महाभारत · अध्याय 4.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.21.1
अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता ।
पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितांवरा ॥ ४.२१.१ ॥
अरेरे! कीचकाच्या पायाने ताडिलेली, अत्यंत दुःखद अवस्थेला प्राप्त झालेली, पतिव्रता, महाभागा, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ द्रौपदी.
4.21.2
दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम् ।
नाशपत्सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता ॥ ४.२१.२ ॥
पतींची शुभ भगिनी दुःशला हिची आठवण करून देत, बळजबरीने ओढून नेली गेलेली ती सिंधुराजाला शाप देती झाली.
4.21.3
किमर्थमिह संप्राप्ता कीचकेन दुरात्मना ।
नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ॥ ४.२१.३ ॥
दुरात्मा कीचकाने हिला इथे कशासाठी आणले? पायाने ताडिलेल्या महाभागा कृष्णेने त्याला शाप दिला.
4.21.4
तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी ।
केशपांशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत् ॥ ४.२१.४ ॥
तेजाची रास, धर्मज्ञा, सत्यवादिनी ही देवी, केसांत व धुळीत धरली गेलेली, असमर्थ असल्यासारखी सहन करीत राहिली.
4.21.5
नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम ।
कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ॥ ४.२१.५ ॥
हे कारण लहान नाही; हे सत्तमा, मला ऐकण्याची इच्छा आहे. कृष्णेच्या या क्लेशांमुळे माझे मन अत्यंत व्यथित होत आहे.
4.21.6
कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने ।
बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ॥ ४.२१.६ ॥
हे मुने, तो कोणत्या वंशात जन्मला? तो दुर्ललित, बलोन्मत्त कीचक मत्स्यराजाचा मेहुणा कसा झाला?
4.21.7
दृष्ट्वापि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम् ।
नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ॥ ४.२१.७ ॥
सूतपुत्राने मारलेल्या आपल्या प्रिय पत्नीला पाहूनही ते वीर विचलित झाले नाहीत. त्यांनी त्याच्याविषयी काय केले?
4.21.8
त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
एतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ॥ ४.२१.८ ॥
हे राजा, तुमचा हा पुढचा प्रश्न कुरूंची कीर्ती वाढवणारा आहे. हे सर्व मी येथे सविस्तर सांगेन.
4.21.9
ब्राह्मण्यां क्षत्रियाञ्जातः सूतो भवति पार्थिव ।
प्रातिलोम्येन जातानां स ह्येको द्विज एव तु ॥ ४.२१.९ ॥
हे राजा, ब्राह्मण स्त्रीपासून क्षत्रिय पुरुषापासून जन्मलेला सूत होतो. प्रतिलोम क्रमाने जन्मलेल्यांमध्ये तोच एकटा द्विज आहे.
4.21.10
रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम् ।
क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ॥ ४.२१.१० ॥
द्विजांची कर्मे करणाऱ्याला 'रथकार' म्हणतात. तो क्षत्रियापेक्षा कनिष्ठ, पण वैश्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे म्हणतात.
4.21.11
सह सूतेन संबन्धः कृतः पूर्वं नराधिपैः ।
तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ॥ ४.२१.११ ॥
पूर्वी राजांनी सूताशी संबंध केला होता. परंतु प्रतिलोम संबंधामुळे त्याला 'राजा' ही उपाधी मिळत नाही.
4.21.12
तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः ।
उपजीव्यं च यत्क्षेत्रं राजन्सूतेन वै पुरा ॥ ४.२१.१२ ॥
त्यांचा सूतविषय सूतांच्या नावाने ठरवला गेला. हे राजा, पूर्वी सूत ज्या भूमीवर उपजीविका करीत असे, तीही त्याचीच होती.
4.21.13
सूतानामधिपो राजा केकयो नाम विश्रुतः ।
राजकन्यासमुद्भूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ॥ ४.२१.१३ ॥
सूतांचा अधिपती केकय नावाचा राजा प्रसिद्ध होता. राजकन्येपासून जन्मलेला तो सारथ्यात अतुलनीय होता.
4.21.14
पुत्रास्तस्य कुरुश्रेष्ठ मालव्यां जझिरे तदा ।
कीचका इति विख्याताः शतं षट् चैव भारत ॥ ४.२१.१४ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, तेव्हा मालवीपासून त्याला कीचक नावाने प्रसिद्ध असे एकशे सहा पुत्र झाले, हे भारता.
4.21.15
तेषामासीद्बलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो ।
अग्रजो बलसंमत्तस्तेनासीत्सूतषट्शतम् ॥ ४.२१.१५ ॥
त्यांच्यात बलश्रेष्ठ कीचक होता, सर्वजित, हे प्रभो. बलाच्या मदाने उन्मत्त असा तो ज्येष्ठ होता; त्याच्यापासून सहाशे सूत झाले.
4.21.16
मालव्या एव कौरव्य तत्र ह्यवरजाऽभवत् ।
तस्यां केकयराज्ञस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ॥ ४.२१.१६ ॥
हे कौरव्या, मालवीपासूनच तेथे धाकटी जन्मली. तिच्यापासून केकयराजाची कन्या सुदेष्णा झाली.
4.21.17
तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददौ मुदा ।
सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ॥ ४.२१.१७ ॥
केकयाने तिला आनंदाने मत्स्यराजा विराटाला दिले. सुरथा मृत झाल्यावर श्वेताची माता कौसल्या (होती).
4.21.18
श्वेते विनष्टे शङ्खे च गते मातुलवेश्मनि ।
सुदेष्णां महिषीं लब्ध्वा राज दुःखमपानुदत् ॥ ४.२१.१८ ॥
श्वेत नष्ट झाल्यावर आणि शंख मामाच्या घरी गेल्यावर, राजाने सुदेष्णेला पट्टमहिषी म्हणून मिळवून दुःख दूर केले.
4.21.19
उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते ।
सुदेष्णा सुषुवे देवी कैकेयी कुलवृद्धये ॥ ४.२१.१९ ॥
हे पृथ्वीपते, विराटापासून देवी सुदेष्णा कैकेयीने कुलवृद्धीसाठी उत्तर आणि उत्तरा यांना जन्म दिला.
4.21.20
मातृष्वसृसुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम् ।
सदा परिचरन्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुखी ॥ ४.२१.२० ॥
हे राजा, कीचक आपल्या मावशीच्या कन्येची, त्या निर्दोष स्त्रीची, प्रेमाने सदैव सेवा करत विराटाच्या घरी सुखाने राहिला.
4.21.21
भ्रातरश्चास्य विक्रान्ताः सर्वे च तमनुव्रताः ।
विराटस्यैव संहृष्टा बलं कोशं त्ववर्धयन् ॥ ४.२१.२१ ॥
त्याचे पराक्रमी बंधू सर्वजण त्याचे अनुयायी होऊन आनंदाने विराटाचे सैन्य आणि भांडार वाढवू लागले.
4.21.22
कालेया नाम ते दैत्याः प्रायशो भुवि विश्रुताः ।
जझिरे कीचका राजन्बाणो ज्येष्ठस्तथाऽभवत् ॥ ४.२१.२२ ॥
हे राजा, पृथ्वीवर प्रायः कालेय नावाने प्रसिद्ध असलेले ते दैत्य कीचक म्हणून जन्मले; त्यांत ज्येष्ठ बाण झाला.
4.21.23
स हि सर्वास्रसंपन्नो बलवान्भीमविक्रमः ।
कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ॥ ४.२१.२३ ॥
तो सर्व अस्त्रांनी संपन्न, बलवान आणि भयंकर पराक्रमी कीचक मर्यादा सोडून माणसांना भय देणारा झाला.
4.21.24
तं प्राप्य बलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः ।
जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानवान्पुरा ॥ ४.२१.२४ ॥
बलाने मदोन्मत्त झालेल्या त्या कीचकाला मिळवून पृथ्वीपती विराटाने, पूर्वी इंद्राने दानवांना जिंकले तसे, सर्व शत्रूंना जिंकले.
4.21.25
मेखलांश्च त्रिगर्तांश्च दशार्णांश्च कशेरुकान् ।
मालवांश्चैव यवनान्सिलिन्दान्काशिकोसलान् ॥ ४.२१.२५ ॥
मेखलांना, त्रिगर्तांना, दशार्णांना, कशेरुकांना, मालवांना, यवनांना, सिलिंदांना, काशी-कोसलांना (जिंकले).
4.21.26
करदांश्च निषिद्धांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा ।
पुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्च तङ्कणान्परतङ्कणान् ॥ ४.२१.२६ ॥
करदांना, निषिद्धांना, शिवांना, मचुलकांना, पुलिंदांना, कलिंगांना, तङ्कणांना, परतङ्कणांना (जिंकले).
4.21.27
अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः ।
कीचकेन रणे भग्ना विद्रवन्ति दिशो दश ॥ ४.२१.२७ ॥
इतर अनेक शूर, नाना जनपदांचे राजे कीचकाकडून रणांगणात पराभूत होऊन दहा दिशांना पळाले.
4.21.28
तमेवंवीर्यसंपन्नं नागायुतसमं बले ।
विराटस्तत्र सेनायाश्चकार पतिमात्मनः ॥ ४.२१.२८ ॥
अशा पराक्रमी, बलात दहा हजार हत्तींसमान अशा त्याला विराटाने तेथे आपल्या सेनेचा अधिपती केले.
4.21.29
विराटभ्रातरश्चैव दश दाशरथेः समाः ।
ते चैनानन्ववर्तन्त कीचकान्बलवत्तरान् ॥ ४.२१.२९ ॥
विराटाचे दहा भाऊ, दशरथपुत्रांसारखे, तेही त्या अधिक बलवान कीचकांचे अनुसरण करू लागले.
4.21.30
एवंविधबलो भीमः कीचकस्ते च तद्विधाः ।
राज्ञः स्याला महात्मानो विराटस्य हितैषिणः ॥ ४.२१.३० ॥
असा बलवान भयंकर कीचक आणि त्याच्यासारखे, राजा विराटाचे महात्मे मेहुणे होते, विराटाचे हितचिंतक.
4.21.31
एतत्ते कथितं सर्वं कीचकस्य पराक्रमम् ।
द्रौपदी न शशापैनं यस्मात्तद्गदतः शृणु ॥ ४.२१.३१ ॥
कीचकाचा हा सर्व पराक्रम मी तुला सांगितला. द्रौपदीने त्याला शाप का दिला नाही ते ऐक.
4.21.32
रक्षन्ति हि तपः क्रोधादृषयो न शपन्ति च ।
जानन्ती तद्यथातत्त्वं द्रौपदी न शशाप तम् ॥ ४.२१.३२ ॥
ऋषी क्रोधापासून आपले तप रक्षण करतात, म्हणून शाप देत नाहीत. हे तत्त्व जाणून द्रौपदीने त्याला शाप दिला नाही.
4.21.33
क्षमा धर्मः क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा तपः ।
क्षमा सत्यं क्षमा शीलं क्षमा सर्वमिति श्रुतिः ॥ ४.२१.३३ ॥
क्षमा हाच धर्म, क्षमा हेच दान, क्षमा हाच यज्ञ, क्षमा हाच तप. क्षमा हेच सत्य, क्षमा हेच शील, क्षमा हेच सर्व — अशी श्रुती आहे.
4.21.34
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
एतत्सर्वं विजानन्ती सा क्षमामन्वपद्यत ॥ ४.२१.३४ ॥
क्षमाशीलांसाठी हा लोक आहे आणि परलोकही त्यांचाच आहे. हे सर्व जाणून तिने क्षमेचा आश्रय घेतला.
4.21.35
भर्तॄणां मतमाज्ञाय क्षमिणां धर्मचारिणाम् ।
नाशपत्तं विशालाक्षी सती शक्ताऽपि भारत ॥ ४.२१.३५ ॥
हे भारता! पतिव्रता आणि विशाल नेत्रांची ती द्रौपदी, धर्माचरण करणाऱ्या क्षमाशील पतींची इच्छा जाणून, समर्थ असूनही तिने त्याला शाप दिला नाही.
4.21.36
पाण्डवाश्चापि ते सर्वे द्रौपदीं प्रेक्ष्य दुःखिताम् ।
क्रोधाग्निनाऽप्यदह्यन्त तदा लञ्जाव्यपेक्षया ॥ ४.२१.३६ ॥
तेव्हा पांडव सर्वही दुःखी द्रौपदीला पाहून क्रोधाग्नीने जळू लागले; तरी लाजेच्या विचाराने ते संयमी राहिले.
4.21.37
अथ भीमो महाबाहुः मूदयिष्यंस्तु कीचकम् ।
वारितो धर्मपुत्रेण वेलयेव महोदधिः ॥ ४.२१.३७ ॥
तेव्हा महाबाहू भीम कीचकाला चिरडून टाकणार होता, पण धर्मपुत्राने त्याला थांबवले, जसा किनारा महासागराला अडवतो.
4.21.38
संधार्य मनसा रोषं दिवारात्रं विनिश्वसन् ।
महानसे तदा कृच्छ्रात्सुष्वाप रजनीं च ताम् ॥ ४.२१.३८ ॥
मनातील क्रोध दाबून, रात्रंदिवस दीर्घ उसासे टाकत, तेव्हा भीम त्या रात्री स्वयंपाकघरात मोठ्या कष्टाने झोपला.