મહાભારત · અધ્યાય 3.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.32.1
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ ३.३२.१ ॥
હે પાર્થ, હું કોઈ પણ રીતે ધર્મનું અપમાન કે નિંદા કરતી નથી. તો પછી ઈશ્વર, પ્રજાપતિનું હું અપમાન કેવી રીતે કરું?
3.32.2
आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥ ३.३२.२ ॥
હે ભારત, જાણી લે કે હું પીડિત થઈને આ રીતે વિલાપ કરું છું. હું ફરી વિલાપ કરીશ; શાંત મનથી મારું સાંભળ.
3.32.3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ ३.३२.३ ॥
હે શત્રુદમન, આ લોકમાં જન્મેલા માણસે અવશ્ય કર્મ કરવું જોઈએ. જે કર્મ નથી કરતા તે જ સ્થાવરોની જેમ જીવે છે; બીજા માણસો નહીં.
3.32.4
आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ३.३२.४ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, માતાનું ધાવણ પીવાથી લઈને પથારીમાં સરકવા સુધી, ચાલતા પ્રાણીઓ કર્મ દ્વારા જ આજીવિકા મેળવે છે.
3.32.5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ ३.३२.५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ચાલતા પ્રાણીઓમાં ખાસ કરીને મનુષ્યો આ લોકમાં અને પરલોકમાં કર્મ દ્વારા આજીવિકા મેળવવા ઇચ્છે છે.
3.32.6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ ३.३२.६ ॥
હે ભારત, સર્વ પ્રાણીઓ ઉદ્યમને ઓળખે છે. કર્મોનું ફળ તેઓ પ્રત્યક્ષ ભોગવે છે; જગત જ તેનું સાક્ષી છે.
3.32.7
पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः ।
अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः ॥ ३.३२.७ ॥
પોતાના પ્રયત્નને જોઈને પ્રાણીઓ જીવે છે; જેમ આ બગલો પાણીમાં (જીવે છે). સર્જનહાર અને વિધાતા પણ (એમ જ).
3.32.8
अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ॥ ३.३२.८ ॥
કર્મ ન કરનારા પ્રાણીઓની પોતાની કોઈ આજીવિકા હોતી નથી. તેથી તે જ અપનાવવું; ક્યારેય છોડવું નહીં.
3.32.9
स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां ॥ ३.३२.९ ॥
તારું પોતાનું કર્મ કર, તેને છોડીશ નહીં; કર્મથી કવચધારી થઈને તૈયાર રહે. હજારોમાં જે કર્તવ્ય જાણે છે તે જ વિરલ છે.
3.32.10
तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि ॥ ३.३२.१० ॥
તેનું (રાજાનું) પણ કર્તવ્ય પ્રજાની વૃદ્ધિ અને રક્ષણ કરવું હોવું જોઈએ. ધ્યાન વિના ખવાતો હિમાલય પણ ક્ષીણ થશે.
3.32.11
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ॥ ३.३२.११ ॥
બધી પ્રજાઓ કર્મ ન કરે તો નાશ પામે. અને કર્મ નિષ્ફળ હોય તો આ વધે પણ નહીં.
3.32.12
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ॥ ३.३२.१२ ॥
કર્મ કરનારા લોકોનું ફળ અમે પ્રત્યક્ષ જોઈએ છીએ. લોકો બીજી રીતે કોઈ પણ પ્રકારે પોતાની આજીવિકા જાણતા નથી.
3.32.13
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः ।
उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ ३.३२.१३ ॥
જગતમાં જે ભાગ્ય પર આધાર રાખે છે અને જે હઠવાદ કરે છે, આ બંને કપટી છે; કર્મબુદ્ધિની જ પ્રશંસા થાય છે.
3.32.14
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ३.३२.१४ ॥
જે ભાગ્ય પર આધાર રાખી કોઈ પ્રયત્ન ન કરતાં સુખે સૂઈ રહે છે, તે અતિ મૂર્ખ છે; પાણીમાં કાચા ઘડાની જેમ તે ડૂબી જાય છે.
3.32.15
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥ ३.३२.१५ ॥
એ જ રીતે, જે હઠીલી બુદ્ધિવાળો માણસ કામ કરવા સમર્થ હોવા છતાં કામ કર્યા વિના બેસી રહે છે, તે નાથ વિનાના દુર્બળની જેમ લાંબો સમય જીવતો નથી.
3.32.16
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ ३.३२.१६ ॥
અહીં અચાનક જે કોઈ પુરુષ ધન મેળવે છે, તેને લોકો હઠથી (પ્રયત્નથી) મેળવેલું માને છે; પણ તે કોઈનો પ્રયત્ન નથી.
3.32.17
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥ ३.३२.१७ ॥
કોઈ પુરુષ 'દિષ્ટ' નામે ફળ મેળવે છે; તે દૈવ અને વિધિથી થાય છે. હે પાર્થ, તે દૈવ જ છે એ નિશ્ચિત છે.
3.32.18
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम् ॥ ३.३२.१८ ॥
માણસ પોતાના કર્મથી જે કંઈ ફળ મેળવે છે, તે આંખે પ્રત્યક્ષ જોવાય છે; તેને જ પૌરુષ કહ્યું છે.
3.32.19
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ ३.३२.१९ ॥
જે પુરુષ સ્વભાવથી પ્રવૃત્ત થઈને ફળ મેળવે છે, કારણથી નહીં; તે ફળ સ્વભાવથી પ્રગટ થયેલું જાણ, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
3.32.20
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥ ३.३२.२० ॥
એ રીતે બળથી, દૈવથી, સ્વભાવથી અને કર્મથી મનુષ્ય જે પામે છે, તે ફળ પૂર્વકર્મોનું જ છે.
3.32.21
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम् ॥ ३.३२.२१ ॥
સર્જક ઈશ્વર પણ પોતાના જ કર્મથી વિવિધ હેતુઓ દ્વારા, અહીં વહેંચીને, મનુષ્યોનું પૂર્વકૃત ફળ આપે છે.
3.32.22
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ ३.३२.२२ ॥
મનુષ્ય શુભ કે અશુભ જે કંઈ કરે છે, તે સર્જક દ્વારા વિહિત જાણ—પૂર્વકર્મફળનો ઉદય એ.
3.32.23
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः ॥ ३.३२.२३ ॥
આ દેહ એ સર્જકના દરેક કર્મનું સાધન છે; તે જેમ એને પ્રેરે છે, તેમ આ પરવશ થઈને કરે છે.
3.32.24
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ ३.३२.२४ ॥
હે કૌંતેય, મહેશ્વર જ વિવિધ કાર્યોમાં નિયુક્ત કરનાર છે; તે સર્વ પ્રાણીઓને, પરવશ હોવા છતાં, કર્મ કરાવે છે.
3.32.25
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.२५ ॥
મનથી પદાર્થોનો નિશ્ચય કરીને પછી કર્મ દ્વારા માણસ તેમને મેળવે છે. હે વીર, અહીં બુદ્ધિપૂર્વક પુરુષ પોતે જ કારણ છે.
3.32.26
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ ३.३२.२६ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, કર્મોની ગણતરી કરી શકાતી નથી. ઘરો અને નગરોની સિદ્ધિ માણસના હેતુથી થાય છે.
3.32.27
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥ ३.३२.२७ ॥
તલમાં તેલ, ગાયમાં દૂધ, લાકડામાં અગ્નિ—આ રીતે ધીર પુરુષે તેની સિદ્ધિનો ઉપાય જાણવો.
3.32.28
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥ ३.३२.२८ ॥
પછી તેની સિદ્ધિ માટે કારણોમાં પ્રવૃત્તિ થાય છે. અહીં જીવો કર્મોની તે સિદ્ધિ પર જ જીવે છે.
3.32.29
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥ ३.३२.२९ ॥
કુશળ વ્યક્તિએ કરેલું કર્મ, કર્તાએ સારી રીતે પાર પાડેલું; આ અકુશળ દ્વારા—એમ વિશેષરૂપે જણાય છે.
3.32.30
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम् ॥ ३.३२.३० ॥
માણસ કર્મથી સાધ્ય કાર્યોમાં જો આ સ્વયં અકારણ હોત, તો ઇષ્ટાપૂર્તનું ફળ ન હોત; શિષ્ય ન હોત, ગુરુ પણ ન હોત.
3.32.31
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ ३.३२.३१ ॥
કર્તા હોવાને કારણે જ પુરુષ કર્મની સિદ્ધિમાં પ્રશંસા પામે છે, અને અસિદ્ધિમાં નિંદા પણ પામે છે. તો અહીં કર્મનો નાશ કેવી રીતે થાય?
3.32.32
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत ।
पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते ॥ ३.३२.३२ ॥
કેટલાક કહે છે કે સર્વ કંઈ હઠ (પુરુષાર્થ) થી જ થાય છે, અને કેટલાક કહે છે કે સર્વ દૈવથી જ થાય છે. કેટલાક કહે છે કે માણસના પ્રયત્નથી જન્મેલું કંઈક છે, અને આ જ દૈવથી વિશિષ્ટ છે.
3.32.33
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥ ३.३२.३३ ॥
આટલાથી જ કાર્ય થતું નથી એમ બીજા માને છે. સર્વ કંઈ અદૃશ્ય છે; દૈવ પણ છે, અને તેવો જ હઠ (પુરુષાર્થ) પણ છે.
3.32.34
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ॥ ३.३२.३४ ॥
ખરેખર હઠ (પુરુષાર્થ) થી અને દૈવથી પણ કાર્યની પરંપરા દેખાય છે. કંઈક દૈવથી, કંઈક હઠથી, અને કંઈક પોતાના કર્મથી થાય છે.
3.32.35
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः ॥ ३.३२.३५ ॥
માણસ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં ચોથું કારણ નથી. જે કુશળ અને તત્ત્વ જાણનારા લોકો છે, તેઓ જ આ જાહેર કરે છે.
3.32.36
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ ३.३२.३६ ॥
એ જ પ્રમાણે ધાતા (વિધાતા) પ્રાણીઓને ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ ફળ આપનાર છે. જો પ્રાણીઓનું પોતાનું મુખ (પોતાનું બળ) ન હોત, તો કોઈ પણ કૃપણ (દીન) ન હોત.
3.32.37
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम् ॥ ३.३२.३७ ॥
માણસ જે જે ઉદ્દેશ ઇચ્છીને કર્મ કરે છે, તે પૂર્વે કરેલું ન હોત તો તે કર્મ ફળવાળું જ થાત.
3.32.38
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥ ३.३२.३८ ॥
ત્રિદ્વારવાળી અર્થસિદ્ધિ જે માણસો જોતા નથી, તેવી જ રીતે અનર્થસિદ્ધિ પણ જોતા નથી; જેમ લોકો છે તેમ જ તેઓ છે.
3.32.39
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति ॥ ३.३२.३९ ॥
કર્મ જ કરવું જોઈએ, એવો મનુનો નિશ્ચય છે; પરંતુ અત્યારે આપણામાં સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિયતા વર્તે છે.
3.32.40
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ ३.३२.४० ॥
હે યુધિષ્ઠિર, અહીં કર્મ કરનારને પ્રાયઃ ફળ મળે જ છે; પરંતુ આળસુને ક્યારેય નિશ્ચિત ફળસિદ્ધિ મળતી નથી.
3.32.41
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते ॥ ३.३२.४१ ॥
પરંતુ તે અસંભવ હોય ત્યારે તેનું કારણ પ્રાયશ્ચિત્ત જ દેખાય છે; હે રાજેન્દ્ર, કર્મ કર્યા પછી તે રીતે ઋણમુક્તિ મળે છે.
3.32.42
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥ ३.३२.४२ ॥
આળસુ થઈને સૂતેલા માણસમાં અલક્ષ્મી પ્રવેશે છે; કુશળ માણસ નિઃશંક ફળ મેળવીને સમૃદ્ધિ પામે છે.
3.32.43
अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित् ॥ ३.३२.४३ ॥
સંશયની અવસ્થામાં રહેલા અનર્થને કહેતા, સંશય વ્યક્ત કરનારા; પણ કર્મમાં રત ધીર માણસો ક્યારેય સંશયરહિત હોતા નથી.
3.32.44
एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥ ३.३२.४४ ॥
એકાંતમાં નહીં, અત્યારે અમારા પર આ અનર્થ છે; પણ તું કર્મમાં સ્થિત હોત તો તે નિઃસંશય ન હોત.
3.32.45
अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि ॥ ३.३२.४५ ॥
અથવા અસિદ્ધિ જ હોઈ શકે; પણ તે જ તારી મહિમા છે; વૃકોદર ભીમ, બીભત્સુ અર્જુન, બે ભાઈઓ અને યમોની મહિમા પણ તે જ છે.
3.32.46
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ ३.३२.४६ ॥
બીજાઓનું કર્મ સફળ થાય છે, અથવા અમારું પણ; પણ મોડેથી, કર્મ કરનારને ફળ જાણવા મળે તેમ.
3.32.47
पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.४७ ॥
અહીં ખેડૂત હળ વડે જમીન ખેડીને બીજ વાવે છે; પછી તે મૌન રહે છે, ત્યાં વરસાદ જ કારણ છે.
3.32.48
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ॥ ३.३२.४८ ॥
જો વરસાદ આ ખેડૂત પર કૃપા ન કરે, તો ત્યાં ખેડૂતનું કર્મ નિષ્ફળ જાય છે; અને બીજા પુરુષનું કર્મ મારા વડે કરાયેલું હોય તેમ સફળ થાય છે.
3.32.49
तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत् ॥ ३.३२.४९ ॥
આ અમારું ફળ છે; આમાં મારો કોઈ અપરાધ ક્યારેય નથી એમ વિચારીને ધીર પુરુષે ત્યાં પોતાની નિંદા ન કરવી.
3.32.50
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः ॥ ३.३२.५० ॥
હે ભારત, કર્મ કરવા છતાં મારી કાર્યસિદ્ધિ થતી નથી; તેથી નિરાશામાં ન જવું, કેમ કે કોઈ પણ કર્મના બે જ અંત હોય છે.
3.32.51
सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ॥ ३.३२.५१ ॥
સિદ્ધિ થાય, અસિદ્ધિ થાય, અથવા કર્મમાં પ્રવૃત્તિ ન થાય—આનાથી જુદું કંઈ નથી; કારણ કે અનેક કારણો એકઠાં થાય ત્યારે જ કર્મ સિદ્ધ થાય છે.
3.32.52
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च ।
अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित् ॥ ३.३२.५२ ॥
ગુણના અભાવે ફળ ઓછું થાય છે, અથવા ફળરહિત જ થાય છે; આરંભ ન કરવામાં આવે તો ક્યાંય ફળ કે ગુણ દેખાતો નથી.
3.32.53
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम् ॥ ३.३२.५३ ॥
ધીર પુરુષ પોતાની બુદ્ધિથી દેશ, કાળ, ઉપાયો અને મંગળને કલ્યાણસિદ્ધિ માટે યોગ્ય રીતે અને પોતાના બળ અનુસાર જોડે છે.
3.32.54
अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ ३.३२.५४ ॥
ઉપાયથી પણ તે કાર્ય સિદ્ધ થાય છે; પરાક્રમ જ ઉપદેશ આપનાર છે. કર્મયોગોમાં મોટાભાગે બધું પરાક્રમ જ છે.
3.32.55
यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ ३.३२.५५ ॥
બુદ્ધિમાન માણસ અનેક ગુણોથી શ્રેષ્ઠ એવાને જુએ, તો ત્યાં પહેલાં સામનીતિથી જ પ્રયોજન મેળવવાની ઇચ્છા કરે અને પછી તેના માટે કર્મ યોજે.
3.32.56
व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥ ३.३२.५६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, વ્યસન કે વિનાશની ઇચ્છા ન કરવી; સમુદ્ર અને પર્વત પણ (નાશ પામે છે), તો મરણધર્મી મનુષ્યની તો વાત જ શી?
3.32.57
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ ३.३२.५७ ॥
જે માણસ સતત ઉદ્યોગમાં લાગેલો રહે અને બીજાની ખામીઓ શોધવામાં તત્પર રહે, તે બીજાના અને પોતાના ઋણથી મુક્તિ પામે છે.
3.32.58
न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना ॥ ३.३२.५८ ॥
પરંતુ માણસે પોતાનું કદી અપમાન ન કરવું; પોતાને અપમાનિત કરનારને શુભ સમૃદ્ધિ મળતી નથી.
3.32.59
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः ॥ ३.३२.५९ ॥
હે ભરતવંશી, આ રીતે જગતમાં સિદ્ધિની સ્થિતિ હોય છે; કાળ અને અવસ્થાના વિભાગ પ્રમાણે સિદ્ધિની ગતિ વિચિત્ર કહેવાઈ છે.
3.32.60
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ ३.३२.६० ॥
હે ભરતકુળશ્રેષ્ઠ, પૂર્વે મારા પિતાએ એક પંડિત બ્રાહ્મણને પોતાની પાસે રાખ્યો હતો; તે બ્રાહ્મણે મારા પિતાને આ બધો વિષય કહ્યો હતો.
3.32.61
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा ।
तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे ॥ ३.३२.६१ ॥
બૃહસ્પતિએ કહેલી નીતિ પૂર્વે મારા ભાઈઓએ મને શીખવી; તેમની પાસેથી જ મેં ત્યારે ઘરમાં આ સાંભળ્યું હતું.
3.32.62
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥ ३.३२.६२ ॥
હે રાજન, કર્મોમાં રોકાયેલી આવેલી મને તેણે સાંત્વન આપતાં કહ્યું; યુધિષ્ઠિર, હું ત્યારે પિતાના ખોળામાં બેસીને સેવા કરતી હતી.