มหาภารตะ · อัธยายะ 3.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.32.1
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ ३.३२.१ ॥
ปารถ ข้าพเจ้าไม่ดูหมิ่นและไม่ตำหนิธรรมไม่ว่าด้วยวิธีใดเลย แล้วข้าพเจ้าจะดูหมิ่นพระผู้เป็นเจ้า เจ้าแห่งสรรพสัตว์ คือพระประชาบดีได้อย่างไรเล่า
3.32.2
आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥ ३.३२.२ ॥
ภารตะ จงรู้ไว้ว่าข้าพเจ้าคร่ำครวญเช่นนี้เพราะความทุกข์ทรมาน ข้าพเจ้าจะคร่ำครวญอีก จงฟังข้าพเจ้าด้วยใจที่สงบเถิด
3.32.3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ ३.३२.३ ॥
ผู้ข่มศัตรู ผู้ที่เกิดมาในโลกนี้จำต้องกระทำกรรม เพราะผู้ที่ไม่กระทำนั้นดำรงชีวิตอยู่เหมือนสิ่งที่ไม่เคลื่อนที่ คนอื่นนอกจากนั้นไม่เป็นเช่นนั้น
3.32.4
आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ३.३२.४ ॥
ยุธิษฐิระ ตั้งแต่ดื่มน้ำนมจากอกมารดา จนถึงคลานขึ้นไปบนที่นอน สัตว์ที่เคลื่อนที่ได้ย่อมได้รับปัจจัยเลี้ยงชีพด้วยกรรม
3.32.5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ ३.३२.५ ॥
ภรตรรษภะ ในบรรดาสัตว์ที่เคลื่อนที่ได้ โดยเฉพาะมนุษย์ย่อมปรารถนาจะได้รับปัจจัยเลี้ยงชีพด้วยกรรม ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
3.32.6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ ३.३२.६ ॥
ภารตะ สรรพสัตว์ย่อมรู้จักความพยายาม ผลของกรรมทั้งหลายเขาได้เสวยอย่างประจักษ์ โดยมีโลกเป็นพยาน
3.32.7
पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः ।
अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः ॥ ३.३२.७ ॥
สัตว์ทั้งหลายเห็นความพยายามของตนแล้วจึงเลี้ยงชีพ ดุจนกกระสาที่อยู่ในน้ำนี้ แม้พระผู้สร้างและพระผู้จัดการก็เป็นเช่นนั้น
3.32.8
अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ॥ ३.३२.८ ॥
สัตว์ทั้งหลายที่ไม่กระทำกรรมย่อมไม่มีปัจจัยเลี้ยงชีพของตนเลยโดยแท้ เพราะฉะนั้นพึงเข้าหาการกระทำนั้นนั่นเอง และไม่พึงละทิ้งเลยไม่ว่าเมื่อใด
3.32.9
स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां ॥ ३.३२.९ ॥
จงทำหน้าที่ของตน อย่าละทิ้ง จงให้กรรมเป็นเกราะป้องกันตน ในหมื่นคนคนที่รู้หน้าที่ของตนนั้นมีน้อยเหลือเกิน
3.32.10
तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि ॥ ३.३२.१० ॥
การเลี้ยงดูและปกป้องประชาชนให้เจริญก็ต้องเป็นหน้าที่ของเขาด้วย หากบริโภคโดยไม่ใส่ใจ แม้แต่เทือกเขาหิมาลัยก็จะร่อยหรอลงได้
3.32.11
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ॥ ३.३२.११ ॥
หากประชาชนทั้งปวงไม่กระทำกรรม พวกเขาก็จะย่อยยับ และหากกรรมไร้ผล ประชาชนเหล่านี้ก็จะไม่เจริญงอกงาม
3.32.12
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ॥ ३.३२.१२ ॥
เมื่อได้เห็นแล้ว เราก็เห็นผลของกรรมในคนที่ลงมือทำ ผู้คนไม่รู้จักการดำรงชีวิตแบบอื่นเลยไม่ว่าด้วยวิธีใด
3.32.13
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः ।
उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ ३.३२.१३ ॥
ในโลกนี้ ผู้ที่ยึดมั่นในโชคชะตา และผู้ที่กล่าวด้วยความดื้อรั้น ทั้งสองคนนี้ต่างเป็นคนหลอกลวง ใจที่มุ่งไปในการกระทำนั่นแลที่ได้รับการสรรเสริญ
3.32.14
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ३.३२.१४ ॥
ผู้ใดที่รอคอยโชคชะตาโดยไม่ทำความพยายามใด นอนหลับอย่างสบาย ผู้นั้นมีปัญญาทรามยิ่งนัก เขาจมลงดุจหม้อดิบในน้ำ
3.32.15
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥ ३.३२.१५ ॥
ในทำนองเดียวกัน ผู้ที่มีใจดื้อรั้น มีความสามารถที่จะกระทำกรรม แต่นั่งอยู่โดยไม่ลงมือ ย่อมไม่มีชีวิตยืนยาว ดุจคนอ่อนแอที่ไร้ผู้คุ้มครอง
3.32.16
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ ३.३२.१६ ॥
ในโลกนี้ เมื่อมนุษย์ผู้ใดได้ทรัพย์สมบัติโดยไม่คาดคิด ผู้คนย่อมคิดว่าเขาได้มาด้วยความพยายามอย่างดื้อดึง แต่นั่นไม่ใช่ความพยายามของใครเลย
3.32.17
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥ ३.३२.१७ ॥
และมนุษย์บางคนย่อมได้รับผลในนามของ โชคชะตา ผลนั้นมาโดยพระผู้เป็นเจ้าและโดยกฎที่กำหนดไว้ ปารถ ข้อนี้ถือเป็นที่แน่นอนว่าสิ่งนี้คือโชคชะตา
3.32.18
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम् ॥ ३.३२.१८ ॥
ผลเล็กน้อยใดที่มนุษย์ได้รับจากการกระทำของตน ซึ่งเห็นได้ชัดด้วยตา นั่นแลที่ได้รับการสอนว่าคือความพยายามของมนุษย์
3.32.19
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ ३.३२.१९ ॥
ผู้ที่ถูกขับเคลื่อนโดยธรรมชาติของตนและได้มาซึ่งผลลัพธ์โดยไม่มีเหตุ จงรู้ว่าผลนั้นเกิดจากธรรมชาติ ดูก่อนบุรุษสูงสุด
3.32.20
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥ ३.३२.२० ॥
ดังนั้น สิ่งใดที่มนุษย์ได้มาด้วยกำลัง ด้วยโชคชะตา ด้วยธรรมชาติ และด้วยการกระทำ ผลนั้นเป็นของกรรมในอดีตของเขา
3.32.21
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम् ॥ ३.३२.२१ ॥
แม้พระผู้สร้าง พระผู้เป็นเจ้า ด้วยการกระทำของพระองค์เอง และด้วยเหตุปัจจัยต่าง ๆ จัดสรรแบ่งผลแห่งสิ่งที่มนุษย์ได้กระทำไว้ในอดีตให้ปรากฏในโลกนี้
3.32.22
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ ३.३२.२२ ॥
สิ่งใดก็ตามที่บุรุษกระทำ ไม่ว่าดีหรือชั่ว จงรู้เถิดว่าเป็นสิ่งที่พระผู้สร้างกำหนดไว้ คือการผลิดอกออกผลของกรรมเก่า
3.32.23
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः ॥ ३.३२.२३ ॥
ร่างกายนี้เป็นเครื่องมือของพระผู้สร้างในทุกการกระทำ เมื่อพระองค์ผลักดันไปอย่างไร ร่างกายก็กระทำไปอย่างนั้น โดยไม่อาจขัดขืนได้
3.32.24
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ ३.३२.२४ ॥
ดูกรโอรสของกุนตี พระมเหศวรทรงเป็นผู้มอบหมายภารกิจในการกระทำต่าง ๆ ทรงทำให้สรรพสัตว์ทั้งปวงกระทำการ แม้พวกมันจะไม่อาจขัดขืนได้ก็ตาม
3.32.25
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.२५ ॥
เมื่อบุรุษได้ตั้งจุดหมายไว้ในใจแล้ว ภายหลังจึงบรรลุจุดหมายนั้นด้วยการกระทำ ดูกรวีรบุรุษ ในเรื่องนี้ตัวบุรุษเองที่กระทำด้วยเจตนาอันรอบคอบ เป็นเหตุปัจจัย
3.32.26
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ ३.३२.२६ ॥
ดูกรบุรุษผู้เป็นดั่งวัวกระทิงในหมู่มนุษย์ การกระทำเหล่านั้นนับไม่ถ้วน การสำเร็จของบ้านเรือนและบ้านเมืองก็มีเหตุมาจากมนุษย์
3.32.27
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥ ३.३२.२७ ॥
น้ำมันมีอยู่ในงา น้ำนมมีอยู่ในโค ไฟมีอยู่ในไม้ ดังนี้ ผู้มีปัญญาพึงรู้วิธีการเพื่อให้สิ่งนั้นสำเร็จ
3.32.28
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥ ३.३२.२८ ॥
จากนั้น ภายหลัง จึงลงมือทำตามเหตุปัจจัยเพื่อให้สิ่งนั้นสำเร็จ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ย่อมดำรงชีพด้วยความสำเร็จแห่งการกระทำนั้น
3.32.29
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥ ३.३२.२९ ॥
การกระทำที่ผู้มีความชำนาญได้ทำ และผู้กระทำได้ดำเนินไปอย่างดี ต่างจากสิ่งนี้เมื่อผู้ไม่ชำนาญเป็นผู้ทำ เช่นนี้จึงย่อมรู้ได้ด้วยความแตกต่าง
3.32.30
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम् ॥ ३.३२.३० ॥
หากบุรุษไม่มีเหตุปัจจัยของตนเองในสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยการกระทำ ผลแห่งยัญและการกุศลก็จะไม่มี จะไม่มีศิษย์ และจะไม่มีครู
3.32.31
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ ३.३२.३१ ॥
เพราะเป็นผู้กระทำ บุรุษจึงได้รับการสรรเสริญเมื่อการกระทำสำเร็จ และถูกตำหนิเมื่อไม่สำเร็จ แล้วกรรมจะถูกทำลายในโลกนี้ได้อย่างไรเล่า
3.32.32
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत ।
पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते ॥ ३.३२.३२ ॥
บางท่านกล่าวว่าทุกสิ่งสำเร็จด้วยความพยายามเท่านั้น และบางท่านกล่าวว่าทุกสิ่งสำเร็จด้วยโชคชะตา บางท่านเห็นว่ามีสิ่งที่เกิดจากความเพียรของบุรุษ และสิ่งนี้เป็นที่ยิ่งกว่าโชคชะตา
3.32.33
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥ ३.३२.३३ ॥
บางท่านคิดว่างานจะสำเร็จเพียงด้วยเท่านี้หาได้ไม่ ทุกสิ่งยังมองไม่เห็น โชคชะตามีอยู่ และความพยายามก็มีอยู่เช่นกัน
3.32.34
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ॥ ३.३२.३४ ॥
ความต่อเนื่องของผลลัพธ์นั้นเห็นได้ทั้งจากความพยายามและจากโชคชะตา บางอย่างมาด้วยโชคชะตา บางอย่างมาด้วยความพยายาม และบางอย่างเพียงด้วยการกระทำของตนเอง
3.32.35
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः ॥ ३.३२.३५ ॥
บุรุษย่อมได้รับผล ไม่มีเหตุที่สี่ในเรื่องนี้ ผู้มีความชำนาญซึ่งรู้ความจริงอย่างแท้จริงย่อมยืนยันเช่นนี้
3.32.36
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ ३.३२.३६ ॥
เช่นเดียวกัน พระผู้สร้างย่อมประทานผลที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาแก่สรรพสัตว์ ถ้าสัตว์ทั้งหลายไม่มีใบหน้าของตนเอง คือไม่มีกำลังของตนเอง ก็คงไม่มีใครเลยที่น่าสงสาร
3.32.37
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम् ॥ ३.३२.३७ ॥
บุรุษมุ่งหมายเป้าหมายใดและลงมือกระทำ การกระทำนั้นย่อมให้ผลตามนั้นอย่างแน่นอน หากไม่มีสิ่งที่ได้กระทำไว้ก่อนหน้า
3.32.38
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥ ३.३२.३८ ॥
ผู้คนที่ไม่เห็นความสำเร็จของจุดหมายซึ่งมีสามประตู และไม่เห็นความสำเร็จของความเสียหายเช่นกัน ก็เป็นเช่นโลกทั้งหลายเป็น ฉันนั้น
3.32.39
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति ॥ ३.३२.३९ ॥
การกระทำต้องทำเท่านั้น นี่คือข้อสรุปอันแน่นอนของมนุ การไม่กระทำโดยสิ้นเชิงกลับครอบงำพวกเราอยู่ในขณะนี้
3.32.40
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ ३.३२.४० ॥
ดูกรยุธิษฐิระ ผู้ที่กระทำโดยทั่วไปในโลกนี้ย่อมได้รับผลแน่นอน แต่ผู้เกียจคร้านไม่เคยได้รับความสำเร็จของผลอย่างแน่นอนเลย
3.32.41
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते ॥ ३.३२.४१ ॥
แต่เมื่อไม่อาจทำได้ เหตุของมันย่อมเห็นได้ว่าคือการชดใช้ความผิด โอ้จอมกษัตริย์ เมื่อการกระทำนั้นสำเร็จแล้ว การพ้นจากหนี้ก็ย่อมได้มาเช่นนั้น
3.32.42
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥ ३.३२.४२ ॥
ความอัปมงคลย่อมเข้าสิงคนเกียจคร้านผู้นอนหลับอยู่ ส่วนผู้ชำนาญ เมื่อได้ผลแน่นอนแล้ว ย่อมบรรลุความเจริญรุ่งเรือง
3.32.43
अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित् ॥ ३.३२.४३ ॥
ผู้ที่กล่าวถึงความหายนะซึ่งอยู่ในสภาวะแห่งความสงสัย ย่อมกล่าวถึงความสงสัย ส่วนคนมั่นคงผู้ยินดีในการกระทำนั้น ไม่เคยพ้นจากความสงสัยเลยสักครั้ง
3.32.44
एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥ ३.३२.४४ ॥
ความหายนะนี้ไม่ได้อยู่ในที่สงัด แต่มันมีอยู่กับพวกเราในขณะนี้ แต่หากท่านตั้งมั่นอยู่ในการกระทำ มันก็จะไม่ปราศจากความสงสัย
3.32.45
अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि ॥ ३.३२.४५ ॥
หรือความล้มเหลวอาจมีจริง แต่ความล้มเหลวนั้นนั่นแหละคือความยิ่งใหญ่ของท่าน และเป็นความยิ่งใหญ่ของวฤโกทร ของพระอรชุน และของพี่น้องฝาแฝดทั้งสองเช่นกัน
3.32.46
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ ३.३२.४६ ॥
การกระทำของผู้อื่นย่อมให้ผล หรือของพวกเราก็เช่นกัน แต่ต้องรอนาน เหมือนผู้ที่ได้กระทำการไว้แล้วย่อมรู้ผลของมัน
3.32.47
पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.४७ ॥
ที่นี่ ชาวนาไถแผ่นดินด้วยคันไถแล้วหว่านเมล็ดพืช จากนั้นเขาก็นิ่งอยู่ ส่วนเมฆฝนนั้นเป็นเหตุปัจจัย
3.32.48
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ॥ ३.३२.४८ ॥
หากฝนไม่โปรดปรานชาวนาผู้นี้ การไถของชาวนาที่นั่นก็ไร้ผล และการกระทำใดที่บุคคลอื่นทำ ก็ย่อมมีผลดีเหมือนดังที่ข้าได้ทำ
3.32.49
तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत् ॥ ३.३२.४९ ॥
ผลนี้เป็นของพวกเรา และไม่เคยมีความผิดของข้าในเรื่องนี้เลย เมื่อพิจารณาดังนี้แล้ว ผู้มั่นคงไม่ควรตำหนิตนเองในเรื่องนั้น
3.32.50
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः ॥ ३.३२.५० ॥
โอ้ภารตะ แม้ข้าจะลงมือทำ เป้าหมายของข้าก็อาจไม่สำเร็จ แต่ในเรื่องนี้ไม่ควรตกอยู่ในความท้อแท้ เพราะการกระทำทุกอย่างย่อมมีผลสองด้าน
3.32.51
सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ॥ ३.३२.५१ ॥
สำเร็จหรือไม่สำเร็จ หรือไม่ลงมือเลย ไม่มีสิ่งอื่นนอกจากนี้ เพราะการกระทำจะสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อปัจจัยต่าง ๆ มาประชุมกันมากมาย
3.32.52
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च ।
अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित् ॥ ३.३२.५२ ॥
เมื่อขาดคุณความดี ผลก็ย่อมน้อยลงหรือไร้ผลโดยสิ้นเชิง และหากไม่มีการเริ่มต้น ก็ไม่เห็นผลหรือคุณความดีใดเกิดขึ้นได้ที่ไหนเลย
3.32.53
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम् ॥ ३.३२.५३ ॥
ผู้มั่นคงย่อมด้วยปัญญาของตนประสานสถานที่และกาลเวลา วิธีการ และสิ่งมงคลทั้งหลาย เพื่อให้บรรลุความเป็นสวัสดี ตามความเหมาะสมและตามกำลังของตน
3.32.54
अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ ३.३२.५४ ॥
แม้ด้วยวิธีการ งานนั้นก็สำเร็จได้ ความกล้าหาญคือผู้ชี้แนะ ในวิถีแห่งการกระทำส่วนใหญ่ ความกล้าหาญทั้งหมดก็คือสิ่งนั้น
3.32.55
यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ ३.३२.५५ ॥
เมื่อปราชญ์เห็นผู้ที่เหนือกว่าด้วยคุณสมบัติมากมาย ที่นั้นเขาควรแสวงหาจุดหมายด้วยการประนีประนอมก่อน แล้วจึงนำการกระทำไปสู่ผู้นั้น
3.32.56
व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥ ३.३२.५६ ॥
โอ้ยุธิษฐิระ ไม่ควรปรารถนาความทุกข์ยากหรือความพินาศ แม้มหาสมุทรและภูเขายังพินาศได้ จะป่วยกล่าวไปไยถึงมนุษย์ผู้มีความตายเป็นธรรมดา
3.32.57
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ ३.३२.५७ ॥
คนที่ขยันหมั่นเพียรอยู่เสมอ และใฝ่หาช่องโหว่ของผู้อื่น ย่อมพ้นจากหนี้ทั้งต่อผู้อื่นและต่อตนเองด้วย
3.32.58
न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना ॥ ३.३२.५८ ॥
แต่บุคคลไม่ควรดูหมิ่นตนเองเลยในกาลใด ๆ เพราะความเจริญรุ่งเรืองย่อมไม่มาถึงผู้ที่ทำให้ตนเองต่ำต้อย
3.32.59
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः ॥ ३.३२.५९ ॥
โอ้ผู้สืบเชื้อสายภารตะ ความสำเร็จในโลกย่อมมีลำดับเช่นนี้ ความดำเนินไปแห่งความสำเร็จกล่าวว่าหลากหลาย ตามการแบ่งกาลเวลาและสภาวการณ์
3.32.60
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ ३.३२.६० ॥
ในกาลก่อน บิดาของข้าให้พราหมณ์ผู้รอบรู้พักอาศัยอยู่ด้วย โอ้จอมภารตะ พราหมณ์ผู้นั้นได้กล่าวเรื่องทั้งหมดนี้ให้บิดาของข้าฟัง
3.32.61
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा ।
तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे ॥ ३.३२.६१ ॥
พี่ชายของข้าเคยให้ข้าเรียนนีติที่พระพฤหัสปติได้ประกาศไว้ตั้งแต่ก่อน ข้าได้ฟังคำสอนนี้จากพวกเขาในเวลานั้น ที่ในบ้าน
3.32.62
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥ ३.३२.६२ ॥
ข้าแต่พระราชา เมื่อข้าเดินมาด้วยหน้าที่ของข้า พระองค์ตรัสปลอบข้า ยุธิษฐิระ ขณะที่ข้านั่งอยู่บนตักของบิดา กำลังปรนนิบัติท่าน