Mahābhārata · Adhyāya 3.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.32.1
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ ३.३२.१ ॥
Pārtha, de ninguna manera desprecio ni censuro el dharma. ¿Cómo, pues, podría yo despreciar al Señor, Prajāpati?
3.32.2
आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥ ३.३२.२ ॥
Bhārata, sabe que me lamento así porque estoy afligida. Volveré a lamentarme; escúchame con ánimo sereno.
3.32.3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ ३.३२.३ ॥
Domador de enemigos, quien nace en este mundo debe ciertamente actuar. Solo los que no actúan viven como los seres inmóviles; los demás hombres no.
3.32.4
आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ३.३२.४ ॥
Yudhiṣṭhira, desde que se bebe la leche de la madre hasta que se arrastra por el lecho, los seres móviles obtienen su sustento mediante la acción.
3.32.5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ ३.३२.५ ॥
Toro de los Bhāratas, entre los seres móviles son especialmente los hombres quienes desean obtener su sustento mediante la acción, tanto aquí como en el más allá.
3.32.6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ ३.३२.६ ॥
Bhārata, todos los seres reconocen el esfuerzo; disfrutan de los frutos de sus acciones de manera visible, con el mundo como testigo.
3.32.7
पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः ।
अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः ॥ ३.३२.७ ॥
Viendo su propio esfuerzo, los seres vivos se sustentan, como esta garza en el agua. Incluso el creador y el ordenador (actúan del mismo modo).
3.32.8
अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ॥ ३.३२.८ ॥
Los seres que no actúan no tienen ningún sustento propio. Por ello, se debe seguir precisamente esa acción y nunca abandonarla.
3.32.9
स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां ॥ ३.३२.९ ॥
Cumple tu propio deber y no lo abandones; sé revestido de acción. Entre miles, es raro quien conoce su tarea.
3.32.10
तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि ॥ ३.३२.१० ॥
También debe ser su deber fomentar y proteger (al pueblo). Si es consumido sin cuidado, incluso el Himālaya se consumiría.
3.32.11
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ॥ ३.३२.११ ॥
Si todos los pueblos no actuaran, perecerían. Y si la acción fuera estéril, estos no prosperarían.
3.32.12
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ॥ ३.३२.१२ ॥
Habiéndolo visto, también vemos el fruto de la acción en las personas que actúan. Las gentes no conocen de ninguna otra manera su sustento.
3.32.13
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः ।
उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ ३.३२.१३ ॥
En el mundo, quien se aferra al destino y quien habla con obstinación son ambos engañosos; solo la mente dirigida a la acción es alabada.
3.32.14
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ३.३२.१४ ॥
El hombre que confía en el destino, sin esfuerzo alguno y durmiendo a gusto, es de muy mal juicio; se hunde como una vasija cruda en el agua.
3.32.15
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥ ३.३२.१५ ॥
Del mismo modo, quien, siendo capaz de actuar, se queda sentado sin actuar, de mente obstinada, no vive mucho, como un débil sin protector.
3.32.16
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ ३.३२.१६ ॥
Aquí, cuando algún hombre obtiene de pronto riqueza, la gente cree que la consiguió con esfuerzo obstinado; pero no es esfuerzo de nadie.
3.32.17
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥ ३.३२.१७ ॥
Y algún hombre alcanza el fruto bajo el nombre de 'destino'; llega por la providencia y por el orden establecido. Oh hijo de Pṛthā, está determinado que eso es la providencia.
3.32.18
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम् ॥ ३.३२.१८ ॥
Cualquier fruto pequeño que un hombre obtiene por su propia acción se ve directamente con los ojos; eso es lo que se enseña como esfuerzo viril.
3.32.19
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ ३.३२.१९ ॥
El hombre que, impulsado por su propia naturaleza, obtiene un resultado no por una causa, sabe que ese fruto es manifiesto por la naturaleza, oh mejor de los hombres.
3.32.20
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥ ३.३२.२० ॥
Así, lo que un hombre obtiene por la fuerza, por el destino, por la naturaleza y por la acción, ese fruto pertenece a sus obras pasadas.
3.32.21
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम् ॥ ३.३२.२१ ॥
Incluso el Creador, el Señor, mediante su propia acción y por diversas causas, repartiendo aquí, dispone el fruto de lo que los hombres hicieron antes.
3.32.22
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ ३.३२.२२ ॥
Lo que sea que un hombre haga de bueno o de malo, sabe que está ordenado por el Creador: es el surgir del fruto de obras anteriores.
3.32.23
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः ॥ ३.३२.२३ ॥
Este cuerpo es el instrumento del Creador en cada acción; como él lo impulsa, así actúa, impotente.
3.32.24
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ ३.३२.२४ ॥
En verdad, oh hijo de Kuntī, el gran Señor es quien asigna en estas diversas obras; hace actuar a todos los seres, aunque sean impotentes.
3.32.25
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.२५ ॥
Tras determinar sus fines con la mente, el hombre los alcanza después mediante la acción. Oh héroe, en esto el propio hombre, obrando con intención, es la causa.
3.32.26
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ ३.३२.२६ ॥
Oh toro entre los hombres, las acciones ni siquiera pueden contarse. El logro de casas y ciudades es, en efecto, causado por el hombre.
3.32.27
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥ ३.३२.२७ ॥
El aceite está en el sésamo, la leche en la vaca, el fuego en la madera; así el hombre firme debe conocer el medio para su logro.
3.32.28
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥ ३.३२.२८ ॥
Luego, después, uno se aplica a las causas para su logro; los seres vivos aquí viven del logro de las acciones.
3.32.29
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥ ३.३२.२९ ॥
Una acción realizada por una persona hábil, bien ejecutada por su autor; esto, hecho por una persona torpe—así se percibe la diferencia.
3.32.30
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम् ॥ ३.३२.३० ॥
Si en los asuntos logrados por la acción el hombre mismo fuera sin causa, no habría fruto de sacrificio y obras públicas, ni discípulo ni maestro.
3.32.31
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ ३.३२.३१ ॥
Precisamente por ser el agente, el hombre es alabado cuando la acción se cumple y censurado cuando fracasa. ¿Cómo, entonces, se destruye aquí la acción?
3.32.32
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत ।
पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते ॥ ३.३२.३२ ॥
Algunos dicen que todo sucede por el esfuerzo, y otros que todo sucede por el destino. Algunos sostienen que existe algo nacido del esfuerzo humano, y esto prevalece sobre el destino.
3.32.33
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥ ३.३२.३३ ॥
Otros piensan que la tarea no se completa solo con esto. Todo es invisible; existe el destino, y también el esfuerzo.
3.32.34
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ॥ ३.३२.३४ ॥
En verdad, una continuidad de resultados se ve tanto por el esfuerzo como por el destino: algo llega por el destino, algo por el esfuerzo, y algo solo por la propia acción.
3.32.35
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः ॥ ३.३२.३५ ॥
El hombre obtiene el fruto; aquí no hay una cuarta causa. Los diestros, que conocen la verdad, lo afirman.
3.32.36
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ ३.३२.३६ ॥
Asimismo, el Creador da a los seres los frutos deseados y no deseados. Si los seres no tuvieran rostro propio, es decir, fuerza propia, nadie sería un desdichado.
3.32.37
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम् ॥ ३.३२.३७ ॥
Cualquier fin que un hombre desee y para el que actúe, esa acción daría sin duda su fruto, si no fuera por lo hecho antes.
3.32.38
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥ ३.३२.३८ ॥
Los hombres que no ven el logro de los fines, con sus tres puertas, tampoco ven el logro del daño; como son los mundos, así son ellos.
3.32.39
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति ॥ ३.३२.३९ ॥
La acción debe realizarse; esta es la firme conclusión de Manu. Pero en este momento, la inacción absoluta prevalece entre nosotros.
3.32.40
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ ३.३२.४० ॥
En verdad, oh Yudhiṣṭhira, aquí quien actúa generalmente obtiene fruto; pero el perezoso nunca alcanza el logro seguro del fruto.
3.32.41
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते ॥ ३.३२.४१ ॥
Pero cuando eso es imposible, su causa se ve en la expiación; oh señor de reyes, una vez hecha la acción, así se obtiene la liberación de la deuda.
3.32.42
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥ ३.३२.४२ ॥
La desgracia entra en el hombre ocioso que yace dormido; pero el hábil, habiendo obtenido sin duda el fruto, alcanza la prosperidad.
3.32.43
अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित् ॥ ३.३२.४३ ॥
Quienes hablan de la desgracia que yace en un estado de duda hablan de la duda; pero los hombres firmes entregados a la acción jamás están libres de duda.
3.32.44
एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥ ३.३२.४४ ॥
Esta desgracia no está en la soledad; está ahora sobre nosotros. Pero si tú estuvieras firme en la acción, no sería sin duda.
3.32.45
अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि ॥ ३.३२.४५ ॥
O bien podría ser precisamente el fracaso; pero ese mismo fracaso es tu grandeza, y también la grandeza de Vṛkodara, de Bībhatsu, de los dos hermanos y de los gemelos.
3.32.46
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ ३.३२.४६ ॥
Las acciones de otros dan fruto, o las nuestras también; pero tras una larga demora, como quien ha actuado conoce su fruto.
3.32.47
पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.४७ ॥
Aquí el labrador ara la tierra con el arado y siembra la semilla; luego permanece en silencio, y allí la nube de lluvia es la causa.
3.32.48
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ॥ ३.३२.४८ ॥
Si la lluvia no favorece a este labrador, entonces la acción del labrador allí es estéril; y lo que otro hombre hace, fructifica como si lo hubiera hecho yo.
3.32.49
तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत् ॥ ३.३२.४९ ॥
Este fruto es nuestro, y en él nunca hubo culpa mía. Así, considerándolo, el hombre firme no debe reprocharse a sí mismo en ese asunto.
3.32.50
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः ॥ ३.३२.५० ॥
Oh Bhārata, aun cuando actúo, mi propósito puede no tener éxito; pero no se debe caer en la desesperación en esto, pues toda acción tiene dos desenlaces.
3.32.51
सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ॥ ३.३२.५१ ॥
Éxito o fracaso, o la falta de acción: no hay nada más que esto; pues una acción se cumple solo cuando muchos factores se reúnen.
3.32.52
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च ।
अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित् ॥ ३.३२.५२ ॥
Sin mérito, el fruto se reduce o incluso se vuelve estéril; y sin comienzo, en ninguna parte se ve fruto ni mérito.
3.32.53
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम् ॥ ३.३२.५३ ॥
El hombre firme, con su inteligencia, une el lugar y el tiempo, los medios y lo auspicioso, para el logro del bienestar, según convenga y según su fuerza.
3.32.54
अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ ३.३२.५४ ॥
Incluso por medio de un recurso se cumple esa tarea; el valor es quien enseña. En las disciplinas de la acción, en su mayor parte, todo es valor.
3.32.55
यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ ३.३२.५५ ॥
Cuando un hombre sabio vea a alguien superior en muchas cualidades, debe buscar primero su fin solo por medio de la conciliación, y luego dirigir la acción hacia él.
3.32.56
व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥ ३.३२.५६ ॥
Oh Yudhiṣṭhira, no se debe desear la desgracia ni la ruina; incluso el océano y la montaña (perecen), ¿qué decir entonces del hombre mortal?
3.32.57
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ ३.३२.५७ ॥
El hombre que se dedica constantemente al esfuerzo y busca con afán las debilidades de otros alcanza la liberación de la deuda, tanto hacia otros como hacia sí mismo.
3.32.58
न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना ॥ ३.३२.५८ ॥
Pero el hombre nunca debe despreciarse a sí mismo, pues la prosperidad no llega a quien se ha humillado a sí mismo.
3.32.59
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः ॥ ३.३२.५९ ॥
Oh descendiente de Bharata, tal es el orden establecido del éxito en el mundo; el curso del éxito se declara variado, según las divisiones del tiempo y de las circunstancias.
3.32.60
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ ३.३२.६० ॥
Oh toro de los Bharatas, en tiempos pasados mi padre tuvo consigo a un brahmín erudito que habitaba con él, y aquel brahmín le contó a mi padre todo este asunto.
3.32.61
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा ।
तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे ॥ ३.३२.६१ ॥
La política enseñada por Bṛhaspati, mis hermanos me hicieron aprenderla antes; de ellos la oí entonces, en casa.
3.32.62
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥ ३.३२.६२ ॥
Oh rey, cuando llegué ocupada en mis deberes, él me habló consolándome; Yudhiṣṭhira, yo estaba sentada en el regazo de mi padre sirviéndole.