મહાભારત · અધ્યાય 4.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.19.1
अकीर्तयत सुश्रोणी धर्मं शक्रं दिवाकरम् ।
मारुतं चाश्विनौ देवौ कुबेरं वरुणं यमम् ॥ ४.१९.१ ॥
સુંદર કટિવાળી તેણે ધર્મ, ઇન્દ્ર, સૂર્ય, વાયુ, બે અશ્વિનીદેવો, કુબેર, વરુણ અને યમની કીર્તિ ગાઈ.
4.19.2
रुद्रमग्निं भगं विष्णुं स्कन्दं पूषणमेव च ।
सावित्रीसहितं चापि ब्रह्माणं पर्यकीर्तयत् ॥ ४.१९.२ ॥
રુદ્ર, અગ્નિ, ભગ, વિષ્ણુ, સ્કંદ, પૂષા અને સાવિત્રી સહિત બ્રહ્માની પણ તેણે સંપૂર્ણ કીર્તિ ગાઈ.
4.19.3
इत्येवं मृगशवाक्षी सुश्रोणी धर्मचारिणी ।
उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तमबला तदा ॥ ४.१९.३ ॥
આ રીતે મૃગાક્ષી, સુંદર કટિવાળી, ધર્મચારિણી તે અબળા ત્યારે થોડીક ક્ષણ સૂર્યની ઉપાસના કરતી રહી.
4.19.4
तदस्यास्तनुमध्यायाः सर्वं सूर्योऽवबुद्धवान् ।
अन्तर्हितं ततस्तस्या रक्षो रक्षार्थमादिशत् ॥ ४.१९.४ ॥
તે પાતળી કમરવાળીની બધી વાત સૂર્યે જાણી લીધી; પછી તેની રક્ષા માટે છુપાયેલા રક્ષકને તેણે આદેશ આપ્યો.
4.19.5
तच्चैनां नाजहात्तत्र सर्वावस्थास्वनिन्दिताम् ॥ ४.१९.५ ॥
તે રક્ષક ત્યાં બધી પરિસ્થિતિઓમાં એ નિર્દોષ સ્ત્રીને છોડતો નહોતો.
4.19.6
प्रतस्थे सा सुकेशान्ता त्वरमाणा पुनःपुनः ।
विलम्बमाना विवशा कीचकस्य निवेशनम् ॥ ४.१९.६ ॥
સુંદર કેશવાળી તે વારંવાર ઉતાવળ કરતી, છતાં લાચાર બનીને વિલંબ કરતી કીચકના ઘર તરફ ચાલી નીકળી.
4.19.7
तां मृगीमिव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समागताम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णं नावं लब्ध्वेव पारगः ॥ ४.१९.७ ॥
ભયભીત હરણી જેવી આવતી કૃષ્ણાને જોઈને, નાવ મળેલા પાર ઉતરનારની જેમ કીચક તરત આસન પરથી કૂદીને ઊભો થયો.
4.19.8
श्लक्ष्णं चोवाच वाक्यं स कीचकः काममूर्च्छितः ।
स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम ॥ ४.१९.८ ॥
કામથી મૂર્છિત થયેલો તે કીચક નરમ વાણીમાં બોલ્યો: "સુંદર કેશવાળી, તારું સ્વાગત છે; મારી રાત આજે સારી રીતે ઊગી ગઈ."
4.19.9
स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता चिरस्य भवनं शुभे ।
कुरुष्व च मयि प्रीतिं वशं चोपानयस्व माम् ॥ ४.१९.९ ॥
"હે શુભે, ઘણા સમય પછી તું મારા ઘરની સ્વામિની બનીને આવી છે; મારા પર પ્રેમ કર, મને તારા વશમાં લઈ લે."
4.19.10
प्रतिगृह्णीष्व मे भोगांस्त्वदर्थमुपकल्पितान् ।
सर्वरत्नमयीं मालां कुण्डले च हिरण्मये ॥ ४.१९.१० ॥
"તારા માટે જ તૈયાર કરેલા મારા ભોગ સ્વીકાર; સર્વ રત્નોથી બનેલો હાર અને સોનાનાં કુંડળ."
4.19.11
वासांसि चन्दनं माल्यं धूपशुद्धां च वारुणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विहर त्वं यथेच्छसि।
प्रीत्या मे कुरु मद्माक्षि प्रसादं प्रियदर्शने ॥ ४.१९.११ ॥
"વસ્ત્રો, ચંદન, માળા અને ધૂપથી શુદ્ધ કરેલો વારુણી મદિરા સ્વીકાર; તારું કલ્યાણ થાઓ. જેમ ઇચ્છે તેમ વિહાર કર. મદભરી આંખોવાળી, પ્રિયદર્શની, પ્રેમથી મારા પર કૃપા કર."
4.19.12
स्वास्तीर्णमस्ति शयनं सितसूक्ष्मोत्तरच्छदम् ।
अत्रारुह्य मया सार्धं पिबेमां वरवारुणीम् ॥ ४.१९.१२ ॥
"અહીં સફેદ અને બારીક ઉપરના ચાદરવાળી સુંદર રીતે પાથરેલી શય્યા છે. મારી સાથે તેના પર ચઢી આ શ્રેષ્ઠ વારુણી મદિરા પી."
4.19.13
भजस्व मां विशालाक्षि भर्ता ते सदृशोस्म्यहम् ।
उपसर्प वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ४.१९.१३ ॥
હે વિશાળ નેત્રોવાળી, મને સ્વીકાર; હું તારા પતિ જેવો જ છું. હે સુંદર કટિવાળી, સૂર્યપ્રભા જેમ મેરુ પાસે જાય તેમ મારી પાસે આવ.
4.19.14
स मूढः कीचकस्तत्र प्राप्तां राजीवलोचनाम् ।
अब्रवीद्द्रौपदीं दृष्ट्वा दुरात्मा ह्यात्मसंमतः ॥ ४.१९.१४ ॥
ત્યાં આવેલી કમળનયની દ્રૌપદીને જોઈને તે મૂર્ખ કીચક, દુષ્ટબુદ્ધિ અને સ્વેચ્છાચારી હોવાથી, તેને બોલ્યો.
4.19.15
कीचकेनैवमुक्ता सा द्रौपदी वरवर्णिनी ।
अब्रवीत्तमनाचारं नेदृशं वक्तुमर्हसि ॥ ४.१९.१५ ॥
કીચક દ્વારા આમ કહેવાયા પછી સુંદર વર્ણવાળી દ્રૌપદીએ તે દુરાચારીને કહ્યું, "તારે આવી વાત બોલવી ઘટતી નથી."
4.19.16
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुं श्वपचेनेव ब्राह्मणी ।
गन्तुमिच्छसि दुर्बुद्धे गतिं दुर्गतरान्तराम् ॥ ४.१९.१६ ॥
જેમ શ્વપચ બ્રાહ્મણીને સ્પર્શી ન શકે, તેમ તું મને સ્પર્શી શકશે નહીં. હે દુર્બુદ્ધિ, તું આથી પણ ખરાબ દુર્ગતિ તરફ જવા ઇચ્છે છે.
4.19.17
यत्र गच्छन्ति बहवः परदाराभिमर्शकाः ।
नराः संभिन्नमर्यादाः कीटवच्चाशुभाश्रयाः ॥ ४.१९.१७ ॥
જ્યાં પરસ્ત્રીને સ્પર્શનારા ઘણા માણસો જાય છે, જેમણે મર્યાદા તોડી છે અને કીડાની જેમ અશુભ સ્થાનોમાં વસે છે.
4.19.18
अप्रैषीन्मां सुराहारीं सुदेष्णा त्वन्निवेशनम् ।
तस्यै नयिष्ये मदिरां भगिनी तृषिता तव ॥ ४.१९.१८ ॥
સુદેષ્ણાએ મને તારા ઘરે મદિરા લાવવા મોકલી છે. તેના માટે હું મદિરા લઈ જઈશ; તારી બહેન તરસી છે.
4.19.19
पिपासिता च कैकेयी तूर्णं मामादिशत्ततः ।
दीयतां मे सुरा शीघ्रं सूतपुत्र व्रजाम्यहम् ॥ ४.१९.१९ ॥
તરસી કૈકેયીએ તરત જ મને આદેશ આપ્યો, 'સૂતપુત્ર, મને જલદી સુરા આપ; હું જાઉં છું.'
4.19.20
अन्या भद्रे हरिष्यन्ति राजपुत्र्याः सुरामिमाम् ।
किं त्वं यास्यसि कल्याणि मदर्थं त्वमिहागता ॥ ४.१९.२० ॥
કીચક બોલ્યો, 'ભદ્રે, આ સુરા રાજપુત્રી માટે બીજી દાસીઓ લઈ જશે. કલ્યાણી, તું મારા માટે અહીં આવી છે; તું શા માટે જશે?'
4.19.21
इत्युक्त्वा दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत् ।
सा गृहीता विधून्वन्ती भूमौ निक्षिप्य भाजनम् ।
सभां शरणमाधावद्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.१९.२१ ॥
એમ કહીને સૂતપુત્રે તેનો જમણો હાથ પકડ્યો. પકડાયેલી તે છૂટવા મથતી, પાત્ર જમીન પર મૂકીને, રાજા યુધિષ્ઠિર જ્યાં હતા તે સભા તરફ શરણ માટે દોડી.
4.19.22
तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपक्षे परामृशत् ।
पातयित्वा तु तां भूमौ सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.१९.२२ ॥
દોડતી તેને કીચકે વાળના ગૂંચવાડાથી પકડી. તેને જમીન પર પાડીને સૂતપુત્રે પગથી પ્રહાર કર્યો.
4.19.23
सभायां पश्यतो राज्ञो विराटस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणानां च वृद्धानां क्षत्रियाणां च पश्यतां ॥ ४.१९.२३ ॥
સભામાં મહાત્મા રાજા વિરાટ જોઈ રહ્યા હતા, બ્રાહ્મણો, વૃદ્ધો અને ક્ષત્રિયો પણ જોઈ રહ્યા હતા.
4.19.24
तस्याः पादाभितप्ताया मुखाद्रुधिरमास्रवत् ॥ ४.१९.२४ ॥
પગના પ્રહારથી તેના મોંમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું.
4.19.25
ततो दिवाकरेणाशु राक्षसः संनियोजितः ।
स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत ॥ ४.१९.२५ ॥
ત્યારે સૂર્યે તરત નિયુક્ત કરેલા તે રાક્ષસે વાયુવેગે કીચકને દૂર ઉપાડી લીધો, હે ભારત.
4.19.26
स पपात तदा भूमौ रक्षोबलसमीरितः ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ४.१९.२६ ॥
રાક્ષસના બળથી ફેંકાયેલો તે ત્યારે ભૂમિ પર પડ્યો, ઘૂમતો, નિશ્ચેષ્ટ, મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ.
4.19.27
तां दृष्ट्वा तत्र ते सभ्या हाहाभूताः समन्ततः ।
न युक्तं सूतपुत्रेति कीचकेति च तेऽवदन्।
किमियं वध्यते बाला कृपणा चाप्यबान्धवा ॥ ४.१९.२७ ॥
ત્યાં તેને જોઈને સભાના સર્વ લોકો ચારેકોર હાહાકાર કરવા લાગ્યા. તેઓએ કહ્યું, 'સૂતપુત્ર, કીચક, આ યોગ્ય નથી. આ દીન, બંધુવિહોણી બાળાને શા માટે મારવામાં આવે છે?'
4.19.28
तस्यामासन्हि ते पार्थाः सभायां भ्रातरस्तथा ।
अमृष्यमाणाः कृष्णायाः कीचकेन पदा वधं ॥ ४.१९.२८ ॥
તે સભામાં પૃથાના તે પુત્રો અને તેમના ભાઈઓ કૃષ્ણા પર કીચકે પગથી કરેલો પ્રહાર સહન ન કરી શક્યા.
4.19.29
तां दृष्ट्वा भीमसेनस्य क्रोधादास्रमवर्तत ।
धूमोच्छ्वासः समभवन्नेत्रे चोच्छ्रितपक्ष्मणी ।
सस्वेदा भ्रुकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत ॥ ४.१९.२९ ॥
તેને જોઈને ભીમસેનને ક્રોધથી આંસુ આવ્યાં. તેના શ્વાસમાંથી ધુમાડા જેવું નીકળવા લાગ્યું; આંખો ઊંચી પાંપણો સાથે હતી; કપાળ પર પરસેવા સાથે ભયંકર ભ્રમર ચઢી ગઈ.
4.19.30
तस्य भीमो वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः ।
दन्तैर्दन्तांस्तदा रोपान्निष्पिपेष महामनाः ॥ ४.१९.३० ॥
તે દુરાત્મા કીચકને મારવાની ઇચ્છાવાળા મહામનસ્વી ભીમે ત્યારે ક્રોધથી દાંત પર દાંત પીસ્યા.
4.19.31
भूयः संचरितः क्रुद्धः सहसोत्थाय चासनात् ।
निरैक्षत द्रुमं दीर्घं राजानं चाप्यवैक्षत ॥ ४.१९.३१ ॥
ફરી ક્રોધથી અચાનક આસન પરથી ઊઠીને તેણે તે ઊંચા વૃક્ષ તરફ અને રાજા તરફ જોયું.
4.19.32
वधमाकाङ्क्षमाणं तं कीचकस्य दुरात्मनः ।
आकारेणैव भीमं स प्रत्यपेधद्युधिष्ठिरः ॥ ४.१९.३२ ॥
કીચકના વધની ઇચ્છા રાખતા ભીમને યુધિષ્ઠિરે માત્ર ઇશારાથી જ રોક્યો.
4.19.33
तस्य राजा शनैः संज्ञां कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
चकार भीमसेनस्य रोषाविष्टस्य धीमतः ॥ ४.१९.३३ ॥
રાજા કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે ક્રોધથી ભરેલા બુદ્ધિમાન ભીમસેનનું ધ્યાન ધીમેથી પોતાની તરફ ખેંચ્યું.
4.19.34
प्रत्याख्यानं तदा चाह कङ्को नाम युधिष्ठिरः ॥ ४.१९.३४ ॥
ત્યારે કંક નામના યુધિષ્ઠિરે ના પાડતાં કહ્યું.
4.19.35
सूद मा साहसं कार्षीः फलितोऽयं वनस्पतिः ।
नात्र शुष्काणि काष्ठानि सन्ति यानि च कानि च ॥ ४.१९.३५ ॥
હે રસોઇયા, આવું સાહસ ન કર; આ વૃક્ષ ફળોથી ભરેલું છે. અહીં જે કંઈ સૂકાં લાકડાં છે તે નથી.
4.19.36
यदि ते दारुकृत्यं स्यान्निष्क्रम्य नगराद्बहिः ।
समूलं शातयेर्वृक्षं श्रमस्ते न भविष्यति ॥ ४.१९.३६ ॥
જો તારે લાકડાં કાપવાનું કામ હોય તો નગરની બહાર જઈને આ વૃક્ષને મૂળ સહિત કાપી નાખ; તારો શ્રમ વ્યર્થ નહીં જાય.
4.19.37
यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत् ।
न तस्य पर्णे द्रुह्येत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ ४.१९.३७ ॥
જે ભીના વૃક્ષની શીતળ છાયામાં માણસ આશ્રય લે, તેના એક પાનને પણ હાનિ ન કરવી; તેના પૂર્વ ઉપકારનું સ્મરણ કરવું.
4.19.38
न क्रोधकालसमयः सूद मा चापलं कृथाः ।
अपूर्णोऽयं द्विपक्षोनो नेदं बलवतां बहु ॥ ४.१९.३८ ॥
હે રસોઈયા! આ ક્રોધનો સમય નથી, ઉતાવળ ન કરો. આ અધૂરું છે, બંને બાજુ ઊણપ છે; બળવાનોને આ ઘણું નથી.
4.19.39
अथाङ्गुष्ठेनावमृद्गादङ्गुष्ठं तत्र धर्मराट् ।
प्रबोधनभयाद्राज्ञो भीमं तं प्रत्यषेधयत् ॥ ४.१९.३९ ॥
ત્યારે ધર્મરાજે પોતાના અંગૂઠાથી ભીમનો અંગૂઠો દબાવ્યો, અને રાજા જાગી જશે એ ભયથી તેને રોક્યો.
4.19.40
भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा परपुरञ्जयः ।
सहसोत्पतितं क्रोधं न्ययच्छद्धृतिमान्बलात् ।
इङ्गितज्ञः स तु भ्रातुस्तूष्णीमासीद्वृकोदरः ॥ ४.१९.४० ॥
શત્રુનગરો જીતનાર ભીમસેને એ વચન સાંભળીને, અચાનક ઊઠેલા ક્રોધને ધૈર્યથી બળપૂર્વક રોકી લીધો. ભાઈનો સંકેત સમજી વૃકોદર ચૂપચાપ બેસી રહ્યો.
4.19.41
भीमस्य च समारम्भं दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य चेष्टितम् ।
द्रौपदी चाधिकं क्रोधात्प्रारुदत्सा पुनःपुनः ॥ ४.१९.४१ ॥
ભીમનો એ પ્રયાસ અને રાજાનું એ વર્તન જોઈને, દ્રૌપદી ક્રોધથી અત્યંત રડી પડી; વારંવાર રડતી રહી.
4.19.42
कीचकेनानुगमनात्कृष्णा ताम्रायतेक्षणा ।
सभाद्वारमुपगम्य रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.१९.४२ ॥
કીચકે પીછો કરવાથી, લાલ અને વિશાળ નેત્રોવાળી કૃષ્ણા સભાના દ્વાર પાસે પહોંચીને રડતાં આ પ્રમાણે બોલી.
4.19.43
अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः ।
आकारं परिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंयुताम्।
दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ॥ ४.१९.४३ ॥
દીનચિત્ત એવા તે પતિઓ તરફ જોતી, ધર્મયુક્ત પ્રતિજ્ઞાનું સ્વરૂપ સાચવતી, સુંદર કટિવાળી દ્રુપદપુત્રી રૌદ્ર નેત્રોથી જાણે બળતી હતી.
4.19.44
प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां ह्यमिततेजसाम् ।
कार्याऽनुपालनं नित्यं धर्मे सत्ये च तिष्ठताम् ॥ ४.१९.४४ ॥
પ્રજારક્ષણ જેમનો સ્વભાવ છે, એવા અમિત તેજસ્વી રાજાઓનું કર્તવ્યપાલન સદા ધર્મ અને સત્યમાં સ્થિર રહેનારાઓ માટે છે.
4.19.45
स्वप्रजायां प्रजायां च विशेषं नाधिगच्छताम् ।
प्रियेष्वपि च वध्येषु समत्वं ये समाश्रिताः ॥ ४.१९.४५ ॥
જેઓ પોતાની અને બીજાની પ્રજામાં ભેદ કરતા નથી, અને પ્રિય તથા વધ્ય બંને પ્રત્યે સમત્વનો આશ્રય લે છે.
4.19.46
विवादेषु प्रवृत्तेषु समं कार्यानुदर्शिना ।
राज्ञा धर्मासनस्थेन जितौ लोकावुभावपि ॥ ४.१९.४६ ॥
વિવાદ ઉત્પન્ન થાય ત્યારે ધર્માસન પર બેસી, કાર્યને બરાબર જોઈને સમભાવે ન્યાય કરનાર રાજા બંને લોક જીતે છે.
4.19.47
राजन्धर्मासनस्थो हि रक्ष मां त्वमनागसम् ॥ ४.१९.४७ ॥
હે રાજન! ધર્માસન પર બેઠેલા તમે, નિરપરાધ એવી મારું રક્ષણ કરો.
4.19.48
अहं त्वनपराध्यन्ती कीचकेन दुरात्मना ।
पश्यतस्ते महाराज हता पादेन दासिवात् ॥ ४.१९.४८ ॥
હું નિરપરાધ હોવા છતાં, દુરાત્મા કીચકે, હે મહારાજ, તમે જોતા હતા ત્યારે, દાસીની જેમ પગથી મારવામાં આવી.
4.19.49
त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले ।
अनागसं कृपार्हां मां स्त्रियं त्वं परिपालय ॥ ४.१९.४९ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આપની સમક્ષ જ હું ધરતી પર કચડાઈ છું. હું નિર્દોષ, કરુણાને પાત્ર એવી સ્ત્રી છું; આપ મારું રક્ષણ કરો.
4.19.50
रक्ष मां कीचकाद्भीतां धर्मं रक्ष नरेश्वर ।
मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ ४.१९.५० ॥
હે નરેશ્વર, કીચકથી ભયભીત એવી મારું રક્ષણ કરો; ધર્મનું રક્ષણ કરો. હે મત્સ્યાધિપ, પ્રજાનું રક્ષણ કરો, જેમ પિતા પોતાના ઔરસ પુત્રોનું રક્ષણ કરે.
4.19.51
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः ।
अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ ४.१९.५१ ॥
જે રાજા મોહથી મૂંઝાઈને અધર્મથી કાર્યો કરે છે, તે દુરાત્માને શત્રુઓ શીઘ્ર જ પોતાના વશમાં કરી લે છે.
4.19.52
मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम् ।
त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ॥ ४.१९.५२ ॥
આપ મત્સ્યોના કુળમાં જન્મ્યા છો; તેમનો પરમ આશ્રય સત્ય છે. આવા સ્વભાવના થઈને આપ ધર્મપરાયણ કુળમાં જન્મ્યા છો.
4.19.53
अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप ।
त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ॥ ४.१९.५३ ॥
તેથી, હે નરાધિપ, શરણ માટે હું આપને પોકારું છું. હે રાજેન્દ્ર, આજે તે પાપી કીચકથી મારું રક્ષણ કરો.
4.19.54
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः ।
प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ॥ ४.१९.५४ ॥
અહીં મને અનાથ જાણીને, અધમ પુરુષ કીચક, નીચ મનનો એ મને પ્રહાર કરતો જ રહે છે; તે ધર્મની પરવા કરતો નથી.
4.19.55
अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात् ।
प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ॥ ४.१९.५५ ॥
ન કરવા યોગ્ય કાર્યોથી દૂર રહીને અને કરવા યોગ્ય કાર્યોનું પાલન કરીને, પ્રજા સાથે સદાચારથી વર્તનારા રાજાઓ સ્વર્ગે જાય છે.
4.19.56
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः ।
प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ॥ ४.१९.५६ ॥
શું કરવું અને શું ન કરવું તે જાણવા છતાં, ઇચ્છાને વશ થઈને પ્રજા પ્રત્યે પાપ કરનારા રાજાઓ માથું નીચે રાખીને નરકે જાય છે.
4.19.57
नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात् ।
प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ॥ ४.१९.५७ ॥
યજ્ઞો, દાન કે ગુરુસેવાથી નહીં, પરંતુ કરવા યોગ્ય કાર્યોનું પાલન કરવાથી જ ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે.
4.19.58
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते ।
द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ॥ ४.१९.५८ ॥
પૂર્વે પૂછનાર ઇન્દ્રને બ્રહ્માએ આ પણ કહ્યું હતું: જગતમાં કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્ય એ દ્વંદ્વ જેટલું પરમ છે, તેટલું જ છે.
4.19.59
धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा ।
क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ॥ ४.१९.५९ ॥
ધર્મ અને અધર્મ ફરી એક દ્વંદ્વ છે; ક્રિયા અને અક્રિયા દ્વારા પુણ્ય અને પાપ મેળવવામાં એ નિયુક્ત છે.
4.19.60
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम् ।
एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ॥ ४.१९.६० ॥
પ્રજા સર્જાતી હતી ત્યારે પૂર્વે આ કહેવામાં આવ્યું હતું. હે મનુષ્યો, આ ત્રણ દ્વંદ્વ પૃથ્વી પર તમારી ફરજ માટે યોગ્ય રીતે નિયુક્ત છે.
4.19.61
अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम् ।
कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ॥ ४.१९.६१ ॥
સારી કે ખરાબ નીતિમાં મનુષ્ય પોતાના કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલું ફળ મેળવે છે. કલ્યાણકારીને કલ્યાણ મળે છે, અને પાપકારીને પાપ.
4.19.62
तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा ।
सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः ।
पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ॥ ४.१९.६२ ॥
તે કર્મથી તે સ્વર્ગ કે નરકના સંસર્ગમાં જાય છે. મોહથી સુકૃત કે દુષ્કૃત કરીને મનુષ્ય પછી પસ્તાવાથી તપે છે; પોતાની જ બુદ્ધિથી તે મૃત્યુ પામે છે.
4.19.63
एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम् ।
शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ॥ ४.१९.६३ ॥
આ રીતે પરમ વચન કહીને તેણે શતક્રતુ ઇન્દ્રને વિદાય આપી. ઇન્દ્રે પણ બ્રહ્માની રજા લઈને દેવરાજ્યનું પાલન કર્યું.
4.19.64
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ॥ ४.१९.६४ ॥
દેવરાજ ઇન્દ્ર અને પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ જેમ કહ્યું હતું, તેમ હે રાજેન્દ્ર, તમે પણ કાર્ય અને અકાર્યમાં સ્થિર રહો.