महाभारत · अध्याय 3.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.32.1
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ ३.३२.१ ॥
हे पार्था, मी कोणत्याही प्रकारे धर्माचा अवमान करीत नाही किंवा त्याची निंदा करीत नाही. मग ईश्वर, प्रजापती यांचा मी अवमान कसा करीन?
3.32.2
आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥ ३.३२.२ ॥
हे भारता, मी पीडित होऊन असा विलाप करीत आहे हे जाण. मी आणखी विलाप करीन; प्रसन्न मनाने माझे ऐक.
3.32.3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ ३.३२.३ ॥
हे शत्रुकर्शक, या जगात जन्मलेल्याने निश्चितच कर्म करावे. जे कर्म करीत नाहीत ते केवळ स्थावर प्राण्यांप्रमाणे जगतात; इतर माणसे तसे जगत नाहीत.
3.32.4
आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ३.३२.४ ॥
हे युधिष्ठिरा, मातेचे दूध पिण्यापासून ते अंथरुणावर रांगण्यापर्यंत, चालणारे प्राणी कर्मानेच उपजीविका मिळवतात.
3.32.5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ ३.३२.५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, चालणाऱ्या प्राण्यांमध्ये विशेषतः माणसे इहलोकी व परलोकी कर्मानेच उपजीविका मिळवू इच्छितात.
3.32.6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ ३.३२.६ ॥
हे भारता, सर्व प्राणी उद्योगाला ओळखतात. कर्मांचे फल ते प्रत्यक्ष भोगतात; जगच त्याचा साक्षी आहे.
3.32.7
पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः ।
अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः ॥ ३.३२.७ ॥
स्वतःच्या प्रयत्नाकडे पाहून प्राणी जगतात; जसा हा बगळा पाण्यात जगतो. निर्माता आणि विधातासुद्धा (तसेच).
3.32.8
अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ॥ ३.३२.८ ॥
कर्म न करणाऱ्या प्राण्यांना स्वतःची अशी कोणतीही उपजीविका नसते. म्हणून तेच स्वीकारावे; कधीही सोडू नये.
3.32.9
स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां ॥ ३.३२.९ ॥
आपले स्वकर्म कर, ते सोडू नकोस; कर्मानेच कवच धारण करून तयार राहा. हजारांत जो कर्तव्य जाणतो, तोच विरळा.
3.32.10
तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि ॥ ३.३२.१० ॥
त्याचेही (राजाचे) कर्तव्य प्रजेची वाढ आणि रक्षण करणे हेच असावे. दुर्लक्षाने खाल्ले गेले तर हिमालयही क्षीण होईल.
3.32.11
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ॥ ३.३२.११ ॥
सर्व प्रजा कर्म न करत्या तर नष्ट होतील. कर्म निष्फळ असते तर हे वाढलेही नसते.
3.32.12
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ॥ ३.३२.१२ ॥
कर्म करणाऱ्या माणसांचे फळ आम्ही प्रत्यक्ष पाहतो. लोक दुसऱ्या प्रकारे कसेही आपली उपजीविका जाणत नाहीत.
3.32.13
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः ।
उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ ३.३२.१३ ॥
जगात जो दैवावर अवलंबून राहतो आणि जो हटवाद बोलतो, हे दोघेही कपटी आहेत; कर्मबुद्धीचीच प्रशंसा होते.
3.32.14
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ३.३२.१४ ॥
जो दैवावर विसंबून कोणताही प्रयत्न न करता सुखाने झोपतो, तो अत्यंत मूर्ख आहे; पाण्यात कच्च्या घड्याप्रमाणे तो बुडतो.
3.32.15
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥ ३.३२.१५ ॥
तसाच जो हटबुद्धीचा माणूस कर्म करण्यास समर्थ असूनही कर्म न करता बसून राहतो, तो अनाथ दुर्बलासारखा फार काळ जगत नाही.
3.32.16
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ ३.३२.१६ ॥
येथे अचानक जो कोणी पुरुष धन मिळवतो, त्याला लोक हटाने (प्रयत्नाने) मिळवलेले समजतात; पण ते कुणाचेच प्रयत्न नसतात.
3.32.17
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥ ३.३२.१७ ॥
कोणी पुरुष 'दिष्ट' या नावाने फळ मिळवतो; ते दैव आणि विधीनेच होते. हे पार्था, ते दैवच आहे असे निश्चित.
3.32.18
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम् ॥ ३.३२.१८ ॥
माणूस आपल्या कर्माने जे काही फळ मिळवतो, ते डोळ्यांनी प्रत्यक्ष दिसते; त्यालाच पौरुष म्हटले गेले आहे.
3.32.19
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ ३.३२.१९ ॥
जो पुरुष स्वभावाने प्रवृत्त होऊन फल मिळवतो, कारणाविना नव्हे; ते फल स्वभावातून प्रकट झालेले आहे असे जाण, हे पुरुषश्रेष्ठा.
3.32.20
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥ ३.३२.२० ॥
अशा प्रकारे बळाने, दैवाने, स्वभावाने आणि कर्मानेही माणूस जे मिळवतो, ते फल पूर्वकर्मांचेच आहे.
3.32.21
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम् ॥ ३.३२.२१ ॥
निर्माता ईश्वरही आपल्याच कर्माने विविध हेतूंद्वारे, येथे वाटून, माणसांचे पूर्वकृत फल देतो.
3.32.22
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ ३.३२.२२ ॥
माणूस जे काही शुभ किंवा अशुभ करतो, ते निर्मात्याने विहित केलेले आहे असे जाण—पूर्वकर्मफलाचा उदय तो.
3.32.23
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः ॥ ३.३२.२३ ॥
हा देह त्या निर्मात्याच्या प्रत्येक कर्माचे साधन आहे; तो ज्या प्रकारे याला प्रेरित करतो, त्या प्रकारेच हा परवश होऊन करतो.
3.32.24
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ ३.३२.२४ ॥
हे कौन्तेया, महेश्वरच विविध कार्यांमध्ये नियुक्त करणारा आहे; तो सर्व प्राण्यांना, परवश असले तरी, कर्म करवतो.
3.32.25
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.२५ ॥
मनाने पदार्थांचा निश्चय करून नंतर कर्माने मनुष्य ते मिळवतो. हे वीरा, यात बुद्धिपूर्वक स्वतः पुरुषच कारण आहे.
3.32.26
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ ३.३२.२६ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, कर्मे मोजता येत नाहीत. घरे व नगरे यांची सिद्धी मनुष्यहेतुकच असते.
3.32.27
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥ ३.३२.२७ ॥
तिळात तेल, गाईत दूध, लाकडात अग्नी—याप्रमाणे धीराने त्याच्या सिद्धीचा उपाय जाणावा.
3.32.28
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥ ३.३२.२८ ॥
नंतर त्याच्या सिद्धीसाठी कारणांमध्ये प्रवृत्ती होते. येथे प्राणी कर्मांच्या त्या सिद्धीवरच जगतात.
3.32.29
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥ ३.३२.२९ ॥
कुशल माणसाने केलेले कर्म, कर्त्याने उत्तम पार पाडलेले; हे अकुशलाने—असे विशेषतः दिसून येते.
3.32.30
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम् ॥ ३.३२.३० ॥
मनुष्य कर्माने साध्य होणाऱ्या गोष्टींत हे स्वतःच अकारण असते तर इष्टापूर्तफळ नसते; शिष्यही नसता, गुरुही नसता.
3.32.31
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ ३.३२.३१ ॥
कर्ता असल्यामुळेच पुरुषाची कर्मसिद्धीत प्रशंसा होते, आणि असिद्धीत निंदाही होते. तर येथे कर्माचा नाश कसा होतो?
3.32.32
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत ।
पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते ॥ ३.३२.३२ ॥
कोही सर्व काही पुरुषार्थानेच होते असे म्हणतात, तर कोही सर्व काही दैवानेच होते असे म्हणतात. पुरुषाच्या प्रयत्नातून जन्मलेले काही आहे असे कोणी म्हणतात; हेच दैवापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
3.32.33
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥ ३.३२.३३ ॥
एवढ्याने कार्य होत नाही असे इतर मानतात. सर्व काही अदृश्य आहे; दैव आहे, आणि तसाच पुरुषार्थही आहे.
3.32.34
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ॥ ३.३२.३४ ॥
खरोखर पुरुषार्थानेही आणि दैवानेही कार्याची परंपरा दिसते. काही दैवाने, काही पुरुषार्थाने, आणि काही स्वकर्मानेच होते.
3.32.35
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः ॥ ३.३२.३५ ॥
पुरुष फळ मिळवतो; येथे चौथे कारण नाही. जे कुशल आणि तत्त्व जाणणारे लोक आहेत, तेच हे घोषित करतात.
3.32.36
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ ३.३२.३६ ॥
तसेच धाता (विधाता) प्राण्यांना इष्ट आणि अनिष्ट फळ देणारा आहे. प्राण्यांचे स्वतःचे मुख (स्वतःचे बळ) नसते तर कोणीही दीन राहिला नसता.
3.32.37
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम् ॥ ३.३२.३७ ॥
मनुष्य जो जो हेतू इच्छून कर्म करतो, ते पूर्वी केलेले नसते तर ते कर्म नक्कीच फलदायी झाले असते.
3.32.38
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥ ३.३२.३८ ॥
त्रिद्वार अर्थसिद्धी जे मनुष्य पाहत नाहीत, तसेच अनर्थसिद्धीही पाहत नाहीत; जसे लोक आहेत, तसेच ते आहेत.
3.32.39
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति ॥ ३.३२.३९ ॥
कर्मच केले पाहिजे, हा मनूचा निश्चय आहे; परंतु सध्या आपल्यामध्ये पूर्ण निष्क्रियता आहे.
3.32.40
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ ३.३२.४० ॥
हे युधिष्ठिरा, येथे कर्म करणाऱ्यास सामान्यतः फल मिळतेच; परंतु आळसी माणसाला कधीही निश्चित फलसिद्धी मिळत नाही.
3.32.41
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते ॥ ३.३२.४१ ॥
पण ते असंभव असताना त्याचे कारण प्रायश्चित्त दिसते; हे राजेंद्रा, कर्म केल्यावर त्याचप्रमाणे ऋणमुक्ती मिळते.
3.32.42
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥ ३.३२.४२ ॥
आळशी होऊन निजलेल्या माणसात अलक्ष्मी प्रवेश करते; कुशल माणूस निःसंशय फल मिळवून समृद्धी प्राप्त करतो.
3.32.43
अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित् ॥ ३.३२.४३ ॥
संशयाच्या अवस्थेतील अनर्थ सांगत संशय व्यक्त करणारे; पण कर्मात रत असलेले धीर पुरुष कधीही संशयरहित नसतात.
3.32.44
एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥ ३.३२.४४ ॥
एकांतात नव्हे, तर आता आमच्यावर हा अनर्थ आहे; पण तू कर्मात स्थित असतास तर तो निःसंशय झाला नसता.
3.32.45
अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि ॥ ३.३२.४५ ॥
किंवा असिद्धीच असू शकते; पण तीच तुझी महिमा; वृकोदर भीम, बीभत्सु अर्जुन, दोन्ही भाऊ आणि यमांची महिमाही तीच.
3.32.46
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ ३.३२.४६ ॥
इतरांचे कर्म फलदायी होते, किंवा आमचेही; पण उशिरा, कर्म केलेल्या माणसाला फळ कळते तसे.
3.32.47
पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.४७ ॥
येथे शेतकरी नांगराने जमीन नांगरून बी पेरतो; मग तो शांत राहतो, तेथे पर्जन्य हेच कारण असते.
3.32.48
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ॥ ३.३२.४८ ॥
पर्जन्याने या शेतकऱ्यावर कृपा केली नाही तर तेथे शेतकऱ्याचे कर्म व्यर्थ होते; आणि दुसऱ्या पुरुषाने केलेले कर्म माझ्याकडून केलेले असल्यासारखे फलदायी होते.
3.32.49
तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत् ॥ ३.३२.४९ ॥
हे आमचे फळ आहे; यात माझा कधीही अपराध नाही असा विचार करून धीर पुरुषाने तेथे स्वतःची निंदा करू नये.
3.32.50
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः ॥ ३.३२.५० ॥
हे भारता, कर्म करूनही माझी कार्यसिद्धी होत नाही; म्हणून निराशेकडे जाऊ नये, कारण कोणत्याही कर्माला दोनच अंत असतात.
3.32.51
सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ॥ ३.३२.५१ ॥
सिद्धी असो, असिद्धी असो, किंवा कर्मात प्रवृत्ती नसो—यापेक्षा वेगळे काही नाही; कारण अनेक घटक एकत्र आले तरच कर्म सिद्ध होते.
3.32.52
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च ।
अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित् ॥ ३.३२.५२ ॥
गुणांच्या अभावी फळ कमी होते, किंवा फळहीनच होते; आरंभ न केल्यास कुठेही फळ किंवा गुण दिसत नाही.
3.32.53
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम् ॥ ३.३२.५३ ॥
धीर पुरुष आपल्या बुद्धीने देश, काल, उपाय आणि मंगल यांना कल्याणसिद्धीसाठी योग्यतेनुसार, आपल्या शक्तीनुसार जोडतो.
3.32.54
अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ ३.३२.५४ ॥
उपायानेही ते कार्य साध्य होते; पराक्रमच उपदेश करणारा आहे. कर्मयोगांमध्ये बहुतेक सर्व पराक्रमच असतो.
3.32.55
यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ ३.३२.५५ ॥
बुद्धिमान माणसाने अनेक गुणांनी श्रेष्ठ असलेल्याला पाहिले, तर तेथे प्रथम सामनीतीनेच प्रयोजन मिळवण्याची इच्छा करावी आणि मग त्याच्यासाठी कर्म योजावे.
3.32.56
व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥ ३.३२.५६ ॥
हे युधिष्ठिरा, संकट किंवा विनाश इच्छू नये; समुद्र आणि पर्वतसुद्धा (नष्ट होतात), मग मरणधर्मी माणसाची काय कथा?
3.32.57
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ ३.३२.५७ ॥
जो माणूस सतत उद्योगात गुंतलेला असतो आणि दुसऱ्यांच्या उणिवा शोधण्यात तत्पर असतो, तो दुसऱ्यांच्या आणि स्वतःच्या ऋणातून मुक्ती मिळवतो.
3.32.58
न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना ॥ ३.३२.५८ ॥
परंतु माणसाने स्वतःचा कधीही अपमान करू नये; स्वतःला तुच्छ मानणाऱ्याला शुभ समृद्धी लाभत नाही.
3.32.59
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः ॥ ३.३२.५९ ॥
हे भरता, अशा प्रकारे जगात सिद्धीची स्थिती असते; काल आणि अवस्थेच्या विभागानुसार सिद्धीची गती विचित्र सांगितली आहे.
3.32.60
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ ३.३२.६० ॥
हे भरतकुलश्रेष्ठा, पूर्वी माझ्या पित्याने एका विद्वान ब्राह्मणाला आपल्याजवळ राहण्यास ठेवले होते; त्या ब्राह्मणाने माझ्या पित्याला हा सर्व विषय सांगितला होता.
3.32.61
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा ।
तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे ॥ ३.३२.६१ ॥
बृहस्पतीने सांगितलेली नीती पूर्वी माझ्या भावांनी मला शिकवली; त्यांच्याकडूनच मी तेव्हा घरी ही ऐकली.
3.32.62
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥ ३.३२.६२ ॥
हे राजा, कर्मात गुंतलेली मी आल्यावर तो मला धीर देत म्हणाला; युधिष्ठिरा, मी तेव्हा वडिलांच्या मांडीवर बसून सेवा करत होते.