महाभारत · अध्याय 4.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.52.1
कलाः काष्ठाश्च युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥ ४.५२.१ ॥
कला आणि काष्ठा, मुहूर्त आणि दिवस, अर्धमास आणि मास, नक्षत्रे आणि ग्रह हेही त्याचप्रमाणे जोडले जातात.
4.52.2
ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि ।
एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते ॥ ४.५२.२ ॥
ऋतूही तसेच जोडले जातात, आणि संवत्सरेही. अशा प्रकारे कालविभागाने कालचक्र फिरत राहते.
4.52.3
तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् ।
पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावधिमासकौ ॥ ४.५२.३ ॥
त्यांच्या कालाधिक्याने आणि ज्योतींच्या व्यतिक्रमाने, प्रत्येक पाचव्या वर्षी दोन अधिमास येतात.
4.52.4
एषामभ्यधिका मासाः पञ्च च द्वादश क्षपाः ।
त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः ॥ ४.५२.४ ॥
त्यांचे अधिक मास पाच आणि बारा रात्री आहेत; तेरा वर्षांसाठी असे माझे मत आहे.
4.52.5
पूर्वेद्युरेव निर्वृत्तस्ततो बीभत्सुरागतः ॥ ४.५२.५ ॥
आदल्याच दिवशी संपल्यावर बीभत्सु (अर्जुन) परत आला.
4.52.6
सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः प्रतिश्रुतम् ।
एवमेतद्भ्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः ॥ ४.५२.६ ॥
यांनी जे जे वचन दिले होते ते सर्व यथायोग्य पूर्ण झाले; हे निश्चित जाणून बीभत्सु (अर्जुन) परत आला.
4.52.7
सर्वे पञ्च महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ।
येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः ॥ ४.५२.७ ॥
पाचही महात्मे, सर्व धर्म आणि अर्थ जाणणारे; ज्यांचा राजा युधिष्ठिर आहे, ते धर्मात का अपराध करतील?
4.52.8
कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च कामक्रोधभयादपि ।
स्नेहाद्वा यदि वा मोहाद्धर्मं नात्येति धर्मजः ॥ ४.५२.८ ॥
काम, क्रोध, लोभ, किंवा काम-क्रोध-भयाने, किंवा स्नेहाने वा मोहाने देखील, धर्मज धर्माचे उल्लंघन करत नाही.
4.52.9
अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम् ।
न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्ते ह्यधर्मतः ॥ ४.५२.९ ॥
कुंतीचे पुत्र लोभरहित आहेत आणि त्यांनी दुष्कर कर्मे केली आहेत; केवळ राज्याची इच्छा ते अधर्माने करणार नाहीत.
4.52.10
तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः ।
धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात् ॥ ४.५२.१० ॥
तेव्हा ते कौरवनंदन पराक्रम दाखवण्यास उत्सुक होते; पण धर्मपाशात बद्ध असल्यामुळे ते क्षत्रियव्रतापासून ढळले नाहीत.
4.52.11
यश्चानृत इति ख्यातः स च गच्छेत्पराभवम् ।
वृणुयुर्माणं पार्था नानृतत्वं कथंचन ॥ ४.५२.११ ॥
जो असत्यवादी म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो पराभव पावेल; पार्थ मानाची निवड करतील, कोणत्याही प्रकारे असत्याची नव्हे.
4.52.12
प्राप्ते तु काले स्वानर्थान्नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः ।
अपि वज्रभृता गुप्तांस्तथावीर्या हि पाण्डवाः ॥ ४.५२.१२ ॥
काल आल्यावर ते नरश्रेष्ठ आपली संकटे सोडणार नाहीत; वज्रधारी (इंद्र) याने रक्षिलेले असले तरी पांडव पराक्रमात कमी नाहीत.
4.52.13
प्रतियुद्ध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतांवरम् ॥ ४.५२.१३ ॥
युद्धात सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठाशी आम्ही प्रतियुद्ध करू.
4.52.14
तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम् ।
तत्संविधीयतां शीघ्रं मा वो ह्यर्थोऽभ्यगात्परम् ॥ ४.५२.१४ ॥
म्हणून जगात सज्जनांनी आचरलेले जे कल्याण आहे, ते लवकर योजले जावे; तुमचे प्रयोजन दूर जाऊ नये.
4.52.15
न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव ।
एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः ॥ ४.५२.१५ ॥
हे कौरवा, युद्धात कधीच कोणाला पूर्ण सिद्धी मिळालेली मी पाहत नाही; हे राजेंद्रा, धनंजयाने ती मिळवली आहे.
4.52.16
संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ ।
अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम् ॥ ४.५२.१६ ॥
युद्ध सुरू झाल्यावर अस्तित्व-अनस्तित्व, जय-पराजय यांपैकी एक अवश्य येतो; हे निःसंशय पाहिले गेले आहे.
4.52.17
तस्माद्युद्धोपचरितं कर्म वा धर्मसंहितम् ।
क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः ॥ ४.५२.१७ ॥
म्हणून युद्धविधीला अनुसरून किंवा धर्मानुकूल कर्म लवकर करावे; हे राजेंद्रा, धनंजय येऊन पोहोचला आहे.
4.52.18
एको हि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेच्छरैः ।
भ्रातृभिः सहितो भूत्वा किं पुनः कौरवान्रणे । ॥ ४.५२.१८ ॥
युद्धात एकटाच पार्थ बाणांनी पृथ्वीलाच जाळू शकतो; भावांसह असला तर युद्धात कौरवांचे काय?
4.52.19
तस्मात्सन्धिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे ।
नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवेभ्यः पितामह।
ग्रामं सेनां च दासांश्च स्वल्पं द्रव्यमपि प्रभो ।
युद्धोपचारिकं यत्तु तत्सर्वं संविधीयताम् ॥ ४.५२.१९ ॥
म्हणून, हे कुरुश्रेष्ठा, तुम्हाला योग्य वाटत असेल तर तह करा. हे पितामहा, मी पांडवांना राज्य देणार नाही. हे प्रभो, एक गाव, सेना, दास आणि थोडेसे धनही—युद्धासाठी जे आवश्यक असेल ते सर्व व्यवस्थित केले जावे.
4.52.20
भीष्मस्योपरते वाक्ये तथा दुर्योधनस्य च ।
प्राप्तमर्थ्यं च यद्वाक्यं द्रोणश्वाह द्विजोत्तमः ॥ ४.५२.२० ॥
भीष्मांचे आणि दुर्योधनाचे बोलणे संपल्यावर, योग्य अर्थाचे वचन द्विजोत्तम द्रोणानेही सांगितले.
4.52.21
यत्तु युद्धोपचरितं भवेद्वा धर्मसंहितम् ।
कस्त्वया सदृशो लोके भूयस्त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ४.५२.२१ ॥
युद्धाच्या रीतीस अनुसरून किंवा धर्माला अनुकूल असेल ते, तुमच्यासारखा कोण जगात पुन्हा सांगण्यास योग्य आहे?
4.52.22
अत्र या मामिका बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते ।
सर्वथा हि मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन ॥ ४.५२.२२ ॥
येथे माझी स्वतःची बुद्धी आहे, ती तुम्हाला पसंत असेल तर ऐका. हे कुरुनंदना, मी सर्वथा कल्याणकारक तेच सांगायला हवे.
4.52.23
राजा बलचतुर्भागं क्षिप्रमादाय गच्छतु ।
ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु ।
वयं चार्धेन सैन्यस्य प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् ॥ ४.५२.२३ ॥
राजाने सैन्याचा एक चतुर्थांश भाग लवकर घेऊन जावा. मग दुसरा चतुर्थांश गायी घेऊन जावा. आणि आम्ही अर्ध्या सैन्यानिशी पांडवाशी लढू.
4.52.24
अहं भीष्मश्च कर्णश्च अश्वत्थामा कृपस्तथा ।
प्रतियोत्स्याम बीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम् ॥ ४.५२.२४ ॥
मी, भीष्म, कर्ण, अश्वत्थामा आणि तसेच कृप, दृढ निश्चयाने आलेल्या बीभत्सूशी (अर्जुनाशी) युद्ध करू.
4.52.25
एवं राजा सुगुप्तः स्यान्न क्लैब्यं गन्तुमर्हति ।
मत्स्यं वा पुनरायातमथवापि शतक्रतुम् ।
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ॥ ४.५२.२५ ॥
अशा प्रकारे राजा चांगल्या रीतीने सुरक्षित राहो; त्याने भ्याडेपणाकडे जाणे योग्य नाही. मत्स्यराज (विराट) परत आला तरी, किंवा शतक्रतु (इंद्र) स्वतः आला तरी, समुद्राला किनारा अडवतो तसे मी त्यांना अडवीन.
4.52.26
तद्वाक्यं रुरुचे तेषां द्रोणेनोक्तं महात्मना ।
तथाहि कृतवान्राजा कौरवाणामनन्तरम् ॥ ४.५२.२६ ॥
महात्मा द्रोणाने सांगितलेले ते वचन त्यांना रुचले. कौरवांमध्ये त्यानंतर राजानेही तसेच केले.
4.52.27
भीष्मः प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् ।
सेनामुख्यान्व्यवस्थाप्य व्यूहितुं संप्रचक्रमे ॥ ४.५२.२७ ॥
भीष्माने राजाला पाठवून, त्यानंतर गोधन पाठवून, सेनापतींची नेमणूक करून सैन्याची व्यूहरचना करण्यास आरंभ केला.
4.52.28
द्रोणस्योपरते वाक्ये भीष्मः प्रोवाच बुद्धिमान् ।
आचार्य मध्ये तिष्ठ त्वमश्वत्थामा तु सव्यतः।
कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम् ॥ ४.५२.२८ ॥
द्रोणाचे बोलणे संपल्यावर बुद्धिमान भीष्म म्हणाला: "आचार्या, तुम्ही मध्ये उभे राहा; अश्वत्थामा डाव्या बाजूला असो, आणि बुद्धिमान शारद्वत कृपाने उजव्या बाजूचे रक्षण करावे."
4.52.29
विकर्णश्च महावीर्यो दुर्मुखश्च परन्तपः ।
शकुनिः सौबलश्चैव दुःसहश्च महाबलः ।
द्रोणस्य पार्श्वमजिताः पालयन्तु महाबलाः ॥ ४.५२.२९ ॥
महापराक्रमी विकर्ण, शत्रूंना तापविणारा दुर्मुख, सौबल शकुनी आणि महाबली दुःसह—हे अजेय महाबली द्रोणाच्या पार्श्वभागाचे रक्षण करोत।
4.52.30
अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः ।
अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन् ॥ ४.५२.३० ॥
पुढे सूतपुत्र कर्ण कवचधारी होऊन उभा राहो; मी सर्व सैन्याचे रक्षण करीत मागे उभा राहीन.
4.52.31
सर्वे महारथाः शूरा महेष्वासा महाबलाः ।
युद्ध्यन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि ॥ ४.५२.३१ ॥
सर्व महारथी, शूर, महाधनुर्धर आणि महाबली योद्धे युद्धात यत्नपूर्वक आलेल्या पांडवश्रेष्ठाशी लढोत।
4.52.32
अभेद्यं परसैन्यानां व्यूहं व्यूह्य कुरूत्तमः ।
वज्रगर्भं व्रीहिमुखं पद्मचन्द्रार्धमण्डलम् ॥ ४.५२.३२ ॥
शत्रुसैन्याला अभेद्य असा व्यूह रचून कुरुश्रेष्ठाने—वज्रगर्भ, व्रीहिमुख, पद्म आणि अर्धचंद्रमंडल असा व्यूह उभारला.
4.52.33
तस्य व्यूहस्य पश्चार्धे भीष्मश्चाथोद्यतायुधः ।
सौवर्णं तालमुच्छ्रित्य रथे तिष्ठन्नशोभत ॥ ४.५२.३३ ॥
त्या व्यूहाच्या मागील अर्ध्या भागात, शस्त्रे उंचावलेले भीष्म सुवर्ण ताल-ध्वज उंच करून रथावर उभे राहून शोभू लागले.