महाभारत · अध्याय 4.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.19.1
अकीर्तयत सुश्रोणी धर्मं शक्रं दिवाकरम् ।
मारुतं चाश्विनौ देवौ कुबेरं वरुणं यमम् ॥ ४.१९.१ ॥
सुंदर कटी असलेल्या तिने धर्म, इंद्र, सूर्य, वायु, दोन अश्विनीदेव, कुबेर, वरुण आणि यम यांचे कीर्तन केले.
4.19.2
रुद्रमग्निं भगं विष्णुं स्कन्दं पूषणमेव च ।
सावित्रीसहितं चापि ब्रह्माणं पर्यकीर्तयत् ॥ ४.१९.२ ॥
रुद्र, अग्नी, भग, विष्णू, स्कंद, पूषा आणि सावित्रीसह ब्रह्मदेव यांचेही तिने पूर्ण कीर्तन केले.
4.19.3
इत्येवं मृगशवाक्षी सुश्रोणी धर्मचारिणी ।
उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तमबला तदा ॥ ४.१९.३ ॥
अशा प्रकारे हरिणाक्षी, सुंदर कटी असलेली, धर्माचरण करणारी ती अबला तेव्हा क्षणभर सूर्याची उपासना करत राहिली.
4.19.4
तदस्यास्तनुमध्यायाः सर्वं सूर्योऽवबुद्धवान् ।
अन्तर्हितं ततस्तस्या रक्षो रक्षार्थमादिशत् ॥ ४.१९.४ ॥
त्या बारीक कंबरेच्या स्त्रीची सर्व गोष्ट सूर्याने जाणली; मग तिच्या रक्षणासाठी लपलेल्या रक्षकाला त्याने आदेश दिला.
4.19.5
तच्चैनां नाजहात्तत्र सर्वावस्थास्वनिन्दिताम् ॥ ४.१९.५ ॥
तो रक्षक तेथे सर्व परिस्थितींमध्ये त्या निर्दोष स्त्रीला सोडत नव्हता.
4.19.6
प्रतस्थे सा सुकेशान्ता त्वरमाणा पुनःपुनः ।
विलम्बमाना विवशा कीचकस्य निवेशनम् ॥ ४.१९.६ ॥
सुंदर केसांची ती वारंवार घाईने, पण विवश होऊन रेंगाळत कीचकाच्या निवासस्थानाकडे निघाली.
4.19.7
तां मृगीमिव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समागताम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णं नावं लब्ध्वेव पारगः ॥ ४.१९.७ ॥
घाबरलेल्या हरिणीसारख्या येणाऱ्या कृष्णेला पाहताच, नाव मिळालेल्या पार जाणाऱ्या माणसासारखा कीचक तत्काळ आसनावरून उठून उडी मारून उभा राहिला.
4.19.8
श्लक्ष्णं चोवाच वाक्यं स कीचकः काममूर्च्छितः ।
स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम ॥ ४.१९.८ ॥
कामवासनेने मूर्च्छित झालेला तो कीचक मृदु शब्दांत म्हणाला, "हे सुंदर केसांच्या, तुझे स्वागत असो; माझी रात्र आज उत्तम प्रकारे उजाडली."
4.19.9
स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता चिरस्य भवनं शुभे ।
कुरुष्व च मयि प्रीतिं वशं चोपानयस्व माम् ॥ ४.१९.९ ॥
"हे शुभे, बऱ्याच दिवसांनी तू माझ्या घराची स्वामिनी म्हणून आलीस; माझ्यावर प्रेम कर, मला आपल्या वशात घे."
4.19.10
प्रतिगृह्णीष्व मे भोगांस्त्वदर्थमुपकल्पितान् ।
सर्वरत्नमयीं मालां कुण्डले च हिरण्मये ॥ ४.१९.१० ॥
"तुझ्याचसाठी सिद्ध केलेले माझे भोगपदार्थ स्वीकार कर; सर्व रत्नांनी बनलेली माळ आणि सोन्याची कुंडले."
4.19.11
वासांसि चन्दनं माल्यं धूपशुद्धां च वारुणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विहर त्वं यथेच्छसि।
प्रीत्या मे कुरु मद्माक्षि प्रसादं प्रियदर्शने ॥ ४.१९.११ ॥
"वस्त्रे, चंदन, माळ आणि धुपाने शुद्ध केलेली वारुणी (मद्य) स्वीकार कर; तुझे कल्याण होवो. तुला हवे तसे विहार कर. हे मदभरल्या डोळ्यांच्या, प्रियदर्शने, प्रेमाने माझ्यावर कृपा कर."
4.19.12
स्वास्तीर्णमस्ति शयनं सितसूक्ष्मोत्तरच्छदम् ।
अत्रारुह्य मया सार्धं पिबेमां वरवारुणीम् ॥ ४.१९.१२ ॥
"येथे पांढऱ्या बारीक वरच्या चादरीने छान पसरलेली शय्या आहे. माझ्याबरोबर त्यावर चढून ही उत्तम वारुणी (मद्य) पी."
4.19.13
भजस्व मां विशालाक्षि भर्ता ते सदृशोस्म्यहम् ।
उपसर्प वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ४.१९.१३ ॥
हे विशाललोचने, मला स्वीकार; मी तुझ्या पतीसारखाच आहे. हे सुंदर कटिप्रदेशा, सूर्यप्रभा जशी मेरुपर्वताकडे जाते तसे माझ्याजवळ ये.
4.19.14
स मूढः कीचकस्तत्र प्राप्तां राजीवलोचनाम् ।
अब्रवीद्द्रौपदीं दृष्ट्वा दुरात्मा ह्यात्मसंमतः ॥ ४.१९.१४ ॥
तेथे आलेल्या कमलनयनी द्रौपदीला पाहून तो मूर्ख कीचक, दुष्टबुद्धी व स्वेच्छाचारी असल्याने, तिला म्हणाला।
4.19.15
कीचकेनैवमुक्ता सा द्रौपदी वरवर्णिनी ।
अब्रवीत्तमनाचारं नेदृशं वक्तुमर्हसि ॥ ४.१९.१५ ॥
कीचकाने असे म्हटल्यावर सुंदर वर्णाची द्रौपदी त्या दुराचारी माणसाला म्हणाली, "तू असे बोलणे योग्य नाही."
4.19.16
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुं श्वपचेनेव ब्राह्मणी ।
गन्तुमिच्छसि दुर्बुद्धे गतिं दुर्गतरान्तराम् ॥ ४.१९.१६ ॥
श्वपचाला ब्राह्मणीला स्पर्श करता येत नाही तसे तुला मला स्पर्श करता येणार नाही. हे दुर्बुद्धे, तू याहून अधम गतीकडे जाऊ इच्छितोस.
4.19.17
यत्र गच्छन्ति बहवः परदाराभिमर्शकाः ।
नराः संभिन्नमर्यादाः कीटवच्चाशुभाश्रयाः ॥ ४.१९.१७ ॥
जिथे परस्त्रीला स्पर्श करणारे अनेक पुरुष जातात, जे मर्यादा मोडतात आणि किड्यांप्रमाणे अशुभ ठिकाणी राहतात.
4.19.18
अप्रैषीन्मां सुराहारीं सुदेष्णा त्वन्निवेशनम् ।
तस्यै नयिष्ये मदिरां भगिनी तृषिता तव ॥ ४.१९.१८ ॥
सुदेष्णेने मला तुझ्या घरी मद्य आणण्यासाठी पाठवले आहे. तिच्यासाठी मी मद्य नेईन; तुझी बहीण तहानलेली आहे.
4.19.19
पिपासिता च कैकेयी तूर्णं मामादिशत्ततः ।
दीयतां मे सुरा शीघ्रं सूतपुत्र व्रजाम्यहम् ॥ ४.१९.१९ ॥
तहानलेली कैकेयी लगेच मला म्हणाली, 'सूतपुत्रा, मला लवकर सुरा दे; मी जाते.'
4.19.20
अन्या भद्रे हरिष्यन्ति राजपुत्र्याः सुरामिमाम् ।
किं त्वं यास्यसि कल्याणि मदर्थं त्वमिहागता ॥ ४.१९.२० ॥
कीचक म्हणाला, 'भद्रे, ही सुरा राजकन्येसाठी इतर दासी नेतील. कल्याणी, तू माझ्यासाठीच येथे आलीस; तू का जाशील?'
4.19.21
इत्युक्त्वा दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत् ।
सा गृहीता विधून्वन्ती भूमौ निक्षिप्य भाजनम् ।
सभां शरणमाधावद्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.१९.२१ ॥
असे बोलून सूतपुत्राने तिचा उजवा हात धरला. पकडली गेलेली ती झटका देत, भांडे जमिनीवर ठेवून, राजा युधिष्ठिर होता त्या सभेकडे आश्रयासाठी धावली.
4.19.22
तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपक्षे परामृशत् ।
पातयित्वा तु तां भूमौ सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ॥ ४.१९.२२ ॥
धावत असलेल्या तिला कीचकाने केसांच्या वेणीपासून धरले. तिला जमिनीवर पाडून सूतपुत्राने पायाने प्रहार केला.
4.19.23
सभायां पश्यतो राज्ञो विराटस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणानां च वृद्धानां क्षत्रियाणां च पश्यतां ॥ ४.१९.२३ ॥
सभेत महात्मा राजा विराट पाहत असताना, ब्राह्मण, वृद्ध आणि क्षत्रिय पाहत असताना.
4.19.24
तस्याः पादाभितप्ताया मुखाद्रुधिरमास्रवत् ॥ ४.१९.२४ ॥
पायाच्या प्रहाराने तिच्या तोंडातून रक्त वाहू लागले.
4.19.25
ततो दिवाकरेणाशु राक्षसः संनियोजितः ।
स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत ॥ ४.१९.२५ ॥
तेव्हा सूर्याने त्वरित नियुक्त केलेल्या त्या राक्षसाने वायुवेगाने कीचकाला दूर वाहून नेले, हे भारता.
4.19.26
स पपात तदा भूमौ रक्षोबलसमीरितः ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ४.१९.२६ ॥
राक्षसाच्या बलाने फेकला गेलेला तो तेव्हा भूमीवर पडला, घिरट्या घेत, निश्चेष्ट, मुळे तुटलेल्या वृक्षासारखा.
4.19.27
तां दृष्ट्वा तत्र ते सभ्या हाहाभूताः समन्ततः ।
न युक्तं सूतपुत्रेति कीचकेति च तेऽवदन्।
किमियं वध्यते बाला कृपणा चाप्यबान्धवा ॥ ४.१९.२७ ॥
तिला तेथे पाहून सभेतील सर्व लोक सर्वत्र हाहाकार करू लागले. ते म्हणाले, 'सूतपुत्रा, कीचका, हे योग्य नाही. या दीन, बांधवहीन बालिकेला का मारले जात आहे?'
4.19.28
तस्यामासन्हि ते पार्थाः सभायां भ्रातरस्तथा ।
अमृष्यमाणाः कृष्णायाः कीचकेन पदा वधं ॥ ४.१९.२८ ॥
त्या सभेत पृथेचे ते पुत्र, तिचे बंधूही कृष्णेवर कीचकाने पायाने केलेला प्रहार सहन करू शकले नाहीत.
4.19.29
तां दृष्ट्वा भीमसेनस्य क्रोधादास्रमवर्तत ।
धूमोच्छ्वासः समभवन्नेत्रे चोच्छ्रितपक्ष्मणी ।
सस्वेदा भ्रुकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत ॥ ४.१९.२९ ॥
तिला पाहून भीमसेनाला क्रोधाने अश्रू आले. त्याच्या श्वासातून धुरासारखे निघू लागले; डोळे उंचावलेल्या पापण्यांसह होते; कपाळावर घामासह भयंकर भुवया उंचावल्या.
4.19.30
तस्य भीमो वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः ।
दन्तैर्दन्तांस्तदा रोपान्निष्पिपेष महामनाः ॥ ४.१९.३० ॥
त्या दुरात्मा कीचकाला मारण्याची इच्छा धरणाऱ्या महामनस्वी भीमाने तेव्हा रागाने दातांवर दात दाबले.
4.19.31
भूयः संचरितः क्रुद्धः सहसोत्थाय चासनात् ।
निरैक्षत द्रुमं दीर्घं राजानं चाप्यवैक्षत ॥ ४.१९.३१ ॥
पुन्हा क्रोधाने अचानक आसनावरून उठून त्याने त्या उंच वृक्षाकडे आणि राजाकडेही पाहिले.
4.19.32
वधमाकाङ्क्षमाणं तं कीचकस्य दुरात्मनः ।
आकारेणैव भीमं स प्रत्यपेधद्युधिष्ठिरः ॥ ४.१९.३२ ॥
कीचकाचा वध इच्छिणाऱ्या भीमाला युधिष्ठिराने केवळ खुणेनेच रोखले.
4.19.33
तस्य राजा शनैः संज्ञां कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
चकार भीमसेनस्य रोषाविष्टस्य धीमतः ॥ ४.१९.३३ ॥
कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने क्रोधाने भरलेल्या बुद्धिमान भीमसेनाचे लक्ष हळूच आपल्याकडे वळवले.
4.19.34
प्रत्याख्यानं तदा चाह कङ्को नाम युधिष्ठिरः ॥ ४.१९.३४ ॥
तेव्हा कंक नावाच्या युधिष्ठिराने नकार देत म्हटले.
4.19.35
सूद मा साहसं कार्षीः फलितोऽयं वनस्पतिः ।
नात्र शुष्काणि काष्ठानि सन्ति यानि च कानि च ॥ ४.१९.३५ ॥
अरे सूदा, असे साहस करू नकोस; हा वृक्ष फळांनी भरलेला आहे. येथे जी काही वाळलेली लाकडे आहेत ती नाहीत.
4.19.36
यदि ते दारुकृत्यं स्यान्निष्क्रम्य नगराद्बहिः ।
समूलं शातयेर्वृक्षं श्रमस्ते न भविष्यति ॥ ४.१९.३६ ॥
जर तुला लाकूड तोडण्याचे काम असेल तर नगराबाहेर जाऊन हा वृक्ष मुळासकट तोड; तुझे श्रम व्यर्थ जाणार नाहीत.
4.19.37
यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत् ।
न तस्य पर्णे द्रुह्येत पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ ४.१९.३७ ॥
ज्या ओल्या वृक्षाच्या थंड सावलीचा आश्रय माणूस घेतो, त्याच्या एका पानालाही इजा करू नये; त्याच्या पूर्वीच्या उपकाराचे स्मरण ठेवावे.
4.19.38
न क्रोधकालसमयः सूद मा चापलं कृथाः ।
अपूर्णोऽयं द्विपक्षोनो नेदं बलवतां बहु ॥ ४.१९.३८ ॥
अरे सूदा! हा क्रोधाचा काळ नाही, उतावळेपणा करू नकोस. हे अपूर्ण आहे, दोन्ही बाजूंनी कमी आहे; बलवानांसाठी हे फार नाही.
4.19.39
अथाङ्गुष्ठेनावमृद्गादङ्गुष्ठं तत्र धर्मराट् ।
प्रबोधनभयाद्राज्ञो भीमं तं प्रत्यषेधयत् ॥ ४.१९.३९ ॥
मग धर्मराजाने आपल्या अंगठ्याने भीमाचा अंगठा दाबला आणि राजा जागा होईल या भीतीने त्याला रोखले.
4.19.40
भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा परपुरञ्जयः ।
सहसोत्पतितं क्रोधं न्ययच्छद्धृतिमान्बलात् ।
इङ्गितज्ञः स तु भ्रातुस्तूष्णीमासीद्वृकोदरः ॥ ४.१९.४० ॥
शत्रुनगरे जिंकणारा भीमसेन ते वचन ऐकून, अचानक उठलेला क्रोध धैर्याने बळाने आवरता झाला. भावाचा इशारा जाणणारा वृकोदर गप्प बसला.
4.19.41
भीमस्य च समारम्भं दृष्ट्वा राज्ञोऽस्य चेष्टितम् ।
द्रौपदी चाधिकं क्रोधात्प्रारुदत्सा पुनःपुनः ॥ ४.१९.४१ ॥
भीमाचा तो प्रयत्न आणि राजाचे ते वर्तन पाहून, द्रौपदी क्रोधाने अतिशय रडली; ती वारंवार रडत राहिली.
4.19.42
कीचकेनानुगमनात्कृष्णा ताम्रायतेक्षणा ।
सभाद्वारमुपगम्य रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.१९.४२ ॥
कीचकाने पाठलाग केल्यामुळे, लालसर विशाल नेत्रांची कृष्णा सभेच्या दारात पोहोचून रडत असे बोलली.
4.19.43
अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः ।
आकारं परिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंयुताम्।
दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ॥ ४.१९.४३ ॥
दीनमनस्क अशा त्या पतींकडे पाहत, धर्मयुक्त प्रतिज्ञेचे स्वरूप राखत, सुंदर कटी असलेली द्रुपदकन्या रौद्र नेत्रांनी जणू जळत होती.
4.19.44
प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां ह्यमिततेजसाम् ।
कार्याऽनुपालनं नित्यं धर्मे सत्ये च तिष्ठताम् ॥ ४.१९.४४ ॥
प्रजारक्षण हाच ज्यांचा स्वभाव आहे, अशा अमित तेजस्वी राजांचे कर्तव्यपालन नेहमी धर्म आणि सत्यात स्थिर राहणाऱ्यांचे असते.
4.19.45
स्वप्रजायां प्रजायां च विशेषं नाधिगच्छताम् ।
प्रियेष्वपि च वध्येषु समत्वं ये समाश्रिताः ॥ ४.१९.४५ ॥
जे आपल्या व दुसऱ्यांच्या प्रजेत भेद करीत नाहीत, आणि प्रिय व वध्य दोघांबाबत समत्व स्वीकारतात.
4.19.46
विवादेषु प्रवृत्तेषु समं कार्यानुदर्शिना ।
राज्ञा धर्मासनस्थेन जितौ लोकावुभावपि ॥ ४.१९.४६ ॥
वाद उत्पन्न झाल्यावर धर्मासनावर बसून, कार्य नीट पाहून समभावाने निवाडा करणारा राजा दोन्ही लोक जिंकतो.
4.19.47
राजन्धर्मासनस्थो हि रक्ष मां त्वमनागसम् ॥ ४.१९.४७ ॥
हे राजा! धर्मासनावर बसलेले तुम्ही, निरपराध अशा मला रक्षण करा.
4.19.48
अहं त्वनपराध्यन्ती कीचकेन दुरात्मना ।
पश्यतस्ते महाराज हता पादेन दासिवात् ॥ ४.१९.४८ ॥
मी निरपराध असूनही, दुरात्मा कीचकाने, हे महाराजा, तुम्ही पाहत असताना, दासीप्रमाणे पायाने मारली गेले.
4.19.49
त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले ।
अनागसं कृपार्हां मां स्त्रियं त्वं परिपालय ॥ ४.१९.४९ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, आपल्यासमोरच मी भूमीवर चिरडले गेले आहे. मी निरपराध, दयेस पात्र अशी स्त्री आहे; आपण माझे रक्षण करावे.
4.19.50
रक्ष मां कीचकाद्भीतां धर्मं रक्ष नरेश्वर ।
मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ॥ ४.१९.५० ॥
हे नरेश्वरा, कीचकापासून भयभीत झालेल्या मला वाचवा; धर्माचे रक्षण करा. हे मत्स्याधिपा, प्रजेचे रक्षण करा, जसा पिता आपल्या औरस पुत्रांचे रक्षण करतो.
4.19.51
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः ।
अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ ४.१९.५१ ॥
जो राजा मोहाने मन भ्रमित होऊन अधर्माने कार्ये करतो, त्या दुरात्म्याला शत्रू लवकरच आपल्या ताब्यात घेतात.
4.19.52
मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम् ।
त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ॥ ४.१९.५२ ॥
आपण मत्स्यांच्या कुळात जन्मलात; त्यांचा परम आधार सत्य आहे. असे असून आपण धर्मपरायण कुळात जन्मलात.
4.19.53
अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप ।
त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ॥ ४.१९.५३ ॥
म्हणून, हे नराधिपा, आश्रयासाठी मी आपल्याला हाका मारत आहे. हे राजेंद्रा, आज त्या पापी कीचकापासून मला वाचवा.
4.19.54
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः ।
प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ॥ ४.१९.५४ ॥
येथे मला अनाथ जाणून, अधम पुरुष कीचक, नीच मनाचा तो मला मारतच आहे; तो धर्माकडे पाहतच नाही.
4.19.55
अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात् ।
प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ॥ ४.१९.५५ ॥
अकरणीय कर्मांपासून दूर राहून आणि करणीय कर्मांचे पालन करून, प्रजेशी सदाचाराने वागणारे राजे स्वर्गाला जातात.
4.19.56
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः ।
प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ॥ ४.१९.५६ ॥
काय करावे आणि काय करू नये हे जाणूनही, वासनेच्या आहारी जाऊन प्रजेविषयी पाप करणारे राजे खाली तोंड करून नरकात जातात.
4.19.57
नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात् ।
प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ॥ ४.१९.५७ ॥
यज्ञांनी, दानांनी किंवा गुरुसेवेनेही नव्हे, तर करणीय कर्मांचे पालन केल्यानेच धर्म प्राप्त होतो.
4.19.58
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते ।
द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ॥ ४.१९.५८ ॥
पूर्वी इंद्राने विचारले असता ब्रह्मदेवाने हेही सांगितले होते: जगात कर्तव्य आणि अकर्तव्य हा द्वंद्व जसा परम आहे, तसाच आहे.
4.19.59
धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा ।
क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ॥ ४.१९.५९ ॥
धर्म आणि अधर्म हा पुन्हा एक द्वंद्व आहे; कर्म आणि अकर्माद्वारे पुण्य व पाप मिळवण्यात हे नियुक्त आहेत.
4.19.60
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम् ।
एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ॥ ४.१९.६० ॥
प्रजा निर्माण होत असताना पूर्वी हे सांगितले गेले होते. हे मानवांनो, हे तीन द्वंद्व पृथ्वीवर तुमच्या कर्तव्यासाठी योग्यरीत्या नेमलेले आहेत.
4.19.61
अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम् ।
कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ॥ ४.१९.६१ ॥
सुनीती किंवा दुर्नीतीमध्ये माणूस आपल्या कर्मापासून उत्पन्न झालेले फल मिळवतो. कल्याणकारी कल्याण मिळवतो, आणि पापकारी पाप मिळवतो.
4.19.62
तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा ।
सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः ।
पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ॥ ४.१९.६२ ॥
त्या कर्मामुळे तो स्वर्गात किंवा नरकात जातो. मोहामुळे सुकृत किंवा दुष्कृत करून माणूस नंतर पश्चात्तापाने तळमळतो; आपल्याच बुद्धीमुळे तो मृत्यूला प्राप्त होतो.
4.19.63
एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम् ।
शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ॥ ४.१९.६३ ॥
असे परम वचन बोलून त्याने शतक्रतू इंद्राला निरोप दिला. इंद्रानेही ब्रह्मदेवाचा निरोप घेऊन देवराज्याचे पालन केले.
4.19.64
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ॥ ४.१९.६४ ॥
देवराज इंद्र आणि परमेष्ठी ब्रह्मदेव यांनी जसे सांगितले, तसेच हे राजेंद्रा, तूही कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांबाबत स्थिर राहा.