महाभारत · अध्याय 4.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः ।
अज्ञातवासमुषिता दुर्योधनभयार्दिताः ॥ ४.१.१ ॥
नारायणाला, नराला आणि नरोत्तमाला नमस्कार करून, देवी सरस्वती आणि व्यास यांना नमस्कार करून, नंतर जय उच्चारावा. विराट नगरात दुर्योधनाच्या भयाने पीडित होऊन माझे पूर्वपितामह अज्ञातवासात कसे राहिले?
4.1.2
पतिव्रता महाभागा सततं सुखभागिनी ।
द्रौपदी सा कथं ब्रह्मन्नज्ञाता दुःखिताऽवसत् ॥ ४.१.२ ॥
पतिव्रता, महाभाग्यवती, सदा सुखाची भागीदार द्रौपदी, हे ब्राह्मणा, ती अज्ञात राहून दुःखात कशी राहिली?
4.1.3
ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूतपौरोगवैः सह ।
अज्ञातवासमुषिताः कथं च परिचारकाः ॥ ४.१.३ ॥
ते आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण, सूत व स्वयंपाकी यांच्यासह अज्ञातवासात राहून, सेवक कसे?
4.1.4
यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः ।
अज्ञातवासमुषितास्तावद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ४.१.४ ॥
विराट नगरात तुझे पूर्वपितामह अज्ञातवासात जसे राहिले, ते मी सांगतो, ऐक.
4.1.5
तथा स तान्वराँल्लब्ध्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
गत्वाऽऽश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ वृत्तमात्मनः ॥ ४.१.५ ॥
अशा प्रकारे ते वर मिळवून धर्मराज युधिष्ठिर आश्रमात जाऊन ब्राह्मणांना आपला वृत्तान्त सांगू लागला.
4.1.6
कथयित्वा च तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः ।
अरणीसहितं भाण्डं ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ॥ ४.१.६ ॥
हे सर्व ब्राह्मणांना सांगून युधिष्ठिराने अरणीसह भांडे एका ब्राह्मणाला अर्पण केले.
4.1.7
ततो युधिष्ठिरो राजा कुन्तीपुत्रो दृढव्रतः ।
समाहूयानुजान्सर्वानिति होवाच भारत ॥ ४.१.७ ॥
तेव्हा दृढव्रत कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने आपल्या सर्व धाकट्या भावांना बोलावून असे म्हटले, हे भारता.
4.1.8
द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद्विप्रोषिता वयम् ।
छद्मना हृतराज्याश्च निस्वाश्च बहुशः कृताः ॥ ४.१.८ ॥
बारा वर्षे आम्ही राज्यातून हाकलले गेलो आहोत; कपटाने आमचे राज्य हिरावले गेले आणि अनेक वेळा आम्हाला निःस्व करण्यात आले.
4.1.9
उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान् ।
अज्ञातचर्यां वत्स्यामश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम् ॥ ४.१.९ ॥
बारा वर्षे वनात राहिल्याप्रमाणे, तेराव्या वर्षी आम्ही अज्ञातपणे लपून राहू.
4.1.10
धर्मेण तेऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ।
अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम् ॥ ४.१.१० ॥
धर्मानुसार अनुमती मिळालेले, सत्यात पराक्रमी पांडव तेराव्या वर्षी अज्ञातपणे लपून राहतील.
4.1.11
उपोपविश्य विद्वांसः स्नातकाः संशितव्रताः ।
ये तत्र ब्राह्मणा आसन्वनवाससहायिनः ।
ये च भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः ॥ ४.१.११ ॥
तेथे असलेले विद्वान, स्नातक, कठोर व्रतधारी ब्राह्मण, वनवासात सोबती असलेले आणि भक्त तपस्वी जवळ बसले.
4.1.12
तानब्रुवन्महात्मानो हृष्टाः प्राञ्जलयः स्थिताः । ॥ ४.१.१२ ॥
आनंदित होऊन, हात जोडून उभे असलेल्या महात्म्यांनी त्यांना सांगितले.
4.1.13
विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम् ।
छद्मना हृतराज्याश्च निस्वाश्च बहुशः कृताः ॥ ४.१.१३ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी कपटाने आमचे राज्य हिरावून घेतले आणि अनेक वेळा आम्हांला निर्धन केले, हे तुम्हां सर्वांना ठाऊक आहे.
4.1.14
उषिताश्च वने वासं यथा द्वादशवत्सरान् ।
भवद्भिरेव सहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः ॥ ४.१.१४ ॥
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, आम्ही तुमच्यासह बारा वर्षे वनात राहून वन्य आहारावर जगलो.
4.1.15
अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम् ।
तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ ४.१.१५ ॥
अज्ञातवासाचा काळ आणि तेरावे वर्ष शिल्लक आहे; त्याचप्रमाणे आम्ही गुप्तपणे राहू; त्यास तुम्ही अनुमती द्यावी.
4.1.16
सुयोधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः ।
जानन्तो विषमं कुर्युरस्मास्वत्यन्तवैरिणः ॥ ४.१.१६ ॥
दुष्ट मनाचा सुयोधन आणि कर्ण, सौबल (शकुनी) यांच्यासह, आमच्याविषयी अत्यंत वैर असणारे ते जाणून आमचे अनिष्ट करतील.
4.1.17
युक्तचाराश्च यत्ताश्च दाये स्वस्य जनस्य च ।
दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुमर्हति ॥ ४.१.१७ ॥
स्वतःच्या नातेवाईक व लोकांमध्ये हेर नेमून सावध असणाऱ्या त्या दुरात्म्यांचा विश्वास कोण संपादन करू शकेल?
4.1.18
अपि नस्तद्भवेद्भूयो यद्वयं ब्राह्मणैः सह ।
समस्तेषु च राष्ट्रेषु स्वराज्यस्था भवेम हि ॥ ४.१.१८ ॥
कदाचित असे पुन्हा होईल की आम्ही ब्राह्मणांसह सर्व राष्ट्रांत आपल्याच राज्यात पुन्हा स्थिर होऊ.
4.1.19
इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा ।
संमूर्च्छितोऽभवद्राजा सास्रकण्ठो युधिष्ठिरः ॥ ४.१.१९ ॥
असे बोलून दुःख आणि शोकाने पीडित झालेला, शुचि धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर तेव्हा मूर्च्छित झाला; त्याचा कंठ अश्रूंनी दाटला.
4.1.20
तमथाश्वासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह ॥ ४.१.२० ॥
तेव्हा सर्व ब्राह्मणांनी बंधूंसह त्याचे सांत्वन केले.
4.1.21
प्रबुध्य दुःखमोहार्तो धौम्यं धर्मभृतांवरम् ।
प्रावैक्षत तदा राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः ॥ ४.१.२१ ॥
दुःख आणि मोहाने पीडित होऊन जागा झालेला, अश्रूंनी दाटलेल्या कंठाने राजा युधिष्ठिराने धर्मधारकांत श्रेष्ठ धौम्याकडे पाहिले.
4.1.22
अथ धौम्योऽब्रवीद्वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा ।
आश्वासयंस्तं स नृपं भ्रातॄंश्च ब्राह्मणैः सह ॥ ४.१.२२ ॥
तेव्हा धौम्य राजाला महार्थ असे शब्द बोलले; त्याने राजाला आणि बंधूंना ब्राह्मणांसह सांत्वन दिले.
4.1.23
राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।
नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति धीराः कस्यांचिदापदि ॥ ४.१.२३ ॥
हे राजा! आपण विद्वान, संयमी, सत्यप्रतिज्ञ आणि जितेंद्रिय आहात; असे धीर लोक कोणत्याही आपत्तीत मोहित होत नाहीत.
4.1.24
देवैरप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुभिस्तदा ।
तत्रतत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः ॥ ४.१.२४ ॥
देवांवरही आपत्ती आल्या आहेत, तेव्हा अनेक गुप्त आपत्तीही आल्या; शत्रूंना वश करण्यासाठी महात्म्यांनी जागोजागी त्या सोसल्या.
4.1.25
दितिपुत्रैर्हृते राज्ये देवराजः सुदुःखितः ।
ब्रह्माणं तोषयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं विधाय च ॥ ४.१.२५ ॥
दितीच्या पुत्रांनी राज्य हरण केल्यावर देवराज इंद्र अत्यंत दुःखी झाला. ब्रह्मदेवाला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने त्याने ब्राह्मणरूप धारण केले.
4.1.26
इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाह्वये पुरे ।
छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे ॥ ४.१.२६ ॥
इंद्र निषध देशात पोहोचला आणि गिरिप्रस्थ नावाच्या नगरात गुप्तपणे राहिला. शत्रूंचे बल दडपण्यासाठी त्याने तेथे ते कार्य केले.
4.1.27
प्रसादाद्ब्रह्मणो राजन्दितेः पुत्रान्महाबलान् ।
निर्जित्य तरसा शत्रून्पुनर्लोकाञ्जुगोप च ॥ ४.१.२७ ॥
हे राजा! ब्रह्मदेवाच्या कृपेने त्याने दितीच्या महाबलवान पुत्रांना त्वरेने जिंकले, शत्रूंचा पराभव करून पुन्हा लोकांचे रक्षण केले.
4.1.28
विष्णुनाऽश्मगिरिं प्राप्य तदा दित्यां निवत्स्यता ।
गर्भे वधार्थं दैत्यानामज्ञातेनोषितं चिरम् ॥ ४.१.२८ ॥
तेव्हा विष्णू अश्मगिरीला पोहोचला आणि दैत्यांच्या वधासाठी दितीच्या गर्भात अज्ञातपणे दीर्घकाळ राहिला.
4.1.29
प्रोष्य वामनरूपेण च्छन्नेन ब्रह्मचारिणा ।
बलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम् ॥ ४.१.२९ ॥
गुप्तपणे ब्रह्मचारी म्हणून वामनरूप धारण करून राहिला आणि आपल्या पराक्रमाने बलीचे राज्य कसे हरण केले, ते तुम्ही ऐकले आहे.
4.1.30
और्वेण वसता छन्नमूरौ ब्रह्मर्षिणा तदा ।
यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया ॥ ४.१.३० ॥
हे वत्सा! तेव्हा और्व ब्रह्मर्षी मांडीत गुप्तपणे राहिले; लोकांमध्ये त्यांनी जे केले ते सर्व तुम्ही ऐकले आहे.
4.1.31
प्रच्छन्नेनापि सर्वत्र हरिणा वृत्रनिग्रहे ।
वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम् ॥ ४.१.३१ ॥
वृत्रनिग्रहात हरीने सर्वत्र गुप्तपणे इंद्राच्या वज्रात प्रवेश करून जे केले, तेही तू ऐकले आहेस.
4.1.32
हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य च्छन्नमूषितम् ।
विबुधानां हि यत्कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम् ॥ ४.१.३२ ॥
अग्नीने पाण्यात प्रवेश करून गुप्तपणे जे केले आणि देवांचे जे कर्म झाले, तेही तू ऐकले आहेस.
4.1.33
यथा विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा ।
निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता गवि वर्षशः ॥ ४.१.३३ ॥
हे वत्सा, उत्तम तेजस्वी विवस्वान (सूर्य) गुप्तपणे गायींमध्ये वर्षानुवर्षे राहून सर्व शत्रूंना जाळून टाकल्याप्रमाणे.
4.1.34
विष्णुना वसता चात्र गृहे दशरथस्य वै ।
दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा ॥ ४.१.३४ ॥
येथे दशरथाच्या गृहात राहिलेल्या विष्णूने भयंकर कर्म करणारा होऊन गुप्तपणे युद्धात दशग्रीव (रावणाला) ठार केले.
4.1.35
एवमेते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्रतत्र हि ।
अजयञ्छात्रवान्मुख्यांस्तथा त्वमपि जेष्यसि ॥ ४.१.३५ ॥
अशा प्रकारे हे महात्मे ठिकठिकाणी गुप्तपणे राहून मुख्य शत्रूंना जिंकले; तसाच तूही जिंकशील.
4.1.36
इति धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः स परिहर्षितः ।
शान्तबुद्धिः पुनर्भूत्वा व्यष्टम्भत युधिष्ठिरः ॥ ४.१.३६ ॥
धौम्याच्या या शब्दांनी धर्मज्ञ युधिष्ठिर अत्यंत आनंदित झाले आणि शांत बुद्धीने पुन्हा स्थिर झाले.
4.1.37
अथाब्रवीन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ।
राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा संपरिहर्षयन् ॥ ४.१.३७ ॥
तेव्हा महाबाहू, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला महाबल भीमसेन शब्दांनी राजाला अत्यंत आनंदित करत म्हणाला.
4.1.38
अवेक्षय महाराज तव गाण्डीवधन्वना ।
धर्मार्थपरया बुद्ध्या न किंचित्साहसं कृतम् ॥ ४.१.३८ ॥
हे महाराजा, धर्म आणि अर्थ यांच्यावर लक्ष ठेवणाऱ्या तुमच्या बुद्धीने पाहा, गांडीवधन्व्याने कोणतेही साहस केलेले नाही.
4.1.39
सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितौ ।
शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ ॥ ४.१.३९ ॥
सहदेव आणि नकुल यांना मी नेहमी रोखून ठेवले आहे; शत्रूंचा नाश करण्यास समर्थ, भयंकर पराक्रमी असे ते दोघे शत्रूंचा संहार करण्यास समर्थ आहेत.
4.1.40
न वयं वर्त्म हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यति नो भवान् ।
तद्विधत्तां भवान्सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान् ॥ ४.१.४० ॥
तुम्ही आम्हांस ज्या मार्गाला लावाल तो मार्ग आम्ही सोडणार नाही; तुम्हीच सर्व काही व्यवस्थित करा, आम्ही लवकरच शत्रूंना जिंकू.
4.1.41
इत्युक्तो भीमसेनेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
सुखोपविष्टो विद्वद्भिस्तापसैः संशितव्रतैः ॥ ४.१.४१ ॥
भीमसेनाने असे सांगितल्यावर धर्मराज युधिष्ठिर विद्वान आणि कठोर व्रते पाळणाऱ्या तपस्व्यांमध्ये सुखाने बसलेला होता.
4.1.42
ये तद्भक्त्याऽभवंस्तस्मिन्वनवासे तपस्विनः ।
तानब्रवीन्महाप्राज्ञः शिष्टान्राजा कृताञ्जलिः ।
अभ्यनुज्ञापयिष्यन्वै तस्मिन्वासे धृतव्रतः ॥ ४.१.४२ ॥
त्याच्यावरील भक्तीमुळे त्या वनवासात राहिलेल्या तपस्व्यांना, महाप्रज्ञ राजा हात जोडून म्हणाला; त्या निवासातून निरोप मागण्यास सिद्ध झालेला दृढव्रती.
4.1.43
विदितं भवतां सर्वे र्धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम् ।
संमन्त्राहृतराज्याश्च निस्स्वाश्च बहुशः कृताः ।
उषिताः स्मो वने कृच्छ्रं तथा वर्षाणि द्वादश ॥ ४.१.४३ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी आमच्याशी काय केले हे तुम्हा सर्वांना माहीत आहे. कपटी मसलतीने आमचे राज्य हिरावून घेतले गेले, आणि अनेक वेळा आम्हाला निर्धन करण्यात आले. बारा वर्षे आम्ही वनात कष्टाने राहिलो.
4.1.44
अज्ञातचर्यासमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम् ।
तद्वत्स्यामः क्वचिच्छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ ४.१.४४ ॥
अज्ञातवासाचा तेरावा वर्ष शिल्लक आहे. त्याप्रमाणे आम्ही कुठेतरी लपून राहू; त्यासाठी आम्हाला अनुमती देणे तुम्हाला योग्य आहे.
4.1.45
इत्युक्ता धर्मराजेन ब्राह्मणाः परमाशिषः ।
प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान्यथास्वं प्रययुर्गृहान् ॥ ४.१.४५ ॥
धर्मराजाने असे सांगितल्यावर ब्राह्मणांनी परम आशीर्वाद दिले, भरतवंशीयांचा निरोप घेऊन प्रत्येकजण आपापल्या घरी गेला.
4.1.46
सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा ।
आशीरुक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ४.१.४६ ॥
तेव्हा वेदज्ञ सर्व श्रेष्ठ यती आणि मुनी यथान्याय आशीर्वाद देऊन, पुन्हा दर्शनाची इच्छा धरून निघून गेले.
4.1.47
ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः ।
अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ४.१.४७ ॥
ते सेवक, दूत, कारागीर आणि परिचारकही यथान्याय निरोप घेऊन, पुन्हा दर्शनाची इच्छा धरून गेले.
4.1.48
सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः ।
उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णामादाय भारत ॥ ४.१.४८ ॥
धौम्यासह ते विद्वान आणि पाच पांडवही उठून निघाले. हे भारता, वीर पांडवांनी कृष्णेला बरोबर घेऊन प्रयाण केले.
4.1.49
क्रोशमात्रमतिक्रम्य तस्माद्वासान्निमित्ततः ।
श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थमुद्यताः ॥ ४.१.४९ ॥
त्या निवासस्थानापासून एक क्रोश दूर जाऊन, काही कारणाने, दुसऱ्या दिवशी मनुष्यांतील व्याघ्र असे ते पांडव गुप्तपणे राहण्यासाठी सज्ज झाले.
4.1.50
पृथक् शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः ।
सन्धिविग्रहतत्वज्ञा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ ४.१.५० ॥
वेगवेगळ्या शास्त्रांचे जाणकार, सर्व मंत्रविशारद, संधी व विग्रहाचे तत्त्व जाणणारे ते सर्व मसलतीसाठी बसले.