ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 3.314

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

ଶବ୍ଦାର୍ଥ ସହ ପଢ଼ନ୍ତୁ

3.314.1

स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान् ।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ ३.३१४.१ ॥

ଯୁଗାନ୍ତରେ ପତିତ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ସମାନ ନିହତ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।

3.314.2

विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम् ।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ ३.३१४.२ ॥

ଧନୁ-ବାଣ ବିଖରିଥିବା, ନିହତ ଅର୍ଜୁନ, ଭୀମସେନ ଓ ଯମଜ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ପ୍ରାଣହୀନ ଦେଖି।

3.314.3

सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः ।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। ॥ ३.३१४.३ ॥

ଦୀର୍ଘ ଓ ଉଷ୍ଣ ନିଃଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକାଶ୍ରୁରେ ବୁଡ଼ି, ପତିତ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

3.314.4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर ।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ ३.३१४.४ ॥

ହେ ମହାବାହୁ ବୃକୋଦର, ତୁମେ କ'ଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିନ ଥିଲ ଯେ ରଣରେ ଗଦାରେ ସୁଯୋଧନଙ୍କ ଦୁଇ ଜଙ୍ଘ ଭାଙ୍ଗିବି?

3.314.5

व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते ।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ ३.३१४.५ ॥

ହେ ବୀର, ମହାତ୍ମା, ମହାବାହୁ, କୁରୁମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଉଥିବା, ତୁମେ ପଡ଼ିଗଲ ଆଜି ମୋର ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।

3.314.6

मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः ।
भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा ॥ ३.३१४.६ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତୁମମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବାକ୍ୟ କିପରି ମିଥ୍ୟା ହେବ?

3.314.7

देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय ।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ ३.३१४.७ ॥

ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, "ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଠାରୁ କମ ନୁହଁ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ତୁମେ ତୁମର ହିଁ।"

3.314.8

उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः ।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ ३.३१४.८ ॥

ଉତ୍ତରରେ ଓ ପାରିଯାତ୍ର ପର୍ବତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଗାଉଥିଲେ ଯେ ଏମାନଙ୍କ ହରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରୀକୁ ସେ ନିଜ ବଳରେ ପୁନର୍ବାର ଆଣିବେ।

3.314.9

नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित् ।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ ३.३१४.९ ॥

ରଣରେ ଏହାକୁ ଜିତିବା କେହି ନାହିଁ; ଏ ମଧ୍ୟ କାହାଦ୍ୱାରା ଅଜେୟ ନୁହେଁ; ସେହି ମହାବଳୀ ଜିଷ୍ଣୁ ମୃତ୍ୟୁର ବଶକୁ କିପରି ଗଲେ?

3.314.10

अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः ।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानि सेहिम ॥ ३.३१४.१० ॥

ମୋ ଆଶାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଏହି ଧନଞ୍ଜୟ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛି; ଏହି ନାଥଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆମେ ଏସବ ଦୁଃଖ ସହିଥିଲୁ।

3.314.11

रणे प्रगल्भौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणौ ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्रा प्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ ३.३१४.११ ॥

ରଣରେ ସର୍ବଦା ସାହସୀ ଓ ଶତ୍ରୁସଂହାରୀ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଅଜେୟ, କୁନ୍ତୀର ସେହି ଦୁଇ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ର, ଭୀମସେନ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ, ଶତ୍ରୁର ବଶକୁ କିପରି ଗଲେ?

3.314.12

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः ।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ ३.३१४.१२ ॥

ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟ ଲୁହା-ପଥରରେ ତିଆରି, କଠୋର; ଆଜି ଏହି ଯମଜଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତାହା ଫାଟୁ ନାହିଁ।

3.314.13

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः ।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ ३.३१४.१३ ॥

ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଦେଶକାଳଜ୍ଞ, ତପଯୁକ୍ତ ଓ କର୍ମନିଷ୍ଠ ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠଗଣ, ଉପଯୁକ୍ତ କର୍ମ ନ କରି ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋଇଛ?

3.314.14

अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः ।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ ३.३१४.१४ ॥

ଅକ୍ଷତ ଶରୀର ଓ ଅମାର୍ଜିତ ଧନୁ ଥିବା ତୁମେ, ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ହେ ଅପରାଜିତଗଣ, କାହିଁକି ଶୋଇଛ?

3.314.15

सानूनि वाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः ।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ ३.३१४.१५ ॥

ପର୍ବତର ଢାଲରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଶୋଇଥିବା ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାମତି ଘାମରେ ଭିଜି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କଷ୍ଟକର ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଲେ।

3.314.16

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः ।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ ३.३१४.१६ ॥

'ଏହା ଏପରି ହିଁ' ବୋଲି କହି ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ନରେଶ୍ୱର ଶୋକସାଗରର ମଧ୍ୟରେ ରହି, ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କାରଣ ଚିନ୍ତା କଲେ।

3.314.17

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित् ।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ ३.३१४.१७ ॥

'ଏବେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଦେଶକାଳ ବିଭାଗ ଜାଣିଥିବା ମହାବାହୁ ମହାମତି କୌଣସି ଉପାୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।

3.314.18

अथ संस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः ।
एवं विलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामास वीराः केन निपातिताः ॥ ३.३१४.१८ ॥

ଏବେ ଧର୍ମାତ୍ମା ତପଃପୁତ୍ର ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି, ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ବିଳାପ କରି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା କଲେ: 'ଏହି ବୀରମାନଙ୍କୁ କିଏ ପକାଇଲା?'

3.314.19

नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित् ।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ ३.३१४.१९ ॥

ଏମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହାରର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ଏଠାରେ କାହାରି ପାଦଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ଏକ ମହାଭୂତ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।

3.314.20

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम् ।
भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम् ॥ ३.३१४.२० ॥

ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଚିନ୍ତା କରିବି, କିମ୍ବା ଜଳ ପିଇ ଜାଣିବି। ମହାତ୍ମା ଭାଇମାନଙ୍କର ଏହି ଘୋର ବିନାଶ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ହୋଇଛି।

3.314.21

स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम् ।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना ॥ ३.३१४.२१ ॥

ଏହା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଗୋପନରେ ରଚିଥିବେ; ଗାନ୍ଧାରରାଜ (ଶକୁନି)ଙ୍କ ରଚିତ, ସର୍ବଦା କୁଟିଳବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର।

3.314.22

यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत ।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ ३.३१४.२२ ॥

ଯାହା କରଣୀୟ ବା ଅକରଣୀୟ, ଦୁଇଟି ସମାନ ହୋଇଯାଏ। ସେଇ ଦୁଷ୍କର୍ମୀ, ଅକୃତାତ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ବୀର ବିଶ୍ୱାସ କରିବ?

3.314.23

अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः ।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२३ ॥

ଅଥବା ଏହା ସେଇ ଦୁରାତ୍ମାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇପାରେ, ଏହିପରି ସେଇ ମହାବୁଦ୍ଧି ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

3.314.24

आचार्यं किं नु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम् ।
विदुरं किं नु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ ३.३१४.२४ ॥

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ (ଦ୍ରୋଣ)ଙ୍କୁ ମୁଁ କ'ଣ କହିବି? କୃପ ଓ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମୁଁ କ'ଣ କହିବି? ନୀତିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ବିଦୁରଙ୍କୁ ମୁଁ କ'ଣ କହିବି?

3.314.25

अम्बां च किं नु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम् ।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ ३.३१४.२५ ॥

ସର୍ବଦା ଦୁଃଖର ଭାଗିନୀ ମାତା ଅମ୍ବାଙ୍କୁ (କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ) ମୁଁ କ'ଣ କହିବି? ଭ୍ରାତୃହୀନ ମୋତେ ଦେଖି, ପୁତ୍ରାଭିଳାଷରେ ସେ ପଚାରିବାବେଳେ?

3.314.26

यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः ॥ ३.३१४.२६ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପରାକ୍ରମୀ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ତୁମେ ବନକୁ ଯାଉଥିଲ, ତେବେ ଏବେ ଏକାକୀ କିପରି ଆସିଲ?

3.314.27

कस्य किं नु विषेणेदमुदकं दूषितं यथा ।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ ३.३१४.२७ ॥

"କିଏ, କେଉଁ ବିଷରେ ଏହି ଜଳ ଦୂଷିତ କରିଛି? ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କଠାରେ କୌଣସି ବିକାର ଦେଖା ଯାଉନାହିଁ; ମୋ ଭାଇମାନଙ୍କ ମୁଖବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ" ଏହିପରି ସେ ଭାବିଲା।

3.314.28

एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुषसत्तमान् ।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तक यमादृते ॥ ३.३१४.२८ ॥

ପ୍ରବାହ ପରି ବଳଶାଳୀ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଏକ ଏକ କରି, ହେ କାଳାନ୍ତକ, ଯମଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଏ ସାମନା କରିପାରେ?

3.314.29

एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान् ।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ ३.३१४.२९ ॥

ଏହି ସଂକଳ୍ପରେ ସେ ସେହି ଜଳରେ ଓହ୍ଲାଇଲା; ପାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ଜଳରେ ପଶିବାବେଳେ ଆକାଶରୁ ଏକ ବାଣୀ ଶୁଣାଗଲା।

3.314.30

अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो ।
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र ।
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोषि ॥ ३.३१४.३० ॥

ମୁଁ ବଗ, ଶିବାଳ ଓ ମାଛ ଖାଉଥିବା। ତୁମ ସାନ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁର ବଶକୁ ନେଇଛି। ହେ ରାଜପୁତ୍ର! ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଯଦି ତୁମେ ନ ଦିଅ, ତେବେ ତୁମେ ପଞ୍ଚମ ହେବ।

3.314.31

मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.३१ ॥

ହେ ତାତ, ମୋ ପୂର୍ବାଧିକାରର ଜଳରେ ସାହସ କରନାହିଁ। ହେ କୌନ୍ତେୟ, ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ ତାପରେ ପିଅ ଓ ନିଅ।

3.314.32

रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक् ।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ ३.३१४.३२ ॥

ରୁଦ୍ର, ବସୁ କିମ୍ବା ମରୁତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଅଂଶଭାଗୀ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି — ଆପଣ କେଉଁ ଦେବତା? ଏହା ଶକୁନି କରିନାହିଁ।

3.314.33

हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो मलय एव च ।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ ३.३१४.३३ ॥

ହିମାଳୟ, ପାରିଯାତ୍ର, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମଳୟ — ଏହି ଚାରି ପର୍ବତ କାହାର ତେଜରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ?

3.314.34

त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनां वर ।
विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान् ॥ ३.३१४.३४ ॥

ହେ ବଳବାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ କର୍ମ କରିଛ — ମୋର ଚାରି ମହାଧନୁର୍ଧର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବଧ କରି।

3.314.35

यान्न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसाः ।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ ३.३१४.३५ ॥

ଯାହାଙ୍କୁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସମାନେ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ — ତାହା ତୁମର ମହାଦ୍ଭୁତ କର୍ମ।

3.314.36

न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम् ।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ ३.३१४.३६ ॥

ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ତୁମର ଇଚ୍ଛା ବୁଝିପାରୁ ନାହିଁ। ମୋ ମନରେ ମହାନ କୌତୂହଳ ଜାଗିଛି ଓ ଭୟ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି।

3.314.37

येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरोज्वरः ।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ ३.३१४.३७ ॥

ଯେଉଁଥିପାଇଁ ମୋ ହୃଦୟ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ମସ୍ତକରେ ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ହେ ଭଗବନ୍, ଏଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଆପଣ କିଏ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି।

3.314.38

यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः ।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ ३.३१४.३८ ॥

ମୁଁ ଯକ୍ଷ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ମୁଁ ଜଳଚର ପକ୍ଷୀ ନୁହେଁ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଇ ନିହତ ଓ ନିବାରିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

3.314.39

ततस्तामशिवां श्रुत्वा वाचं स परुषाक्षराम् ।
यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ ३.३१४.३९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଯକ୍ଷ କହୁଥିବା ସେହି ଅଶୁଭ, କଠୋର ଅକ୍ଷରର ବାଣୀ ଶୁଣି ସେ ସେତେବେଳେ କମ୍ପିଲା ନାହିଁ, ସ୍ଥିର ରହିଲା।

3.314.40

विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम् ।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ ३.३१४.४० ॥

ବିକୃତ ନୟନ, ବିଶାଳ ଶରୀର, ତାଳଗଛ ପରି ଉଚ୍ଚ ଯକ୍ଷକୁ — ଜଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ, ଅଜେୟ, ପର୍ବତ ପରି (ସେ ଦେଖିଲା)।

3.314.41

सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः ।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ ३.३१४.४१ ॥

ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ସେତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ତାକୁ ଦେଖିଲେ; ମେଘ ପରି ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ମହାଧ୍ୱନି କରି ଭୟ ଦେଖାଉଥିଲା।

3.314.42

उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम् ॥ ३.३१४.४२ ॥

ଭ୍ରାତୃଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ କୌନ୍ତେୟଙ୍କୁ ଯକ୍ଷ କହିଲା।

3.314.43

इमे ते भ्रातरो राजन्वार्यमाणा मयाऽसकृत् ।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ ३.३१४.४३ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଭାଇମାନେ ମୋର ବାରମ୍ବାର ନିଷେଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ବଳପୂର୍ବକ ଜଳ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲି। ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଜଳ ପାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

3.314.44

पार्थ मा साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः ।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.४४ ॥

ହେ ପାର୍ଥ, ମୋ ପୂର୍ବାଧିକାରର ଏହି ଜଳରେ ସାହସ କରନାହିଁ। ହେ କୌନ୍ତେୟ, ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ ତା'ପରେ ପାନ କର ଏବଂ ନିଅ।

3.314.45

न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ ३.३१४.४५ ॥

ହେ ଯକ୍ଷ, ମୁଁ ତୁମ ପୂର୍ବାଧିକାର ଇଚ୍ଛା କରେ ନାହିଁ।

3.314.46

कामं नैतत्प्रशंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा ।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ ३.३१४.४६ ॥

ପ୍ରକୃତରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ନିଜେ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ସର୍ବଦା ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ମୋ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବି; ମୋତେ ପଚାର।

3.314.47

किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः ।
कश्चैनमस्तं नयति कस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४७ ॥

ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ କିଏ ଉପରକୁ ଉଠାଏ? ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ କିଏ ବିଚରଣ କରେ? ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତକୁ କିଏ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସେ କାହା ଉପରେ ସ୍ଥିର ରହେ?

3.314.48

ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः ।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ ३.३१४.४८ ॥

ବ୍ରହ୍ମ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ତକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।

3.314.49

केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत् ।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवति राजन्केन च बुद्धिमान् ॥ ३.३१४.४९ ॥

କିଆଁ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ହୁଏ? କିଆଁ ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ? କିଆଁ ଦ୍ୱାରା ହେ ରାଜନ୍, ଦ୍ୱିତୀୟବାନ ହୁଏ? ଏବଂ କିଆଁ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଏ?

3.314.50

श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत् ।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ ३.३१४.५० ॥

ଶ୍ରୁତ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ହୁଏ; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମହତ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟବାନ ହୁଏ; ବୃଦ୍ଧସେବା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୁଏ।

3.314.51

किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५१ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଦେବତ୍ୱ କ'ଣ? ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ଧର୍ମ କ'ଣ? ଏମାନଙ୍କର ମାନୁଷ ଭାବ କ'ଣ? ଅସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ'ଣ?

3.314.52

स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव ।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५२ ॥

ଏମାନଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ଏମାନଙ୍କ ତପ; ମରଣ ଏମାନଙ୍କର ମାନୁଷ ଭାବ; ଅସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ପରିବାଦ।

3.314.53

किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव ।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ ३.३१४.५३ ॥

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଦେବତ୍ୱ କ'ଣ? ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ଧର୍ମ କ'ଣ? ଏମାନଙ୍କର ମାନୁଷ ଭାବ କ'ଣ? ଅସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ'ଣ?

3.314.54

इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव ।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ ३.३१४.५४ ॥

ଏମାନଙ୍କର ଦେବତ୍ୱ ଇଷୁ ଓ ଅସ୍ତ୍ର; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ଏମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ; ଭୟ ହିଁ ଏମାନଙ୍କର ମାନୁଷ ଭାବ; ଅସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପରି ପରିତ୍ୟାଗ।

3.314.55

किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः ।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५५ ॥

ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ସାମ କଣ? ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଯଜୁଃ କଣ? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଯଜ୍ଞକୁ ବରଣ କରେ, ଆଉ ଯଜ୍ଞ କାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ?

3.314.56

प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजुः ।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ ३.३१४.५६ ॥

ପ୍ରାଣ ହିଁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସାମ; ମନ ହିଁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଯଜୁଃ। ଏକମାତ୍ର ଋକ୍ ଯଜ୍ଞକୁ ବରଣ କରେ; ଯଜ୍ଞ ତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ।

3.314.57

किंस्विदावपतां श्रेष्ठं किंस्विन्निवपतां वरम् ।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतां वरम् ॥ ३.३१४.५७ ॥

ବୁଣିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ? ବୀଜ ବୁଣିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କିଏ? ସ୍ଥିର ରହିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ? ପ୍ରସବ କରିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କିଏ?

3.314.58

वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम् ।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ ३.३१४.५८ ॥

ବୁଣିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷା ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବୀଜ ବୁଣିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ହିଁ ଉତ୍ତମ। ସ୍ଥିର ରହିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରସବ କରିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମ।

3.314.59

इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः ।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ ३.३१४.५९ ॥

ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଭୋଗକାରୀ, ଜଗତରେ ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ — ନିଃଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ବଞ୍ଚିଥାଏ ନାହିଁ?

3.314.60

देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः ।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ ३.३१४.६० ॥

ଦେବତା, ଅତିଥି, ଭୃତ୍ୟ, ପିତୃଗଣ ଓ ନିଜକୁ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ପାଇଁ ଯେ ଅର୍ପଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ନିଃଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ।

3.314.61

किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च खात् ।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ ३.३१४.६१ ॥

ପୃଥିବୀଠାରୁ ଭାରୀ କ'ଣ? ଆକାଶଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କ'ଣ? ବାୟୁଠାରୁ ଦ୍ରୁତ କ'ଣ? ତୃଣଠାରୁ ଅଧିକ କ'ଣ?

3.314.62

माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा ।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ ३.३१४.६२ ॥

ମାତା ପୃଥିବୀଠାରୁ ଭାରୀ, ପିତା ଆକାଶଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ମନ ବାୟୁଠାରୁ ଦ୍ରୁତ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା ତୃଣଠାରୁ ଅଧିକ।

3.314.63

किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते ।
कस्यस्विद्धृदयं नास्ति का स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६३ ॥

ଶୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ପଲକ ପକାଏ ନାହିଁ ତାହା କ'ଣ? ଜନ୍ମିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଚଳେ ନାହିଁ ତାହା କ'ଣ? କାହାର ହୃଦୟ ନାହିଁ? ବେଗରେ କ'ଣ ବଢ଼େ?

3.314.64

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३.३१४.६४ ॥

ଶୋଇଥିବା ମାଛ ପଲକ ପକାଏ ନାହିଁ; ଜନ୍ମିଥିବା ଅଣ୍ଡା ଚଳେ ନାହିଁ। ପଥରର ହୃଦୟ ନାହିଁ; ନଦୀ ବେଗରେ ବଢ଼େ।

3.314.65

किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६५ ॥

ପ୍ରବାସୀର ମିତ୍ର କିଏ? ଘରେ ରହୁଥିବାର ମିତ୍ର କିଏ? ରୋଗୀର ମିତ୍ର କିଏ? ମରଣାପନ୍ନର ମିତ୍ର କିଏ?

3.314.66

विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः ।
आतुरस्य भिषङ्मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ ३.३१४.६६ ॥

ପ୍ରବାସୀର ମିତ୍ର ବିଦ୍ୟା; ଘରେ ରହୁଥିବାର ମିତ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟା। ରୋଗୀର ମିତ୍ର ବୈଦ୍ୟ; ମରଣାପନ୍ନର ମିତ୍ର ଦାନ।

3.314.67

कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम् ।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६७ ॥

ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ଅତିଥି କିଏ? ସନାତନ ଧର୍ମ କ'ଣ? ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଅମୃତ କ'ଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କ'ଣ?

3.314.68

अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम् ।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ ३.३१४.६८ ॥

ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ଅତିଥି ଅଗ୍ନି; ସୋମ ଓ ଗାଈଙ୍କ କ୍ଷୀର ଅମୃତ। ସନାତନ ଓ ଅମର ଧର୍ମ ବାୟୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସେହି।

3.314.69

किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः ।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ ३.३१४.६९ ॥

ଏକାକୀ କିଏ ବିଚରଣ କରେ? ଜନ୍ମ ନେଇ ପୁଣି କିଏ ଜନ୍ମ ନିଏ? ଶୀତର ଔଷଧ କ'ଣ, ମହାନ ବପନ ଭୂମି କ'ଣ?

3.314.70

सूर्य एको विचरते चन्द्रमा जायते पुनः ।
अग्निर्हिमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ ३.३१४.७० ॥

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକା ବିଚରଣ କରେ; ଚନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ଜନ୍ମ ନିଏ। ଅଗ୍ନି ଶୀତର ଔଷଧ; ଭୂମି ମହାନ ବପନ ଭୂମି।

3.314.71

किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः ।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ ३.३१४.७१ ॥

ଧର୍ମର ଏକ ପଦ କ'ଣ? ଯଶର ଏକ ପଦ କ'ଣ? ସ୍ୱର୍ଗର ଏକ ପଦ କ'ଣ? ସୁଖର ଏକ ପଦ କ'ଣ?

3.314.72

दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः ।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ ३.३१४.७२ ॥

ଧର୍ମର ଏକ ପଦ ଦକ୍ଷତା; ଯଶର ଏକ ପଦ ଦାନ। ସ୍ୱର୍ଗର ଏକ ପଦ ସତ୍ୟ; ସୁଖର ଏକ ପଦ ଶୀଳ।

3.314.73

किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं किस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७३ ॥

ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମା କ'ଣ? ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସଖା କିଏ? ତାର ଜୀବିକା କ'ଣ? ତାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ କ'ଣ?

3.314.74

पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा ।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस्य परायणम् ॥ ३.३१४.७४ ॥

ପୁତ୍ର ମନୁଷ୍ୟର ଆତ୍ମା; ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସଖା। ବର୍ଷଣକାରୀ ମେଘ ହିଁ ତାର ଜୀବିକା; ଦାନ ହିଁ ତାର ପରମ ଆଶ୍ରୟ।

3.314.75

धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम् ।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ ३.३१४.७५ ॥

ଧନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କିଏ? ଧନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କ'ଣ? ଲାଭମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କ'ଣ? ସୁଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କ'ଣ?

3.314.76

धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम् ।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ ३.३१४.७६ ॥

ଧନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷତା; ଧନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ। ଲାଭମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆରୋଗ୍ୟ; ସୁଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷ।

3.314.77

किंस्विद्धर्मपरं लोके कश्च धर्मः सदाफलः ।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७७ ॥

ଜଗତରେ ପରମ ଧର୍ମ କ'ଣ? ସଦା ଫଳ ଦେଉଥିବା ଧର୍ମ କ'ଣ? କାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ମଣିଷ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ? କାହା ଦ୍ୱାରା କୃତ ସନ୍ଧି କେବେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ?

3.314.78

आनृशंस्यं परं धर्मो त्रेताधर्मः सदाफलः ।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ ३.३१४.७८ ॥

ଦୟା (ଆନୃଶଂସ୍ୟ) ପରମ ଧର୍ମ; ତ୍ରେତାର ଧର୍ମ ସଦା ଫଳ ଦିଏ। ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ମଣିଷ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ସନ୍ଧି କେବେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

3.314.79

किं नु हित्वा प्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति ।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.७९ ॥

କ'ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରିୟ ହୁଏ? କ'ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ? କ'ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଧନବାନ ହୁଏ? କ'ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ସୁଖୀ ହୋଇପାରେ?

3.314.80

मानं हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति ।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत् ॥ ३.३१४.८० ॥

ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ। କାମ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ଧନବାନ ହୁଏ; ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କଲେ ସେ ସୁଖୀ ହୋଇପାରେ।

3.314.81

किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके ।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८१ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ? ନଟ ଓ ନର୍ତ୍ତକମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ? ଭୃତ୍ୟ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ?

3.314.82

धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके ।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ ३.३१४.८२ ॥

ଧର୍ମ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ; ଯଶ ପାଇଁ ନଟ ଓ ନର୍ତ୍ତକମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ରଖିବା ପାଇଁ ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭୟ ହେତୁ ଦିଆଯାଏ।

3.314.83

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८३ ॥

ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଲୋଭରୁ ମନୁଷ୍ୟ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଆସକ୍ତିରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।

3.314.84

अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ ३.३१४.८४ ॥

3.314.85

मृतः कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत् ।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ ३.३१४.८५ ॥

ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ମୃତ ହୁଏ? ରାଷ୍ଟ୍ର କିପରି ମୃତ ହୁଏ? ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିପରି ମୃତ ହୁଏ, ଅଥବା ଯଜ୍ଞ କିପରି ମୃତ ହୁଏ?

3.314.86

मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् ।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३.३१४.८६ ॥

ଦରିଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ; ରାଜାହୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ମୃତ; ଶ୍ରୋତ୍ରିୟହୀନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମୃତ; ଦକ୍ଷିଣାହୀନ ଯଜ୍ଞ ମୃତ।

3.314.87

का दिक्किमुदकं पार्थ किमन्नं किं च वै विषम् ।
श्राद्धस्य कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ ३.३१४.८७ ॥

ଦିଗ କଣ? ଜଳ କଣ? ହେ ପାର୍ଥ, ଅନ୍ନ କଣ ଏବଂ ବିଷ କଣ? ଶ୍ରାଦ୍ଧର କାଳ କୁହ; ତା'ପରେ ପାନ କର ଓ ନିଅ।

3.314.88

सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम् ।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ ३.३१४.८८ ॥

ସଜ୍ଜନମାନେ ଦିଗ; ଆକାଶ ଜଳ; ଗାଈ ଅନ୍ନ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷ। ଶ୍ରାଦ୍ଧର କାଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ହେ ଯକ୍ଷ, ତୁମେ ଏହାକୁ କିପରି ମନେ କର?

3.314.89

तपः किं लक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः ।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ ३.३१४.८९ ॥

ତପସ୍ୟାର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ କୁହାଯାଇଛି? ଦମ କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି? କ୍ଷମାରେ ପରମ କ'ଣ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ହ୍ରୀ (ଲଜ୍ଜା) କ'ଣ କୁହାଯାଇଛି?

3.314.90

तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः ।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वं ह्रीरकार्यनिवर्तनम् ॥ ३.३१४.९० ॥

ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ନିଜ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ରହିବା; ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ହିଁ ଦମ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହିବା ହିଁ କ୍ଷମା; ଅକାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେବା ହିଁ ହ୍ରୀ (ଲଜ୍ଜା)।

3.314.91

किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः ।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ ३.३१४.९१ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଜ୍ଞାନ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଶମ କାହାକୁ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି? ପରମ ଦୟା କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି? ଆର୍ଜବ କାହାକୁ ଉଦାହୃତ ହୋଇଛି?

3.314.92

ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता ।
दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ॥ ३.३१४.९२ ॥

ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥର ସମ୍ୟକ୍ ବୋଧ। ଶମ ହେଉଛି ଚିତ୍ତର ପ୍ରଶାନ୍ତତା। ଦୟା ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କରିବା। ଆର୍ଜବ ହେଉଛି ସମଚିତ୍ତତା।

3.314.93

कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्च व्याधिरनन्तकः ।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ ३.३१४.९३ ॥

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ କିଏ? ଏବଂ ଅନନ୍ତକ ବ୍ୟାଧି କଣ? ସାଧୁ କିପରି ଗଣିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅସାଧୁ କିପରି?

3.314.94

क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभो व्याधिरनन्तकः ।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ ३.३१४.९४ ॥

କ୍ରୋଧ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ; ଲୋଭ ଅନନ୍ତକ ବ୍ୟାଧି। ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ହିତକାରୀ ସାଧୁ ଏବଂ ନିର୍ଦୟ ଅସାଧୁ ବୋଲି ଗଣିତ।

3.314.95

को मोहः प्रोच्यते राजन्कश्च मानः प्रकीर्तितः ।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्च शोकः प्रकीर्तितः ॥ ३.३१४.९५ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମୋହ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ମାନ କାହାକୁ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି? ଆଳସ୍ୟ କଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ? ଶୋକ କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି?

3.314.96

मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ ३.३१४.९६ ॥

ମୋହ ହେଉଛି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମୂଢତା। ମାନ ହେଉଛି ନିଜକୁ ବଡ଼ ମନେ କରିବା। ଧର୍ମରୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ହିଁ ଆଳସ୍ୟ। ଏବଂ ଶୋକ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି କଥିତ।

3.314.97

किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम् ।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ ३.३१४.९७ ॥

ଋଷିମାନେ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ୟ କାହାକୁ କହିଛନ୍ତି? ଧୈର୍ଯ୍ୟ କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନାନ କଣ କୁହାଯାଇଛି? ଏଠାରେ ଦାନ କାହାକୁ କୁହାଯାଉଛି?

3.314.98

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः ।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ ३.३१४.९८ ॥

ନିଜ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ରହିବା ହିଁ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ୟ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ହିଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ। ମନର ମଳ ତ୍ୟାଗ ହିଁ ସ୍ନାନ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା ହିଁ ଦାନ।

3.314.99

कः पण्डितः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते ।
को मूर्खः कश्च कामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ ३.३१४.९९ ॥

କେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ? ନାସ୍ତିକ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ମୂର୍ଖ କିଏ, କାମ କଣ, ଆଉ ମତ୍ସର କାହାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି?

3.314.100

धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते ।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ ३.३१४.१०० ॥

ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ନାସ୍ତିକ ଓ ମୂର୍ଖ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାମ ସଂସାରର କାରଣ; ହୃଦୟର ତାପକୁ ମତ୍ସର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।

3.314.101

कोऽहंकार इति प्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः ।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ ३.३१४.१०१ ॥

ଅହଂକାର କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି? ଦମ୍ଭ କାହାକୁ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି? ପରମ ଦୈବ କଣ କୁହାଯାଇଛି? ପୈଶୁନ୍ୟ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?

3.314.102

महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः ।
दैवं दानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ ३.३१४.१०२ ॥

ମହା ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ଅହଂକାର। ଦମ୍ଭ ହେଉଛି ଧର୍ମର ଧ୍ୱଜା ଉଠାଇବା। ଦୈବ ଦାନର ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ପୈଶୁନ୍ୟ ହେଉଛି ପରର ନିନ୍ଦା।

3.314.103

धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः ।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ ३.३१४.१०३ ॥

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ପରସ୍ପରବିରୋଧୀ। ସଦା ବିରୋଧୀ ଏମାନଙ୍କର ଏକତ୍ର ସଂଗମ କିପରି ହେବ?

3.314.104

यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ ३.३१४.१०४ ॥

ଧର୍ମ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପରସ୍ପରର ବଶରେ ଅନୁଗାମୀ ହେଲେ, ତେବେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ତିନୋଟିର ସଂଗମ ହୁଏ।

3.314.105

अक्षयो नरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ ३.३१४.१०५ ॥

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅକ୍ଷୟ ନରକ କାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ? ମୋ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଦେବା ଉଚିତ।

3.314.106

ब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम् ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०६ ॥

ଯିଏ ନିଜେ ଡାକି ଯାଚନାକାରୀ ନିର୍ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପରେ 'କିଛି ନାହିଁ' କହେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ନରକକୁ ଯାଏ।

3.314.107

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु ।
देवेषु पितृधर्मेषु सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०७ ॥

ଯେ ବେଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ଦ୍ୱିଜାତି, ଦେବତା ଓ ପିତୃଧର୍ମ ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା କହେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ନରକକୁ ଯାଏ।

3.314.108

विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः ।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ ३.३१४.१०८ ॥

ଧନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲୋଭବଶତଃ ଦାନ ଓ ଭୋଗରହିତ ହୋଇ ଯେ ପରେ 'କିଛି ନାହିଁ' କହେ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ନରକକୁ ଯାଏ।

3.314.109

राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा ।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ ३.३१४.१०९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, କୁଳ, ଆଚରଣ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବା ଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ କିପରି ହୁଏ? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।

3.314.110

शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम् ।
कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशयः ॥ ३.३१४.११० ॥

ହେ ଯକ୍ଷ, ଶୁଣ, ବତ୍ସ। କୁଳ ନୁହେଁ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦ୍ୱିଜତ୍ୱର କାରଣ କେବଳ ଆଚରଣ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

3.314.111

वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः ।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ ३.३१४.१११ ॥

ଆଚରଣକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯତ୍ନ ସହିତ, ବିଶେଷ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଯାହାର ଆଚରଣ ଅକ୍ଷୀଣ ସେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଆଚରଣରୁ ପତିତ ଯେ, ସେ ମୃତ ହିଁ।

3.314.112

पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः ।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ ३.३१४.११२ ॥

ପାଠ କରୁଥିବା, ପଢ଼ୁଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା — ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ୟସନୀ ଓ ମୂର୍ଖ ହେଲେ; କ୍ରିୟାବାନ୍ ହିଁ ପଣ୍ଡିତ।

3.314.113

चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते ।
योऽग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३.३१४.११३ ॥

ଚାରି ବେଦ ଜାଣିଥିଲେ ବି ଯେ ଦୁରାଚାରୀ, ସେ ଶୂଦ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ହୀନ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ନିରତ ଓ ଦାନ୍ତ ଯେ, ସେ ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

3.314.114

प्रियवचनवादी किं लभते ।
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते ।
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ ३.३१४.११४ ॥

ପ୍ରିୟ ବଚନ କହୁଥିବା ଲୋକ କ’ଣ ପାଏ? ବିଚାର କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କ’ଣ ପାଏ? ବହୁ ମିତ୍ର କରୁଥିବା କ’ଣ ପାଏ? ଧର୍ମରେ ରତ ଥିବା କ’ଣ ପାଏ? କୁହନ୍ତୁ।

3.314.115

प्रियवचनवादी प्रियो भवति ।
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसते ।
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ ३.३१४.११५ ॥

ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ କହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ବିଚାର କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧିକ ଜୟ ଲାଭ କରେ। ବହୁ ମିତ୍ର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ବାସ କରେ। ଏବଂ ଯିଏ ଧର୍ମରେ ରତ, ସେ ଗତି ଲାଭ କରେ।

3.314.116

को मोदते किमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका ।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ ३.३१४.११६ ॥

କିଏ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ? କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ପଥ କ'ଣ? ଓ ସମାଚାର କ'ଣ? ମୋର ଚତୁର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ, ମୃତ ବାନ୍ଧବମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତୁ।

3.314.117

पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे ।
अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥ ३.३१४.११७ ॥

ପଞ୍ଚମ ବା ଷଷ୍ଠ ଦିନରେ ନିଜ ଘରେ ଶାଗ ରାନ୍ଧେ, ଋଣମୁକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରବାସରେ ରହେ ନାହିଁ — ହେ ଜଳଚର, ସେ ହିଁ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।

3.314.118

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम् ।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ ३.३१४.११८ ॥

ପ୍ରତିଦିନ ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତଥାପି ଯେଉଁମାନେ ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି ସେମାନେ ସ୍ଥିରତା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି — ଏଥିଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆଉ କ'ଣ?

3.314.120

तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना ।
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां ।
महाजनो येन गतः स पन्था
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं ।
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन ।
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ ३.३१४.१२० ॥

ତର୍କ ଅସ୍ଥିର; ଶ୍ରୁତି ବିଭିନ୍ନ; ଜଣେ ମୁନିଙ୍କ ମତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ। ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁମ୍ଫାରେ ଲୁଚି ରହିଛି; ମହାଜନମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ଗଲେ, ତାହା ହିଁ ପଥ। ପୃଥିବୀ ପାତ୍ର, ଆକାଶ ଢାଙ୍କୁଣୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟାଗ୍ନି, ରାତ୍ରି-ଦିନ ଇନ୍ଧନ, ମାସ ଓ ଋତୁ କଡ଼ଛିର ଘଷାଘଷି — କାଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ରାନ୍ଧୁଛି; ଏହା ହିଁ ସମାଚାର।