Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.23

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.23.1

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य सञ्जयः ।
उपप्लाव्यं ययौ द्रष्टुं पाण्डवानमितौजसः ॥ ५.२३.१ ॥

राजा धृतराष्ट्र के वचन सुनकर संजय अमित तेजस्वी पाण्डवों को देखने के लिए उपप्लाव्य नगर को गए।

5.23.2

स तु राजानमासाद्य कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अभिवाद्य ततः पूर्वं सूतपुत्रोऽभ्यभाषत ॥ ५.२३.२ ॥

वह सूतपुत्र राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर के पास पहुँचे, पहले उन्हें प्रणाम किया और फिर बोले।

5.23.3

गवल्गणिः सञ्जयः सूतसूनु-
रजातशत्रुमवदत्प्रतीतः।
दिष्ट्या राजंस्त्वामरोगं प्रपश्ये ।
सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम् ॥ ५.२३.३ ॥

गवल्गण के पुत्र सूतपुत्र संजय प्रसन्न होकर अजातशत्रु युधिष्ठिर से बोले — हे राजन, सौभाग्य से मैं आपको स्वस्थ और सहायकों सहित इन्द्र के समान देख रहा हूँ।

5.23.4

अनामयं पृच्छति त्वाम्बिकेयो ।
वृद्धो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी ।
कच्चिद्भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यो ।
धनञ्जयस्तौ च माद्रीतनूजौ ॥ ५.२३.४ ॥

आपका कुशल पूछते हैं अम्बिका-पुत्र वृद्ध, बुद्धिमान राजा धृतराष्ट्र। क्या भीम, पाण्डवों में अग्रगण्य, कुशल हैं? और धनंजय तथा माद्री के दोनों पुत्र भी?

5.23.5

कच्चित्कृष्णा द्रौपदी राजपुत्री ।
सत्यव्रता वीरपत्नी सुपुत्रा।
मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि त्व-
मिष्टान्कामान्भारत स्वस्तिकामः ॥ ५.२३.५ ॥

राजकुमारी कृष्णा द्रौपदी, सत्यव्रता, वीरों की पत्नी, सुपुत्रों वाली और मनस्विनी — क्या वह कुशल है? हे भारत, आप जिन इष्ट कामनाओं की इच्छा रखते हैं, वे सब आपका कल्याण चाहने वाली उसी के साथ पूरी हों।

5.23.6

गावल्गणे सञ्जय स्वागतं ते ।
प्रीतात्माऽहं त्वाऽभिनन्दामि सूत।
अनामयं प्रतिमाने तवाहं ।
सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन् ॥ ५.२३.६ ॥

हे गावल्गण के पुत्र सञ्जय, तुम्हारा स्वागत है। मेरा मन प्रसन्न है, मैं तुम्हारा अभिनन्दन करता हूँ, हे सूत। तुम्हारे विषय में मैं कुशल मानता हूँ, और मैं अपने छोटे भाइयों के साथ कुशल हूँ, हे विद्वान।

5.23.7

चिरादिदं कुशलं भारतस्य ।
श्रुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत।
मन्ये साक्षाद्दृष्टमहं नरेन्द्रं ।
दृष्ट्वैव त्वां सञ्जय प्रीतियोगात् ॥ ५.२३.७ ॥

बहुत समय बाद भरतवंश के राजा और कौरवों के वृद्ध का कुशल-समाचार सुनकर, हे सूत, मैं मानता हूँ मानो मैंने स्वयं उस नरेन्द्र को देखा। हे सञ्जय, तुम्हें देखकर ही स्नेह के बंधन से मुझे ऐसा लगा।

5.23.8

पितामहो नः स्थविरो मनस्वी ।
महाप्राज्ञः सर्वधर्मोपपन्नः।
सकौरव्यः कुशली तात भीष्मो ।
यथापूर्वं वृत्तिरस्त्यस्य कच्चित् ॥ ५.२३.८ ॥

हमारे पितामह, वृद्ध, मनस्वी, महाप्राज्ञ और सब धर्मों से युक्त भीष्म, हे तात, कौरवों सहित कुशल तो हैं? क्या उनका आचरण पहले जैसा ही है?

5.23.9

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो ।
वैचित्रवीर्यः कुशली महात्मा।
महाराजो बाह्लिकः प्रातिपेयः ।
कच्चिद्विद्वान्कुशली सूतपुत्र ॥ ५.२३.९ ॥

क्या राजा धृतराष्ट्र अपने पुत्रों सहित कुशल हैं? क्या विचित्रवीर्य के महात्मा पुत्र कुशल हैं? क्या महाराज बाह्लीक, प्रतीप के पुत्र, कुशल हैं? हे सूतपुत्र, क्या विद्वान (विदुर) कुशल हैं?

5.23.10

स सोमदत्तः कुशली तात कच्चि-
द्भूरिश्रवाः सत्यसन्धः शलश्च।
द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च विप्रो ।
महेष्वासाः कच्चिदेतेऽप्यरोगाः ॥ ५.२३.१० ॥

हे तात, क्या सोमदत्त कुशल हैं? क्या सत्यप्रतिज्ञ भूरिश्रवा और शल, पुत्र सहित द्रोण, विप्र कृप, ये महान धनुर्धर भी रोगमुक्त हैं?

5.23.11

सर्वे कुरुभ्यः स्पृहयन्ति सञ्जय ।
धनुर्धरा ये पृथिव्यां प्रधानाः ।
महाप्रज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता ।
धनुर्भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम् ॥ ५.२३.११ ॥

हे सञ्जय, पृथ्वी पर जो धनुर्धर प्रमुख हैं, वे सब कुरुओं की ओर स्पृहा रखते हैं। वे महाप्रज्ञ और सब शास्त्रों में निपुण हैं; पृथ्वी के धनुर्धरों में वे सर्वश्रेष्ठ हैं।

5.23.12

कच्चिन्मानं तात लभन्त एते ।
धनुर्भृतः कचिदेतेऽप्यरोगाः।
येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयो ।
महेष्वासः शीलवान्द्रोणपुत्रः ॥ ५.२३.१२ ॥

हे तात, क्या ये धनुर्धर सम्मान पाते हैं? क्या ये भी रोगमुक्त हैं? जिनके राज्य में दर्शनीय, शीलवान, महान धनुर्धर द्रोणपुत्र निवास करते हैं।

5.23.13

वैश्यापुत्रः कुशली तात कच्चित् ।
महाप्राज्ञो राजपुत्रो युयुत्सुः ।
कर्णो मानी कुशली तात कच्चित् ।
सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ॥ ५.२३.१३ ॥

हे तात, वैश्यापुत्र कुशल है क्या? महाप्राज्ञ राजपुत्र युयुत्सु भी? हे तात, मानी कर्ण भी कुशल है क्या? और सुयोधन, जिसका मूर्ख होना नियति बन गया है?

5.23.14

स्त्रियो वृद्धा भारतानां जनन्यो ।
महादास्यो दासभार्याश्च सूत।
वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यो ।
दौहित्रा वा कच्चिदप्यव्यलीकाः ॥ ५.२३.१४ ॥

हे सूत, क्या भरतवंशियों की वृद्धा स्त्रियाँ, माताएँ, बड़ी दासियाँ और दासों की पत्नियाँ, बहुएँ, पुत्र, भानजे, बहनें और दौहित्र भी पीड़ा से मुक्त हैं?

5.23.15

कच्चिद्राजा ब्राह्मणानां यथावत् ।
प्रवर्तते पूर्ववत्तात वृत्तिम्।
कच्चिद्दायान्मामकान्धार्तराष्ट्रो ।
द्विजातीनां सञ्जय नोपहन्ति ॥ ५.२३.१५ ॥

हे तात, क्या राजा ब्राह्मणों के प्रति पहले की भाँति उचित आचरण करता है? हे सञ्जय, क्या धृतराष्ट्र का पुत्र मेरे लोगों के दान और द्विजों की जीविका नहीं छीनता?

5.23.16

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र ।
उपेक्षते ब्राह्मणातिक्रमान्वै।
स्वर्गस्य कच्चिन्न तथा वर्त्मभूता-
मुपेक्षते तेषु सदैव वृत्तिम् ॥ ५.२३.१६ ॥

क्या राजा धृतराष्ट्र अपने पुत्रों सहित ब्राह्मणों के अपमान की उपेक्षा करता है? क्या वह स्वर्ग के मार्गभूत उन ब्राह्मणों के प्रति अपना आचरण सदा उसी प्रकार उपेक्षा से नहीं चलाता?

5.23.17

एतञ्ज्योतिश्चोत्तमं जीवलोके ।
शुक्लं प्रजानां विहितं विधात्रा।
ते चेद्दोषं न नियच्छन्ति मन्दाः ।
कृत्स्नो नाशो भविता कौरवाणाम् ॥ ५.२३.१७ ॥

जीवलोक में यह उत्तम ज्योति, जो विधाता ने प्रजाओं के लिए शुभ्र रूप से नियत की है, यदि वे मूढ़ लोग दोष को न रोकें, तो कौरवों का सम्पूर्ण नाश होगा।

5.23.18

कच्चिद्राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो ।
बुभूषते वृत्तिममात्यवर्गे।
कच्चिन्न भेदेन जिजीविषन्ति ।
मुहृद्रूपा दुर्हृदश्चैकमत्यात् ॥ ५.२३.१८ ॥

क्या राजा धृतराष्ट्र अपने पुत्रों सहित मंत्रिवर्ग के भरण-पोषण की इच्छा रखता है? क्या मित्र-रूप शत्रु फूट डाले बिना, एकमत होकर जीने की इच्छा करते हैं?

5.23.19

कच्चिन्न पापं कथयन्ति तात ।
ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव।
द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च वीरो ।
नास्मासु पापानि वदन्ति कच्चित् ॥ ५.२३.१९ ॥

क्या वे कुरुवंशी सब मिलकर पाण्डवों के विषय में कोई बुरी बात नहीं कहते? क्या द्रोण अपने पुत्र सहित और वीर कृप भी हमारे विषय में कोई पाप-वचन नहीं कहते?

5.23.20

कच्चिद्राज्ये धृतराष्ट्रं सपुत्रं ।
समेत्याहुः कुरवः सर्व एव।
कच्चिद्दृष्ट्वा दस्युसङ्घान्समेता-
न्स्मरन्ति पार्थस्य युधां प्रणेतुः ॥ ५.२३.२० ॥

क्या सब कुरुजन राज्य में एकत्र होकर पुत्रों सहित धृतराष्ट्र के विषय में बात करते हैं? क्या वे युद्धों के नेता पार्थ (अर्जुन) को, एकत्र हुए दस्यु-समूहों को देखकर, स्मरण करते हैं?

5.23.21

मौर्वीभुजाग्रप्रहितान्स्म तात ।
दोधूयमानेन धनुर्धरेण।
गाण्डीवनुन्नांस्तनयित्नुघोषा-
नजिह्मगान्कच्चिदनुस्मरन्ति ॥ ५.२३.२१ ॥

हे तात! क्या वे उन बाणों को स्मरण करते हैं, जो प्रत्यंचा-युक्त भुजाओं के अग्रभाग से छोड़े गए, जो धनुर्धर के हिलाने से चलाए गए, गाण्डीव से प्रेरित, मेघ-गर्जन जैसे शब्द करने वाले और सीधे लक्ष्य पर जाने वाले थे?

5.23.22

न चापश्यं कंचिदहं पृथिव्यां ।
योधं समं वाऽधिकमर्जुनेन।
यस्यैकषष्टिर्निशितास्तीक्ष्णधाराः ।
सुवाससः समंतो हस्तवापः ॥ ५.२३.२२ ॥

मैंने पृथ्वी पर अर्जुन के समान या उससे बढ़कर कोई योद्धा नहीं देखा, जिसके इकसठ तीखे, तीक्ष्ण धार वाले और सुंदर पंखों वाले बाण चारों ओर हाथ से छूटते थे।

5.23.23

गदापाणिर्भीमसेनस्तरस्वी ।
प्रवेपयञ्छत्रुसङ्घाननीके।
नागः प्रभिन्न इव नङ्घलेषु ।
चंक्रम्यते कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥ ५.२३.२३ ॥

गदा हाथ में लिए तेजस्वी भीमसेन, जो शत्रुसमूहों को सेना की पंक्तियों में कंपाते थे, जैसे मदमत्त हाथी नरकटों के बीच विचरता है — क्या लोग उन्हें अब भी याद करते हैं?

5.23.24

माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान् ।
समागतानजयद्दन्तकूरे।
वामेनास्यन्दक्षिणेनैव यो वै ।
महाबलं कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥ ५.२३.२४ ॥

माद्री के पुत्र सहदेव, जिन्होंने दन्तकूर में एकत्र हुए कलिंगों को जीता था, बाएँ और दाएँ दोनों हाथों से बाण चलाते हुए — क्या लोग उस महाबली को अब भी याद करते हैं?

5.23.25

पुरा जेतुं नकुलः प्रेषितोऽयं ।
शिबींस्त्रिगर्तान्सञ्जय पश्यतस्ते।
दिशं प्रतीचीं वशमानयन्मे ।
माद्रीसुतं कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥ ५.२३.२५ ॥

पहले जीतने के लिए नकुल भेजे गए थे; हे सञ्जय, तुम्हारे देखते-देखते उन्होंने शिबियों और त्रिगर्तों को और पश्चिम दिशा को मेरे वश में ला दिया — क्या लोग माद्री के उस पुत्र को अब भी याद करते हैं?

5.23.26

पराभवो द्वैतवने य आसी-
द्दुर्मन्विते घोपयात्रागतानाम् ।
यत्र मन्दाञ्छत्रुवशं प्रयाता-
नमोचयद्भीमसेनो जयश्च ॥ ५.२३.२६ ॥

द्वैतवन में जो पराजय हुई थी — जब दुष्ट मन्त्रणा के कारण घोषयात्रा पर गए लोग (हम) शत्रुओं के वश में चले गए, उस स्थान पर मूर्ख (हम) को भीमसेन ने छुड़ाया और विजय पाई।

5.23.27

अहं पश्चादर्जुनमभ्यरक्षं ।
माद्रीपुत्रौ भीमसेनोऽप्यरक्षत्।
गाण्डीवधन्वा शत्रुसङ्घानुदस्य ।
स्वस्त्यागमत्कच्चिदेनं स्मरन्ति ॥ ५.२३.२७ ॥

मैंने पीछे से अर्जुन की रक्षा की, भीमसेन ने माद्री के दोनों पुत्रों की रक्षा की; गाण्डीव धनुर्धर शत्रुसमूहों को हटाकर कुशलपूर्वक लौट आए — क्या लोग उन्हें अब भी याद करते हैं?

5.23.28

न कर्मणा साधुनैकेन नूनं ।
सुखं शक्यं वै भवतीह सञ्जय ।
सर्वात्मना परिजेतुं वयं चे-
न्न शक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्रम् ॥ ५.२३.२८ ॥

हे सञ्जय, निश्चय ही यहाँ एक ही अच्छे कर्म से सुख प्राप्त नहीं हो सकता; यदि हम सर्वथा प्रयत्न करके भी धृतराष्ट्र के पुत्र को नहीं जीत पा रहे हैं।