महाभारत · अध्याय 4.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.50.1
कृपस्य वचनं श्रुत्वा कर्णो राजन्युधांपतिः ।
पुनः प्रोवाच संरब्धो गर्हयन्ब्राह्मणं कृपम् ॥ ४.५०.१ ॥
हे राजा, कृपाचे बोलणे ऐकून योद्ध्यांचा स्वामी कर्ण पुन्हा संतप्त होऊन ब्राह्मण कृपाची निंदा करत बोलला.
4.50.2
लक्षयाम्यहमाचार्यं भयाद्भक्तिं गतं रिपौ ।
भीतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनञ्जयम् ॥ ४.५०.२ ॥
हे आचार्या, भीतीमुळे आपली भक्ती शत्रूकडे गेल्याचे मी पाहतो. भिलेल्याने युद्ध करू नये; मी धनंजयाशी लढेन.
4.50.3
ननु वारुणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्वहीनस्य ते वृथा ॥ ४.५०.३ ॥
वारुणास्त्र, आग्नेयास्त्र, याम्यास्त्र, वायव्यास्त्र आणि ब्रह्मशिरस्त्र — हे सर्व धैर्यहीन तुझ्यासाठी व्यर्थ आहेत.
4.50.4
मित्रकार्यं कृतमिदं पितापुत्रैर्महारथैः ।
भर्तृपिण्डश्च निर्विष्टो यथेष्टं गन्तुमर्हथ ॥ ४.५०.४ ॥
मित्राचे कर्तव्य या महारथी पिता-पुत्रांनी पार पाडले आहे; स्वामीचे अन्नही खाल्ले आहे. आता तुम्हाला हवे तिकडे जाऊ शकता.
4.50.5
भिक्षां हरस्व नित्यं त्वं यज्ञाननुचरस्व च ।
आमन्त्रणानि भुङ्क्षाद्य माऽस्मान्युद्धेन भीषय ॥ ४.५०.५ ॥
तू नेहमी भिक्षा माग आणि यज्ञांची सेवा कर; आज निमंत्रणांचे भोजन कर, आणि युद्धाने आम्हाला भिववू नकोस.
4.50.6
भार्गवास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथिवीमिमाम् ।
किं पुनः पाण्डुपुत्राणामेकमर्जुनमाहवे ॥ ४.५०.६ ॥
माझ्याकडून सोडलेले भार्गवास्त्र ही पृथ्वीसुद्धा जाळू शकते; मग पांडुपुत्रांपैकी एक अर्जुन युद्धात काय?
4.50.7
आगमिष्यन्ति पदवीं मात्स्याः पाण्डवमाश्रिताः ।
कीचकानां तु बलिनां शत्रुसेनावमर्दिनाम् ॥ ४.५०.७ ॥
पाण्डवांचा आश्रय घेतलेले मत्स्य येतील; पण कीचक बलवान आहेत, शत्रुसेनेचे मर्दन करणारे आहेत.
4.50.8
तानहं निहनिष्यामि भवता गम्यतां गृहम् ।
किं वेदवादिनां कार्यं परस्नेहानुभाषिणाम् ॥ ४.५०.८ ॥
मी त्यांना ठार करीन; तुम्ही घरी जा. वेदवचन बोलणाऱ्यांचे आणि परस्नेहाचे बोल बोलणाऱ्यांचे यात काय काम?
4.50.9
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अश्वत्थामा प्रतापवान् ।
उवाच वदतांश्रेष्ठो दुर्योधनमवेक्ष्य च ॥ ४.५०.९ ॥
त्याचे ते बोल ऐकून पराक्रमी अश्वत्थामा, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, दुर्योधनाकडे पाहून म्हणाला.
4.50.10
न च तावञ्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः ।
न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे ॥ ४.५०.१० ॥
अजून गायी जिंकलेल्या नाहीत, सीमाप्रदेशातही गेलो नाही, हस्तिनापुरालाही पोहोचलो नाही; तरीही, कर्णा, तू बढाई मारतोस.
4.50.11
बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः ।
तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यन्नृपः ॥ ४.५०.११ ॥
श्रेष्ठ द्विज अनेक धर्मशास्त्रे वाचतात; त्यांत कुठे असे पाहिले आहे का की राजा द्यूतात जिंकला जावा?
4.50.12
संग्रामान्विपुलाञ्जित्वा लब्धा च विपुलं धनम् ।
विजित्य च महीं कृत्स्नां नेह कत्थन्ति पण्डिताः ॥ ४.५०.१२ ॥
मोठमोठी युद्धे जिंकून, विपुल धन मिळवून, सर्व पृथ्वी जिंकूनही पंडित येथे बढाई मारत नाहीत.
4.50.13
पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः ।
तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान् ॥ ४.५०.१३ ॥
अग्नी न बोलता पचन करतो, सूर्य मौन राहून प्रकाशतो, आणि पृथ्वी मौन राहून चरांचर लोकांना धारण करते.
4.50.14
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि महर्षिभिः ।
धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति ॥ ४.५०.१४ ॥
चार वर्णांची कर्मे महर्षींनी विहित केली आहेत; ज्यांच्याद्वारे धन मिळवायचे, ती करणारा दोषी होत नाही.
4.50.15
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा ।
क्षत्रियो धनमाहृत्य यजेतैव न याजयेत् ॥ ४.५०.१५ ॥
ब्राह्मणाने वेदांचे अध्ययन करून इतरांचे यज्ञ करवावेत किंवा स्वतः यज्ञ करावा; क्षत्रियाने धन मिळवून स्वतः यज्ञ करावा, इतरांचा यज्ञ करवू नये.
4.50.16
वैश्योऽधिगम्य वित्तानि वार्ताकर्माणि कारयेत् ॥ ४.५०.१६ ॥
वैश्याने धन मिळवून व्यापार आणि शेतीची कामे करावीत.
4.50.17
शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात्रिषु वर्णेषु नित्यशः ।
वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः ॥ ४.५०.१७ ॥
शूद्राने नेहमी तीन वर्णांची सेवा करावी; वंदन व योगविधींनुसार, नम्र उपजीविका स्वीकारून.
4.50.18
वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् ।
प्रकुर्वन्ति महाभागा यज्ञान्सुविपुलानपि ॥ ४.५०.१८ ॥
शास्त्राप्रमाणे वागून, ही पृथ्वी मिळवूनही महाभाग्यवान लोक अनेक विपुल यज्ञ करतात.
4.50.19
का जातिस्तेषु सूतेयं केऽपि मन्त्राः क्रियाश्च काः ।
केयं वर्णेषु या राज्ञो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु ॥ ४.५०.१९ ॥
त्यांच्यामध्ये हा सूत वंश कसा आहे? कोणते मंत्र आणि कोणती कर्मे आहेत? राजाच्या वर्णांमध्ये, बोलणाऱ्या, भोगणाऱ्या आणि शासन करणाऱ्यांमध्ये हा कोणता वर्ण आहे?
4.50.20
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य कर्णं च कुरुसंसाद ।
अश्वत्थामा भृशं क्रुद्धो दुर्योधनमतर्जयत् ॥ ४.५०.२० ॥
कुरु-सभेत दुर्योधन आणि कर्णाकडे पाहून अश्वत्थामा अत्यंत संतापला आणि दुर्योधनाची निर्भर्त्सना करू लागला.
4.50.21
प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियः स्तोष्टुर्महति ।
तथा नृशंसरूपोयं धार्तराष्ट्रश्च निर्घृणः ॥ ४.५०.२१ ॥
द्यूताने राज्य मिळवून कोणता क्षत्रिय महासभेत प्रशंसेस पात्र आहे? हा धृतराष्ट्रपुत्रही क्रूर स्वरूपाचा आणि निर्दय आहे.
4.50.22
तथाऽधिगम्य वित्तानि को विकत्थेद्विचक्षणः ।
निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा ॥ ४.५०.२२ ॥
असे धन मिळवून कोणता शहाणा माणूस बढाई मारेल? फसवणूक आणि लबाडीच्या उपायांनी शिकाऱ्यासारखा वागणारा.
4.50.23
कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनञ्जयम् ।
नकुलं सहदेवं वा धनं येषां त्वया हृतम् ॥ ४.५०.२३ ॥
कोणत्या द्वैरथ युद्धात तू धनंजयाला जिंकलेस? किंवा नकुल-सहदेवांना, ज्यांचे धन तू हरण केलेस?
4.50.24
युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनांवरः ।
इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा ॥ ४.५०.२४ ॥
युधिष्ठिर कशात पराभूत झाला? बलवानांमध्ये श्रेष्ठ भीम कशात? पूर्वी कोणत्या संग्रामात तू इंद्रप्रस्थ जिंकलेस?
4.50.25
तथैव कतमद्युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया ।
एकवस्त्रा सभां नीता क्षुद्रकर्मन्रजस्वला ॥ ४.५०.२५ ॥
त्याचप्रमाणे कोणत्या द्यूतात तू कृष्णेला जिंकलास? एकवस्त्रा, रजस्वला असताना तिला सभेत नेले — हे क्षुद्र कर्म करणाऱ्या, कोणत्या खेळात?
4.50.26
मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा ।
क्षुद्रं कर्म समास्थाय तत्र किं विदुरोऽब्रवीत् ॥ ४.५०.२६ ॥
सार शोधणारा जसा चंदनवृक्षाचे मूळ तोडतो, तसे या लोकांचे महान मूळ तू क्षुद्र कर्म करून तोडलेस. तेव्हा विदुर काय म्हणाला?
4.50.27
यथाशक्ति मनुष्याणाममर्षं लक्षयामहे ।
अन्येषामपि सत्वानामपि कीटपिपीलिकैः ॥ ४.५०.२७ ॥
शक्तीनुसार माणसांचा संताप आपण पाहतो; इतर प्राण्यांमध्येही, किडे आणि मुंग्यांमध्येही तो दिसतो.
4.50.28
द्रौपद्याः संपरिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति ।
क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनञ्जयः ॥ ४.५०.२८ ॥
द्रौपदीचा हा महान क्लेश पांडुपुत्र सहन करण्यास योग्य नाही; धृतराष्ट्राच्या पुत्रांच्या नाशासाठीच धनंजय प्रकटला आहे.
4.50.29
त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा ह्याचार्यं क्षेप्तुमिच्छसि ।
वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति ॥ ४.५०.२९ ॥
तू पुन्हा पंडित होऊन आचार्यांचा (द्रोणांचा) अपमान करू इच्छितोस; पण वैराचा अंत करणारा विजयी अर्जुन आमच्यात काहीही शिल्लक ठेवणार नाही.
4.50.30
नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
भयादिह न युद्ध्येरन्पाण्डुपुत्रेण धीमता ॥ ४.५०.३० ॥
देव, गंधर्व, असुर किंवा राक्षस — भीतीमुळेही इथे बुद्धिमान पांडुपुत्राशी युद्ध करणार नाहीत.
4.50.31
यं यमेकोपि संक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति ।
वृक्षं गरुडवद्वेगाद्विनिहत्यान्तमेष्यति ॥ ४.५०.३१ ॥
युद्धात एकटाच क्रोधाने ज्याच्यावर तुटून पडेल, तो गरुडासारख्या वेगाने वृक्षाप्रमाणे त्याला पाडून अंताला जाईल.
4.50.32
त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् ।
वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत् ॥ ४.५०.३२ ॥
तुझ्यापेक्षा पराक्रमात श्रेष्ठ, धनुष्यात इंद्रासमान, युद्धात वासुदेवासमान त्या पार्थाचा कोण सन्मान करणार नाही?
4.50.33
देवं दैवेन युद्ध्येत मानुपेण च मानुपम् ।
अस्त्रं ह्यस्त्रेण यो हन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान् ॥ ४.५०.३३ ॥
देवाशी देव आणि मानवाशी मानव युद्ध करील; अस्त्राने अस्त्र जो हाणील, असा अर्जुनासमान पुरुष कोण?
4.50.34
पुत्रादनवमः शिष्य इति धर्मविदो विदुः ।
एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः ॥ ४.५०.३४ ॥
धर्मज्ञ म्हणतात, शिष्य पुत्रापेक्षा कमी नसतो; या कारणानेही पांडव द्रोणाचा प्रिय आहे.
4.50.35
यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाऽहरः ।
यथाऽनैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवं ॥ ४.५०.३५ ॥
तू जसे द्यूत खेळलास, इंद्रप्रस्थ हरण केलेस, कृष्णेला सभेत ओढून नेलेस, तसेच त्या पांडवाशी युद्ध कर.
4.50.36
अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः ।
दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युद्ध्यतामिह ॥ ४.५०.३६ ॥
तुझा हा मामा, प्राज्ञ, क्षात्रधर्म जाणणारा, वाईट द्यूतात निपुण गांधार शकुनी इथे युद्ध करो.
4.50.37
नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च ।
ज्वलतो निशितान्बाणांस्तांस्तान्क्षिपति गाण्डिवं ॥ ४.५०.३७ ॥
गाण्डीव फासे फेकत नाही, कृत नाही आणि द्वापरही नाही. ते प्रज्वलित तीक्ष्ण बाणच गाण्डीव सोडते, तेच बाण सोडते.
4.50.38
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गृध्रपक्षाः सुतेजनाः ।
नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणाः ॥ ४.५०.३८ ॥
गाण्डीवातून सुटलेले, गिधाडाच्या पिसांचे, अत्यंत धारदार बाण पर्वतांच्या फटीतही थांबत नाहीत; पर्वतांनाही फोडतात.
4.50.39
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाऽग्निर्बडवामुखः ।
कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनञ्जयः ॥ ४.५०.३९ ॥
यम, वायू, मृत्यू आणि बडवामुख अग्नी हे कुठे तरी काही शिल्लक ठेवू शकतात; पण क्रुद्ध धनंजय काहीही शिल्लक ठेवत नाही.
4.50.40
यथा सभायां द्यूतं त्वं मातुलेन महाकरोः ।
तथा युद्धस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षितः ॥ ४.५०.४० ॥
सभेत तू मामासोबत द्यूत खेळलास तसे, हे महाकर्मा, सौबलाने सुरक्षित राहून संग्रामात युद्ध कर.
4.50.41
युद्ध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनञ्जयम् ।
मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवांपदम् ॥ ४.५०.४१ ॥
आचार्य इच्छेनुसार युद्ध करोत; मी धनंजयाशी युद्ध करणार नाही. मत्स्य गोपदापर्यंत आला तर आम्हांला त्याच्याशी युद्ध करावे लागेल.