુદ્ધિ અનુસાર તારા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપીશ; મને પૂછ.

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

આદિત્યને કોણ ઊંચે લઈ જાય છે? તેની આસપાસ કોણ વિચરે છે? તેને અસ્ત તરફ કોણ લઈ જાય છે, અને તે કોના પર સ્થિર રહે છે?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

બ્રહ્મ આદિત્યને ઊંચે લઈ જાય છે; દેવો તેની આસપાસ વિચરે છે. ધર્મ તેને અસ્ત તરફ લઈ જાય છે, અને તે સત્યમાં સ્થિર રહે છે.

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

શાથી માણસ શ્રોત્રિય થાય છે? શાથી મહાનને પામે છે? શાથી દ્વિતીયવાન થાય છે, હે રાજન? અને શાથી બુદ્ધિમાન થાય છે?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

શ્રુતથી માણસ શ્રોત્રિય થાય છે; તપથી મહાનને પામે છે; ધૃતિથી દ્વિતીયવાન થાય છે; વૃદ્ધસેવાથી બુદ્ધિમાન થાય છે.

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

બ્રાહ્મણોનું દૈવત્વ શું છે? સત્પુરુષોના જેવો ધર્મ કયો છે? આમનો માનુષ ભાવ શું છે? અસત્પુરુષોના જેવું આમનામાં શું છે?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

આમનું દૈવત્વ સ્વાધ્યાય છે; સત્પુરુષોના જેવું આમનું તપ; મરણ આમનો માનુષ ભાવ; અસત્પુરુષોના જેવી નિંદા.

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

ક્ષત્રિયોનું દૈવત્વ શું છે? સત્પુરુષોના જેવો ધર્મ કયો છે? આમનો માનુષ ભાવ શું છે? અસત્પુરુષોના જેવું આમનામાં શું છે?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

આમનું દૈવત્વ ઇષુ અને અસ્ત્ર છે; સત્પુરુષોના જેવો આમનો યજ્ઞ; ભય જ આમનો માનુષ ભાવ; અસત્પુરુષોના જેવો પરિત્યાગ.

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

યજ્ઞ માટે યોગ્ય એક જ સામ કયું છે? યજ્ઞ માટે યોગ્ય એક જ યજુઃ કયું છે? આમાંથી કઈ યજ્ઞને વરે છે, અને યજ્ઞ કઈને ઓળંગતો નથી?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

પ્રાણ જ યજ્ઞ માટે યોગ્ય સામ છે; મન જ યજ્ઞ માટે યોગ્ય યજુઃ છે. એક જ ઋક્ યજ્ઞને વરે છે; યજ્ઞ તેને ઓળંગતો નથી.

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

વાવનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે? બીજ વાવનારાઓમાં ઉત્તમ કોણ છે? સ્થિર રહેનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે? જન્મ આપનારાઓમાં ઉત્તમ કોણ છે?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

વાવનારાઓમાં વરસાદ જ શ્રેષ્ઠ છે; બીજ વાવનારાઓમાં બીજ જ ઉત્તમ છે. સ્થિર રહેનારાઓમાં ગાયો શ્રેષ્ઠ છે; જન્મ આપનારાઓમાં પુત્ર ઉત્તમ છે.

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

બુદ્ધિમાન, ઇન્દ્રિયવિષયોનો ઉપભોગ કરનાર, લોકમાં પૂજિત, સર્વ પ્રાણીઓથી માન પામેલો — શ્વાસ લેતો હોવા છતાં કોણ જીવતો નથી?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

દેવો, અતિથિઓ, સેવકો, પિતૃઓ અને પોતાને — આ પાંચ માટે જે અર્પણ કરતો નથી, તે શ્વાસ લેતો હોવા છતાં જીવતો નથી.

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

પૃથ્વી કરતાં ભારે શું છે? આકાશ કરતાં ઊંચું શું છે? વાયુ કરતાં ઝડપી શું છે? ઘાસ કરતાં વધુ શું છે?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

માતા પૃથ્વી કરતાં ભારે છે, પિતા આકાશ કરતાં ઊંચા છે. મન વાયુ કરતાં ઝડપી છે, અને ચિંતા ઘાસ કરતાં વધુ છે.

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

સૂતા છતાં જે પલક મારતું નથી તે શું? જન્મ્યા છતાં જે હલતું નથી તે શું? કોને હૃદય નથી? વેગથી શું વધે છે?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

સૂતેલી માછલી પલક મારતી નથી; જન્મેલું ઈંડું હલતું નથી. પથ્થરને હૃદય નથી; નદી વેગથી વધે છે.

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

પ્રવાસ કરનારનો મિત્ર કોણ છે? ઘરે રહેનારનો મિત્ર કોણ છે? બીમારનો મિત્ર કોણ છે? મરનારનો મિત્ર કોણ છે?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

પ્રવાસીનો મિત્ર વિદ્યા છે; ઘરે રહેનારનો મિત્ર પત્ની છે. બીમારનો મિત્ર વૈદ્ય છે; મરનારનો મિત્ર દાન છે.

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

સર્વ ભૂતોનો અતિથિ કોણ છે? સનાતન ધર્મ શું છે? હે રાજેન્દ્ર, અમૃત શું છે, આ સમસ્ત જગત શું છે?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

સર્વ ભૂતોનો અતિથિ અગ્નિ છે; સોમ અને ગાયોનું દૂધ અમૃત છે. સનાતન અને અમર ધર્મ વાયુ છે; આ સમસ્ત જગત પણ તે જ છે.

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

એકલો કોણ વિચરે છે? જન્મીને ફરી કોણ જન્મે છે? ઠંડીની ઔષધિ શું છે, મહાન વાવણીની ભૂમિ શું છે?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

સૂર્ય એકલો વિચરે છે; ચંદ્ર ફરી જન્મે છે. અગ્નિ ઠંડીની ઔષધિ છે; પૃથ્વી મહાન વાવણીની ભૂમિ છે.

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

ધર્મનું એક પદ શું છે? યશનું એક પદ શું છે? સ્વર્ગનું એક પદ શું છે? સુખનું એક પદ શું છે?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

ધર્મનું એક પદ દક્ષતા છે; યશનું એક પદ દાન છે. સ્વર્ગનું એક પદ સત્ય છે; સુખનું એક પદ શીલ છે.

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

મનુષ્યનો આત્મા શું છે? દૈવે બનાવેલો મિત્ર કોણ? તેની આજીવિકા શું છે? તેનો પરમ આશ્રય શું છે?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

પુત્ર મનુષ્યનો આત્મા છે; ભાર્યા દૈવે બનાવેલી સખી છે. વરસતો મેઘ જ તેની આજીવિકા છે; દાન તેનો પરમ આશ્રય છે.

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

ધન્ય લોકોમાં ઉત્તમ કોણ? ધનોમાં ઉત્તમ શું? લાભોમાં ઉત્તમ શું? સુખોમાં ઉત્તમ શું?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

ધન્યોમાં ઉત્તમ કૌશલ્ય છે; ધનોમાં ઉત્તમ શાસ્ત્રજ્ઞાન છે. લાભોમાં શ્રેષ્ઠ આરોગ્ય છે; સુખોમાં ઉત્તમ સંતોષ છે.

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

જગતમાં પરમ ધર્મ શું છે? સદા ફળ આપનાર ધર્મ કયો છે? શાને નિયંત્રિત કરવાથી માણસો શોક કરતા નથી? કોની સાથે કરેલી સંધિ ક્યારેય જીર્ણ થતી નથી?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

અહિંસા (આનૃશંસ્ય) પરમ ધર્મ છે; ત્રેતાનો ધર્મ સદા ફળ આપનાર છે. મનને નિયંત્રિત કરવાથી માણસો શોક કરતા નથી; સજ્જનો દ્વારા કરાયેલી સંધિ ક્યારેય જીર્ણ થતી નથી.

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

શું છોડવાથી મનુષ્ય પ્રિય થાય છે? શું છોડવાથી તે શોક કરતો નથી? શું છોડવાથી તે ધનવાન થાય છે? શું છોડવાથી તે સુખી થાય?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

માનનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય પ્રિય થાય છે; ક્રોધનો ત્યાગ કરવાથી તે શોક કરતો નથી. કામનો ત્યાગ કરવાથી તે ધનવાન થાય છે; લોભનો ત્યાગ કરવાથી તે સુખી થાય.

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

બ્રાહ્મણને શા માટે દાન આપવામાં આવે છે? નટ-નર્તકોને શા માટે? સેવકોને અને રાજાઓને શા માટે?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

ધર્મ માટે બ્રાહ્મણને દાન અપાય છે; યશ માટે નટ-નર્તકોને અપાય છે. સેવકોને સાથે રાખવા માટે અને રાજાઓને ભયને લીધે અપાય છે.

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું જગત અંધકારને કારણે પ્રકાશતું નથી. લોભને લીધે મનુષ્ય મિત્રોને છોડે છે; આસક્તિથી સ્વર્ગે જતો નથી.

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

મનુષ્ય કેવી રીતે મૃત થાય છે? રાષ્ટ્ર કેવી રીતે મૃત થાય છે? શ્રાદ્ધ કેવી રીતે મૃત થાય છે, અથવા યજ્ઞ કેવી રીતે મૃત થાય છે?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

દરિદ્ર પુરુષ મૃત છે; રાજા વિનાનું રાષ્ટ્ર મૃત છે; શ્રોત્રિય વિનાનું શ્રાદ્ધ મૃત છે; દક્ષિણા વિનાનો યજ્ઞ મૃત છે.

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

દિશા કઈ છે? જળ કયું છે? હે પાર્થ, અન્ન કયું છે અને વિષ કયું છે? શ્રાદ્ધનો કાળ કહો; પછી પીઓ અને લો.

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

સજ્જનો દિશા છે; આકાશ જળ છે; ગાય અન્ન છે; બ્રાહ્મણ વિષ છે. શ્રાદ્ધનો કાળ બ્રાહ્મણ છે—હે યક્ષ, તું આને કેવી રીતે માને છે?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

તપનું લક્ષણ શું કહેવાયું છે? દમ કોને કહેવાયો છે? ક્ષમામાં પરમ શું કહેવાયું છે, અને હ્રી (લજ્જા) શું કહેવાઈ છે?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

તપ એટલે સ્વધર્મમાં સ્થિત રહેવું; મનનું નિયમન કરવું એ દમ છે; દ્વંદ્વો સહન કરવાં એ ક્ષમા છે; અકાર્યથી પાછા ફરવું એ હ્રી (લજ્જા) છે.

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

હે રાજન, જ્ઞાન કોને કહેવાય છે? શમ કોને કહેવાયો છે? પરમ દયા કોને કહેવાઈ છે? અને આર્જવ કોને કહેવાયો છે?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

જ્ઞાન એટલે તત્ત્વાર્થનો સમ્યક્ બોધ. શમ એટલે ચિત્તની પ્રશાંતતા. દયા એટલે સર્વના સુખની ઇચ્છા. આર્જવ એટલે સમચિત્તતા.

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

મનુષ્યોનો દુર્જય શત્રુ કોણ છે? અને અનંતક વ્યાધિ કઈ છે? સાધુ કેવો મનાયો છે અને અસાધુ કેવો?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

ક્રોધ અતિ દુર્જય શત્રુ છે; લોભ અનંતક વ્યાધિ છે. સર્વ ભૂતોનું હિત કરનાર સાધુ મનાય છે, અને નિર્દય અસાધુ મનાય છે.

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

હે રાજન, મોહ કોને કહેવાય છે? માન કોને કહેવાયું છે? આળસ શું જાણવું? અને શોક કોને કહેવાયો છે?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

મોહ એટલે ધર્મ વિષે મૂઢતા. માન એટલે પોતાને મોટો માનવાનો ભાવ. ધર્મથી નિષ્ક્રિયતા એ જ આળસ. અને શોક અજ્ઞાન કહેવાય છે.

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

ઋષિઓએ સ્થૈર્ય કોને કહ્યું છે? ધૈર્ય શું કહેવાયું છે? શ્રેષ્ઠ સ્નાન કયું કહેવાયું છે? અહીં દાન શું કહેવાય છે?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

સ્વધર્મમાં સ્થિરતા એ સ્થૈર્ય છે. ઇન્દ્રિયનિગ્રહ એ ધૈર્ય છે. મનનો મળ ત્યજવો એ સ્નાન છે. પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરવું એ દાન છે.

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

કયા પુરુષને પંડિત જાણવો? નાસ્તિક કોને કહેવાય છે? મૂર્ખ કોણ, કામ શું, અને મત્સર કોને કહ્યો છે?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

ધર્મને જાણનારને પંડિત જાણવો. નાસ્તિક અને મૂર્ખ કહેવાય છે. કામ સંસારનું કારણ છે; હૃદયનો તાપ એ મત્સર કહેવાયો છે.

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

અહંકાર કોને કહ્યો છે? દંભ કોને જાહેર કર્યો છે? પરમ દૈવ શું કહેવાયું છે? પૈશુન્ય શું કહેવાય છે?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

મહા અજ્ઞાન એ અહંકાર છે. દંભ એ ધર્મની ધ્વજા ઊંચી કરવી છે. દૈવ એ દાનનું ફળ કહેવાયું છે. પૈશુન્ય એ પરની નિંદા છે.

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

ધર્મ, અર્થ અને કામ પરસ્પર વિરોધી છે. સદા વિરુદ્ધ એવા આમનો એક સ્થાને સંગમ કેવી રીતે થાય?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

ધર્મ અને ભાર્યા પરસ્પર વશ અને અનુગામી હોય ત્યારે ધર્મ, અર્થ અને કામ ત્રણેયનો સંગમ થાય છે.

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! અક્ષય નરક કોના દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે? મારા આ પ્રશ્નનો તું ઝડપથી ઉત્તર આપવાને યોગ્ય છે.

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

પોતે બોલાવીને યાચના કરતા નિર્ધન બ્રાહ્મણને પછીથી જે 'કંઈ નથી' એમ કહે છે, તે અક્ષય નરકમાં જાય છે.

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

વેદ, ધર્મશાસ્ત્ર, દ્વિજાતિ, દેવતાઓ અને પિતૃધર્મ વિશે જે મિથ્યા બોલે છે, તે અક્ષય નરકમાં જાય છે.

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

ધન હોવા છતાં લોભને કારણે દાન અને ભોગ વિના, પછીથી જે 'કંઈ નથી' એમ કહે છે, તે અક્ષય નરકમાં જાય છે.

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

હે રાજન્, કુળ, આચરણ, સ્વાધ્યાય કે શ્રુતથી બ્રાહ્મણત્વ શાથી થાય છે? આ નિશ્ચિતપણે કહો.

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

હે યક્ષ, સાંભળ, વત્સ. કુળ નહિ, સ્વાધ્યાય નહિ, શ્રુત પણ નહિ; દ્વિજત્વનું કારણ કેવળ આચરણ જ છે; એમાં સંશય નથી.

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

આચરણને બ્રાહ્મણે પ્રયત્નપૂર્વક, વિશેષે કરીને સાચવવું જોઈએ. જેનું આચરણ અક્ષીણ છે તે ક્ષીણ થતો નથી; આચરણથી પતિત થયેલો મરેલો જ છે.

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

પાઠ કરનારા, વાંચનારા અને શાસ્ત્રોનું ચિંતન કરનારા — તેઓ સૌ વ્યસની અને મૂર્ખ હોય તો; ક્રિયાવાન જ પંડિત છે.

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

ચારેય વેદ જાણનાર પણ જો દુરાચારી હોય તો તે શૂદ્રથી પણ ચઢિયાતો નથી; અગ્નિહોત્રમાં તત્પર અને દાંત એ જ બ્રાહ્મણ કહેવાયો છે.

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

પ્રિય વચન બોલનાર શું મેળવે છે? વિચારીને કાર્ય કરનાર શું મેળવે છે? ઘણા મિત્રો બનાવનાર શું મેળવે છે? ધર્મમાં રત રહેનાર શું મેળવે છે? કહો.

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

પ્રિય વચન બોલનાર પ્રિય થાય છે. વિચારીને કાર્ય કરનાર અધિક જીતે છે. ઘણા મિત્રો બનાવનાર સુખેથી રહે છે. અને જે ધર્મમાં રત છે તે ગતિ પામે છે.

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

કોણ આનંદ કરે છે? શું આશ્ચર્ય છે? માર્ગ કયો છે? અને સમાચાર શું છે? મારા ચતુર પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ, મૃત સ્વજનો જીવંત થાય.

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

પાંચમા કે છઠ્ઠા દિવસે પોતાના ઘરે શાક રાંધનાર, ઋણમુક્ત અને પ્રવાસમાં ન રહેનાર — હે જલચર, તે જ આનંદ પામે છે.

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

દરરોજ અહીં પ્રાણીઓ યમલોક તરફ જાય છે; છતાં બાકી રહેલા લોકો સ્થિરતા ઇચ્છે છે — આનાથી મોટું આશ્ચર્ય શું?

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

તર્ક અસ્થિર છે; શ્રુતિઓ ભિન્ન છે; એક મુનિનો મત પણ પ્રમાણ નથી. ધર્મનું તત્ત્વ ગુફામાં છુપાયેલું છે; મહાજનો જે માર્ગે ગયા તે જ માર્ગ. પૃથ્વી વાસણ, આકાશ ઢાંકણ, સૂર્યાગ્નિ, રાત-દિવસ બળતણ, મહિના અને ઋતુઓ કડછીનું ઘસવું — કાળ પ્રાણીઓને રાંધે છે; આ જ સમાચાર.

3.314.121

व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना यथातत्वं परंतप ।
पुरुषं त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नरः ॥ ३.३१४.१२१ ॥

હે પરંતપ, તેં મારા પ્રશ્નો યથાર્થ રીતે સમજાવ્યા. હવે પુરુષ અને જે માણસ સર્વધની છે તેનું વર્ણન કર.

3.314.122

दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा ।
यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ ३.३१४.१२२ ॥

પુણ્યકર્મથી જેનો શબ્દ (કીર્તિ) સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને સ્પર્શે છે, જ્યાં સુધી તે શબ્દ રહે ત્યાં સુધી તેને પુરુષ કહેવાય છે.

3.314.123

तुल्ये प्रियाप्रिये यस् सुखदुःखे तथैव च ।
अतीतानागते चोभे स वै पुरुष उच्येत ॥ ३.३१४.१२३ ॥

પ્રિય-અપ્રિય અને સુખ-દુઃખમાં જે સમાન રહે છે, તથા ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંનેમાં પણ એવો જ રહે છે, તે જ ખરેખર પુરુષ કહેવાય છે.

3.314.124

समत्वं यस्य सर्वेषु निस्पृहः शान्तमानसः ।
सुप्रसन्नः सदा योगी स वै सर्वधनी नरः ॥ ३.३१४.१२४ ॥

જેની સર્વ પ્રત્યે સમતા છે, જે નિઃસ્પૃહ, શાંત મનવાળો, સદા અતિ પ્રસન્ન યોગી છે, તે જ ખરેખર સર્વધની મનુષ્ય છે.

3.314.125

व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः ।
तस्मात्त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु ॥ ३.३१४.१२५ ॥

હે રાજા, પુરુષ અને સર્વધની મનુષ્યનું વર્ણન થઈ ગયું. તેથી ભાઈઓમાંથી તું જેને ઇચ્છે છે, તે એક જીવતો થાય.

3.314.126

श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहत्साल इवोत्थितः ।
व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु ॥ ३.३१४.१२६ ॥

આ શ્યામવર્ણો, લાલ નેત્રોવાળો, મોટા સાલવૃક્ષ જેવો ઊભો, વિશાળ છાતી અને મહાબાહુ નકુલ—હે યક્ષ, તે જીવતો થાઓ.

3.314.127

प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम् ।
त्वं कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि ॥ ३.३१४.१२७ ॥

યક્ષ બોલ્યો: આ ભીમસેન તને પ્રિય છે, અર્જુન તમારો આધાર છે. હે રાજન, તું સાપત્ન નકુલનું જીવન કેમ ઇચ્છે છે?

3.314.128

यस् नागसहस्रेण दशसङ्ख्येन वै बलम् ।
तुल्यंतं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि ॥ ३.३१४.१२८ ॥

યક્ષ બોલ્યો: હજાર હાથીના દસગણા બળવાળા તે ભીમને છોડીને તું નકુલનું જીવન ઇચ્છે છે?

3.314.129

तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव ।
अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि ॥ ३.३१४.१२९ ॥

યક્ષ બોલ્યો: મનુષ્યો પણ આ ભીમસેનને તારો પ્રિય કહે છે. તો કયા પ્રભાવથી તું સાપત્ન નકુલનું જીવન ઇચ્છે છે?

3.314.130

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपासते ।
अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि ॥ ३.३१४.१३० ॥

યક્ષ બોલ્યો: જેના બાહુબળનો આશ્રય બધા પાંડવો લે છે, તે અર્જુનને છોડીને તું નકુલનું જીવન ઇચ્છે છે?

3.314.131

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥ ३.३१४.१३१ ॥

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: હણાયેલો ધર્મ જ હણે છે; રક્ષિત ધર્મ જ રક્ષે છે. તેથી હું ધર્મનો ત્યાગ કરતો નથી; હણાયેલો ધર્મ અમારો નાશ ન કરે.

3.314.132

आनृशंस्यं न परो धर्मः परमार्थाच्च मे मतम् ।
आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ ३.३१४.१३२ ॥

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: મારા મતે પરમાર્થથી ચડિયાતો કોઈ ધર્મ નથી; દયા જ પરમ ધર્મ છે. હે યક્ષ, હું દયા કરવા ઇચ્છું છું—નકુલ જીવે.

3.314.133

धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः ।
स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ ३.३१४.१३३ ॥

"રાજા સદા ધર્મશીલ છે, એમ મનુષ્યો મને જાણે છે. હું મારા સ્વધર્મથી ચલિત નહીં થાઉં. હે યક્ષ, નકુલ જીવો."

3.314.134

कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भार्ये तु पितुर्मम ।
उभे सपुत्रे स्यातां वै इति मे धीयते मतिः ॥ ३.३१४.१३४ ॥

"કુંતી અને માદ્રી, મારા પિતાની બે ભાર્યાઓ, બંને પુત્રો સહિત રહે, એવો મારો વિચાર છે."

3.314.135

यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः ।
मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ ३.३१४.१३५ ॥

"જેવી કુંતી તેવી માદ્રી; તેમની વચ્ચે મારા માટે કોઈ ભેદ નથી. બંને માતાઓને સમાન ઇચ્છું છું. હે યક્ષ, નકુલ જીવો."

3.314.136

यस् तेऽर्थाच्च कामच्च आनृशंस्यं परं मतम् ।
तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥ ३.३१४.१३६ ॥

"ધન અને કામનાથી પણ કરુણા પરમ છે એવો તારો મત છે; તેથી, હે ભરતર્ષભ, તારા બધા ભાઈઓ જીવો."