Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.143

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.143.1

केशवस्य तु तद्वाक्यं कर्णः श्रुत्वा हितं शुभम् ।
अब्रवीदभिसंपूज्य कृष्णं तं मधुसूदनम् ॥ ५.१४३.१ ॥

केशव के उस हितकारी और शुभ वचन को सुनकर कर्ण ने मधुसूदन कृष्ण का भली-भाँति सम्मान करके कहा।

5.143.2

जानन्मां किं महाबाहो संमोहयितुमिच्छसि ।
योयं पृथिव्याः कार्त्स्न्येन विनाशः समुपस्थितः ॥ ५.१४३.२ ॥

हे महाबाहो, मुझे जानते हुए भी आप मुझे क्यों भ्रमित करना चाहते हैं? यह पृथ्वी का समूचा विनाश सामने उपस्थित हो चुका है।

5.143.3

निमित्तं तत्र शकुनिरहं दुःशासनस्तथा ।
दुर्योधनश्च नृपतिर्धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ॥ ५.१४३.३ ॥

उस (युद्ध) का कारण शकुनि, मैं, दुःशासन तथा धृतराष्ट्र के पुत्र राजा दुर्योधन बने हैं।

5.143.4

असंशयमिदं कृष्ण महद्युद्धमुपस्थितम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च घोरं रुधिरकर्दमम् ॥ ५.१४३.४ ॥

हे कृष्ण, निस्संदेह यह महान युद्ध उपस्थित हो गया है — पाण्डवों और कुरुओं के बीच, रक्त के कीचड़ वाला भयानक युद्ध।

5.143.5

राजानो राजपुत्राश्च दुर्योधनवशानुगाः ।
रणे शस्त्राग्निना दग्धाः प्राप्स्यन्ति यमसादनम् ॥ ५.१४३.५ ॥

दुर्योधन के वश में चलने वाले राजा और राजकुमार युद्ध में शस्त्रों की अग्नि से जलकर यमलोक को प्राप्त होंगे।

5.143.6

स्वप्ना हि बहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसूदन ।
निमित्तानि च घोराणि तथोत्पाताः सुदारुणाः ॥ ५.१४३.६ ॥

हे मधुसूदन, बहुत से भयानक स्वप्न दिखाई दे रहे हैं, और उसी प्रकार भयंकर अपशकुन तथा अत्यंत दारुण उत्पात भी।

5.143.7

पराजयं धार्तराष्ट्रे विजयं च युधिष्ठिरे ।
संसन्त इव वार्ष्णेय विविधा रोमहर्षणाः ॥ ५.१४३.७ ॥

हे वार्ष्णेय, धृतराष्ट्र के पुत्रों की पराजय और युधिष्ठिर की विजय का मानो संकेत देते हुए ये विविध रोंगटे खड़े कर देने वाले (लक्षण दिखाई दे रहे हैं)।

5.143.8

प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः ।
शनैश्चरः पीडयति पीडयन्प्राणिनोऽधिकम् ॥ ५.१४३.८ ॥

प्राजापत्य नक्षत्र (रोहिणी) पर तीक्ष्ण और अत्यंत तेजस्वी ग्रह शनैश्चर (शनि) प्राणियों को अधिक पीड़ा देते हुए उसे पीड़ित कर रहा है।

5.143.9

कृत्वा चाङ्गारको वक्रं ज्येष्ठायां मधुसूदन ।
अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं संगमयन्निव । ॥ ५.१४३.९ ॥

हे मधुसूदन, मंगल ग्रह ज्येष्ठा नक्षत्र में वक्र होकर, मानो मैत्री का संयोग कराते हुए, अनुराधा नक्षत्र को प्राप्त करने की इच्छा कर रहा है।

5.143.10

नूनं महद्भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम् ।
विशेषेण हि वार्ष्णेय चित्रां पीडयते ग्रहः ॥ ५.१४३.१० ॥

हे कृष्ण, निश्चय ही कुरुओं पर महान भय आ उपस्थित हुआ है; हे वार्ष्णेय, विशेष रूप से ग्रह चित्रा नक्षत्र को पीड़ित कर रहा है।

5.143.11

सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपैति च ।
दिवश्चोल्काः पतन्त्येताः सनिर्घाताः सकंपनाः ॥ ५.१४३.११ ॥

चंद्रमा का चिह्न विपरीत हो गया है, और राहु सूर्य के निकट आ गया है; आकाश से ये उल्काएँ गर्जन और कंपन के साथ गिर रही हैं।

5.143.12

निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः ।
पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव ॥ ५.१४३.१२ ॥

हे माधव, हाथी चिंघाड़ते हैं और घोड़े आँसू बहाते हैं; वे न जल का और न ही चारे का आनंद लेते हैं।

5.143.13

प्रादुर्भूतेषु चैतेषु भयमाहुरुपास्थितम् ।
निमित्तेषु महाबाहो दारुणं प्राणिनाशनम् ॥ ५.१४३.१३ ॥

इनके प्रकट होने पर भय निकट आया हुआ कहा जाता है। हे महाबाहु, ये शकुन भयंकर प्राणिनाश के सूचक हैं।

5.143.14

अल्पे भुक्ते पुरीषं च प्रभूतमिह दृश्यते ।
वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव ॥ ५.१४३.१४ ॥

थोड़ा खाने पर भी यहाँ घोड़ों, हाथियों और मनुष्यों का मल प्रचुर मात्रा में दिखाई देता है, हे केशव।

5.143.15

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु सर्वेषु मधुसूदन ।
पराभवस्य तल्लिङ्गमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ ५.१४३.१५ ॥

हे मधुसूदन, धृतराष्ट्र के पुत्रों की सभी सेनाओं में यह पराजय का लक्षण है, ऐसा बुद्धिमान लोग कहते हैं।

5.143.16

प्रहृष्टं वाहनं कृष्ण पाण्डवानां प्रचक्षते ।
प्रदक्षिणा मृगाश्चैव तत्तेषां जयलक्षणम् ॥ ५.१४३.१६ ॥

हे कृष्ण, पाण्डवों के वाहन प्रसन्न हैं, ऐसा कहा जाता है। और मृग दक्षिणावर्त चल रहे हैं; यह उनकी विजय का लक्षण है।

5.143.17

अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केशव ।
वाचश्चाप्यशरीरिण्यस्तकत्पराभवलक्षणम् ॥ ५.१४३.१७ ॥

हे केशव, धृतराष्ट्र के पुत्रों के सभी मृग बाईं ओर मुड़ रहे हैं, और अदृश्य वाणियाँ भी सुनाई दे रही हैं; यह पराजय का लक्षण है।

5.143.18

मयूराः पुण्यशकुना हंससारसचातकाः ।
जीवञ्जीवकसङ्घाश्चाप्यनुगच्छन्ति पाण्डवान् ॥ ५.१४३.१८ ॥

मोर, पुण्य शकुन पक्षी, हंस, सारस और चातक, तथा जीवंजीवक पक्षियों के झुंड पाण्डवों का अनुसरण कर रहे हैं।

5.143.19

गृध्राः कङ्का बकाः श्येना यातुधानास्तथा वृकाः ।
मक्षिकाणां च सङ्घाता अनुधावन्ति कौरवान् ॥ ५.१४३.१९ ॥

गिद्ध, कंक, बगुले, बाज़, यातुधान तथा भेड़िये, और मक्खियों के झुंड कौरवों के पीछे दौड़ते हैं।

5.143.20

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निःस्वनः ।
अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पटहाः किल ॥ ५.१४३.२० ॥

धृतराष्ट्र-पुत्रों की सेनाओं में भेरियों की ध्वनि नहीं है, किंतु पाण्डवों के बिना आघात के ही पटह सचमुच गूँज रहे हैं।

5.143.21

उदपानाश्च नर्दन्ति यथा गोवृषभास्तथा ।
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत्पराभवलक्षणम् ॥ ५.१४३.२१ ॥

कुएँ भी बैलों की भाँति गरजते हैं; धृतराष्ट्र-पुत्रों की सेनाओं में यह उनकी पराजय का लक्षण है।

5.143.22

मांसशोणितवर्षं च वृष्टं देवेन माधव ।
तथा गन्धर्वनगरं भानुमत्समुपस्थितम् ॥ ५.१४३.२२ ॥

हे माधव! देवता ने मांस और रक्त की वर्षा की है, तथा सूर्य के समीप गन्धर्वनगर प्रकट हुआ है।

5.143.23

सप्राकारं सपरिखं सवप्रं चारुतोरणम् ।
कृष्णश्च परिघस्तत्र भानुमावृत्य तिष्ठति ॥ ५.१४३.२३ ॥

प्राकार, परिखा, वप्र और सुंदर तोरणों से युक्त (गन्धर्वनगर) है; और वहाँ काला परिघ सूर्य को घेरकर खड़ा है।

5.143.24

उदयास्तमने संध्ये वेदयन्ती महद्भयम् ।
शिवा च वाशते घोरं तत्पराभवलक्षणम् ॥ ५.१४३.२४ ॥

उदय और अस्त के समय की संध्याएँ महान भय को सूचित करती हैं; और सियारिन भयंकर रूप से चीखती है — यह उनकी पराजय का लक्षण है।

5.143.25

एकपक्षाक्षिचरणाः पक्षिणो मधुसूदन ।
उत्सृजन्ति महद्धोरं तत्पराभवलक्षणम् ॥ ५.१४३.२५ ॥

हे मधुसूदन, एक पंख, एक आँख और एक पैर वाले पक्षी महान और भयानक शब्द करते हैं — वह पराजय का लक्षण है।

5.143.26

कृष्णग्रीवाश्च शकुना रक्तपादा भयानकाः ।
सन्ध्यामिमुखा यान्ति तत्पराभवलक्षणम् ॥ ५.१४३.२६ ॥

काली गर्दन और लाल पैरों वाले भयानक पक्षी संध्या की ओर मुख करके उड़ते हैं — वह पराजय का लक्षण है।

5.143.27

ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि गुरूंश्च मधुसूदन ।
भृत्यान्भक्तिमतश्चापि तत्पराभवलक्षणम् ॥ ५.१४३.२७ ॥

हे मधुसूदन, वह पहले ब्राह्मणों और गुरुओं से द्वेष करता है, और भक्तिमान सेवकों से भी — वह पराजय का लक्षण है।

5.143.28

पूर्वा दिग्लोहिताकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा ।
आमपात्रप्रतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन। ॥ ५.१४३.२८ ॥

पूर्व दिशा रक्त के समान रंग वाली है, और दक्षिण शस्त्र के रंग वाली; पश्चिम कच्चे पात्र के समान है, हे मधुसूदन।

5.143.29

उत्तरा शङ्खवर्णाभा दिशां वर्णा उदाहृताः ।
प्रदीप्ताश्च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव। ॥ ५.१४३.२९ ॥

उत्तर शंख के रंग की आभा वाली है — ये दिशाओं के रंग कहे गए हैं; और हे माधव, धृतराष्ट्र के पुत्र की सब दिशाएँ प्रज्वलित हैं।

5.143.30

महद्भयं वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पातदर्शने ।
सहस्रपादं प्रासादं स्वप्नान्ते स्म युधिष्ठिरः। ॥ ५.१४३.३० ॥

उन उत्पातों के दर्शन में वे महान भय का संकेत देते हैं; स्वप्न के अंत में युधिष्ठिर ने सहस्र पाये वाले प्रासाद को देखा।

5.143.31

अधिरोहन्मया दृष्टः सह भ्रातृभिरच्युत ।
श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे वै शुक्लवाससः । ॥ ५.१४३.३१ ॥

हे अच्युत, मैंने स्वप्न में भाइयों के साथ (उस प्रासाद पर) चढ़ते हुए देखा; सभी श्वेत पगड़ियाँ और श्वेत वस्त्र धारण किए दिखाई दे रहे थे।

5.143.32

आसनानि च शुभ्राणि सर्वेषामुपलक्षये ।
तव चापि मया कृष्ण स्वप्नान्ते रुधिराविला । ॥ ५.१४३.३२ ॥

और मैंने सबके उज्ज्वल आसन देखे; हे कृष्ण, स्वप्न के अंत में मैंने तुम्हारी (भूमि भी) रक्त से सनी देखी।

5.143.33

आन्त्रेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन ।
अस्थिसञ्चयमारूढश्चामितौजा यधिष्ठिरः । ॥ ५.१४३.३३ ॥

हे जनार्दन, पृथ्वी को आँतों से घिरी देखा; और अमित तेजस्वी युधिष्ठिर को अस्थियों के ढेर पर चढ़ा देखा।

5.143.34

सुवर्णपात्र्यां संहृष्टो भुक्तवान्घृतपायसम् ।
युधिष्ठिरो मया दृष्टो ग्रसमानो वसुन्धराम्। ॥ ५.१४३.३४ ॥

स्वर्ण-पात्र में प्रसन्न होकर घी-खीर खाते हुए मैंने युधिष्ठिर को देखा, जो पृथ्वी को निगल रहे थे।

5.143.35

उच्चं पर्वतमारूढो भीमकर्मा वृकोदरः ।
गदापाणिर्नरव्याघ्रो ग्रसन्निव महीमिमाम् ॥ ५.१४३.३५ ॥

भयंकर कर्म करने वाला वृकोदर (भीम), हाथ में गदा लिए, नरव्याघ्र, मानो इस पृथ्वी को निगलते हुए ऊँचे पर्वत पर चढ़ा था।

5.143.36

क्षपयिष्यति नः सर्वान्स सुव्यक्तं महारणे ।
विदितं मे हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन् ॥ ५.१४३.३६ ॥

वह महायुद्ध में हम सबका निश्चय ही नाश कर देगा। हे हृषीकेश, यह मुझे स्पष्ट ज्ञात है—वह परम तेज से दीप्त है।

5.143.37

पाण्डुरं गजमारूढो गाण्डीवी स धनञ्जयः ।
त्वया सार्धं हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन् ॥ ५.१४३.३७ ॥

श्वेत हाथी पर सवार गाण्डीवधारी वह धनञ्जय, हे हृषीकेश, आपके साथ परम तेज से दमकते हुए।

5.143.38

यूयं सर्वे वधिष्यध्वं तत्र मे नास्ति संशयः ।
पार्थिवान्समरे कृष्ण दुर्योधनपुरोगमान् ॥ ५.१४३.३८ ॥

तुम सब वहाँ युद्ध में उन्हें मार डालोगे, इसमें मुझे संदेह नहीं है — हे कृष्ण, दुर्योधन के आगे चलने वाले राजाओं को।

5.143.39

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
शुक्लकेयूरकण्ठत्राः शुक्लमाल्याम्बरावृताः ॥ ५.१४३.३९ ॥

नकुल, सहदेव, सात्यकि और महारथी — श्वेत बाजूबंद और कंठ-कवच धारण किए, श्वेत माला और वस्त्रों से आवृत।

5.143.40

अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनमुत्तमम् ।
त्रय एते मया दृष्टाः पाण्डुरच्छत्रवाससः ॥ ५.१४३.४० ॥

उत्तम नरवाहन पर आरूढ नरव्याघ्र — ये तीन मुझे दिखाई दिए, जिनके छत्र और वस्त्र श्वेत हैं।

5.143.41

श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते त्रय एते जनार्दन ।
धार्तराष्ट्रेषु सैन्येषु तान्विजानीहि केशव ॥ ५.१४३.४१ ॥

हे जनार्दन, श्वेत पगड़ी वाले ये तीन दिखाई देते हैं। धृतराष्ट्र-पुत्रों की सेनाओं में उन्हें पहचानो, हे केशव।

5.143.42

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
रक्तोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे माधव पार्थिवाः ॥ ५.१४३.४२ ॥

अश्वत्थामा, कृप और सात्वत कृतवर्मा — और हे माधव, सभी राजा लाल पगड़ी पहने दिखाई दे रहे हैं।

5.143.43

उष्ट्रप्रयुक्तमारूढौ भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
मया सार्धं महाबाहो धार्तराष्ट्रेण वा विभो ॥ ५.१४३.४३ ॥

ऊँटों से जुते रथ पर सवार भीष्म और द्रोण, दोनों महारथी, मेरे साथ या धृतराष्ट्र के पुत्र के साथ, हे महाबाहो, हे विभो।

5.143.44

अगस्त्यशास्तां च दिशं प्रयाताः स्म जनार्दन ।
अचिरेणैव कालेन प्राप्स्यामो यमसादनम् ॥ ५.१४३.४४ ॥

हे जनार्दन, अगस्त्य द्वारा शासित दिशा की ओर हम जा चुके होंगे; शीघ्र ही समय आने पर हम यमलोक को पहुँचेंगे।

5.143.45

अहं चान्ये च राजानो यच्च तत्क्षत्रमण्डलम् ।
गाण्डिवाग्निं प्रवेक्ष्याम इति मे नास्ति संशयः ॥ ५.१४३.४५ ॥

मैं, अन्य राजा और वह क्षत्रिय-मण्डल, हम सब गाण्डीव की अग्नि में प्रवेश करेंगे, इसमें मुझे कोई संशय नहीं है।

5.143.46

अपस्थितविनाशेयं नूनमद्य वसुंधरा ।
यथा हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव ॥ ५.१४३.४६ ॥

आज निश्चय ही यह पृथ्वी विनाश के निकट खड़ी है, क्योंकि हे कर्ण, जैसे मेरी बात तुम्हारे हृदय में नहीं उतरती।

5.143.47

सर्वेषां तात भूतानां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ५.१४३.४७ ॥

हे तात, सभी प्राणियों का विनाश निकट आ जाने पर, नीति जैसा दिखने वाला अनय हृदय से नहीं हटता।

5.143.48

अपि त्वां कृष्ण पश्यामो जीवन्तोऽस्मान्महारणात् ।
समुत्तीर्णा महाबाहो वीरक्षत्रविनाशनात् ॥ ५.१४३.४८ ॥

हे कृष्ण, शायद हम जीवित रहते हुए, हे महाबाहो, इस महायुद्ध से, वीर क्षत्रियों के विनाश से पार उतरकर तुम्हें देख सकें।

5.143.49

अथवा सङ्गमः कृष्ण स्वर्गे नो भविता ध्रुवम् ।
तत्रेदानीं समेष्यामः पुनः सार्धं त्वयानघ ॥ ५.१४३.४९ ॥

अथवा हे कृष्ण, स्वर्ग में हमारा मिलन निश्चित होगा। हे निष्पाप, वहाँ अब हम आपके साथ फिर मिलेंगे।

5.143.50

इत्युक्त्वा माधवं कर्णः परिष्वज्य च पीडितम् ।
विसर्जितः केशवेन रथोपस्थादवातरत् ॥ ५.१४३.५० ॥

ऐसा कहकर कर्ण ने पीड़ित माधव को गले लगाया, और केशव द्वारा विदा किए जाने पर रथ की बैठक से नीचे उतर गया।

5.143.51

ततः स्वरथामस्थाय जाम्बूनदविभूषितम् ।
महात्मा वै निववृते राधेयो दीनमानसः ॥ ५.१४३.५१ ॥

फिर जम्बूनद स्वर्ण से सुसज्जित अपने रथ पर चढ़कर महात्मा राधेय कर्ण, दुखी मन से, लौट गया।

5.143.52

ततः शीघ्रतरं प्रायात्केशवः सहसात्यकिः ।
पुनरुच्चारयन्वाणीं याहि याहीति सारथिम् ॥ ५.१४३.५२ ॥

फिर केशव सात्यकि के साथ सहसा और भी तेज़ चल पड़े, और सारथी से बार-बार कहते हुए बोले — चलो, चलो।