ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 3.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.32.1
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ ३.३२.१ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੀ?
3.32.2
आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ॥ ३.३२.२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਾਂਗੀ; ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।
3.32.3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ ३.३२.३ ॥
ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਹ ਹੀ ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਹੀਂ।
3.32.4
आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ३.३२.४ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਰੀਂਗਣ ਤੱਕ, ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰੋਜ਼ੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
3.32.5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ ३.३२.५ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਰੋਜ਼ੀ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3.32.6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ ३.३२.६ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।
3.32.7
पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः ।
अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः ॥ ३.३२.७ ॥
ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੀਵ ਜੀਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬਗਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ (ਰੋਜ਼ੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ)। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਵੀ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ)।
3.32.8
अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन ।
तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ॥ ३.३२.८ ॥
ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਰੋਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
3.32.9
स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां ॥ ३.३२.९ ॥
ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰਹਿ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।
3.32.10
तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि ॥ ३.३२.१० ॥
ਉਸ (ਰਾਜੇ) ਦਾ ਵੀ ਫਰਜ਼ ਪਰਜਾ ਦੀ ਵਾਧ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਿਮਾਲਾ ਵੀ ਘਟ ਜਾਵੇਗਾ।
3.32.11
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ॥ ३.३२.११ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਜਾਵਾਂ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕਰਮ ਬੇਫਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧਣਗੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।
3.32.12
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ॥ ३.३२.१२ ॥
ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
3.32.13
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः ।
उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ ३.३२.१३ ॥
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹਠ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹਨ; ਕਰਮ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.32.14
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ॥ ३.३२.१४ ॥
ਜੋ ਭਾਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਉਹ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.32.15
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥ ३.३२.१५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਹਠੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਾਥ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਜੀਂਦਾ।
3.32.16
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ ३.३२.१६ ॥
ਇੱਥੇ ਅਚਾਨਕ ਜੋ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਧਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਹਠ (ਯਤਨ) ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
3.32.17
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥ ३.३२.१७ ॥
ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ 'ਦਿਸ਼ਟ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੈਵ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਦੈਵ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
3.32.18
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम् ॥ ३.३२.१८ ॥
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੌਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
3.32.19
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात् ।
तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ ३.३२.१९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਣ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ।
3.32.20
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ॥ ३.३२.२० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਨਾਲ, ਦੈਵ ਨਾਲ, ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
3.32.21
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम् ॥ ३.३२.२१ ॥
ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਵੰਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਫਲ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.32.22
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ ३.३२.२२ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਹਿਤ ਜਾਣ—ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਉਦੇ ਹੈ ਇਹ।
3.32.23
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः ॥ ३.३२.२३ ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਉਸ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3.32.24
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ ३.३२.२४ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਬੇਵੱਸ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.32.25
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.२५ ॥
ਮਨ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਪੂਰਵਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ।
3.32.26
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ ३.३२.२६ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3.32.27
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥ ३.३२.२७ ॥
ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਲੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3.32.28
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥ ३.३२.२८ ॥
ਫਿਰ ਇਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
3.32.29
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥ ३.३२.२९ ॥
ਕੁਸ਼ਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ, ਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ; ਇਹ ਅਕੁਸ਼ਲ ਦੁਆਰਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3.32.30
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम् ॥ ३.३२.३० ॥
ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਾਧਣ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਇਹ ਆਪੇ ਹੀ ਕਾਰਨ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ਼ਟਾਪੂਰਤ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਹੁੰਦਾ; ਚੇਲਾ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਗੁਰੂ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।
3.32.31
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ ३.३२.३१ ॥
ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
3.32.32
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत ।
पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते ॥ ३.३२.३२ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹਠ (ਯਤਨ) ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦੈਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਕੁਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਦੈਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ।
3.32.33
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ॥ ३.३२.३३ ॥
ਏਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਹੋਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ; ਦੈਵ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਠ (ਯਤਨ) ਵੀ ਹੈ।
3.32.34
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ।
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ॥ ३.३२.३४ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਠ (ਯਤਨ) ਤੋਂ ਅਤੇ ਦੈਵ ਤੋਂ ਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦੈਵ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਹਠ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.32.35
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः ॥ ३.३२.३५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਚੌਥਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3.32.36
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ ३.३२.३६ ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾ (ਵਿਧਾਤਾ) ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ (ਆਪਣਾ ਬਲ) ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੀਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।
3.32.37
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम् ॥ ३.३२.३७ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ।
3.32.38
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥ ३.३२.३८ ॥
ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹਨ।
3.32.39
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति ॥ ३.३२.३९ ॥
ਕਰਮ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆਤਾ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ।
3.32.40
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ ३.३२.४० ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਆਲਸੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕੀ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
3.32.41
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते ॥ ३.३२.४१ ॥
ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
3.32.42
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥ ३.३२.४२ ॥
ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਲ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
3.32.43
अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित् ॥ ३.३२.४३ ॥
ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ; ਪਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਧੀਰ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਦੇਹਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
3.32.44
एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥ ३.३२.४४ ॥
ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਨਰਥ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।
3.32.45
अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि ॥ ३.३२.४५ ॥
ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੀ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ, ਬੀਭਤਸੁ ਅਰਜੁਨ, ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
3.32.46
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ ३.३२.४६ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਕਰਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਡਾ ਵੀ; ਪਰ ਦੇਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
3.32.47
पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥ ३.३२.४७ ॥
ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਹਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵਾਹ ਕੇ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੀਂਹ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.32.48
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ॥ ३.३२.४८ ॥
ਜੇ ਮੀਂਹ ਇਸ ਕਿਸਾਨ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਵਾਂਗ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.32.49
तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत् ॥ ३.३२.४९ ॥
ਇਹ ਸਾਡਾ ਫਲ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।
3.32.50
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः ॥ ३.३२.५० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਅੰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3.32.51
सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ॥ ३.३२.५१ ॥
ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੀ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3.32.52
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च ।
अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित् ॥ ३.३२.५२ ॥
ਗੁਣ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਫਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਲਹੀਣ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਫਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਨਾ ਗੁਣ।
3.32.53
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम् ॥ ३.३२.५३ ॥
ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
3.32.54
अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ ३.३२.५४ ॥
ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਰਮਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੀ ਹੈ।
3.32.55
यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ ३.३२.५५ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਮ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਤਲਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਕਰਮ ਲਾਵੇ।
3.32.56
व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥ ३.३२.५६ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ (ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਫਿਰ ਮਰਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।
3.32.57
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ ३.३२.५७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
3.32.58
न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना ॥ ३.३२.५८ ॥
ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
3.32.59
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः ॥ ३.३२.५९ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚਿੱਤਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
3.32.60
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ ३.३२.६० ॥
ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
3.32.61
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा ।
तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे ॥ ३.३२.६१ ॥
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਨੀਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਈ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
3.32.62
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥ ३.३२.६२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਆਈ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।