મહાભારત · અધ્યાય 5.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.33.1
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय मा चिरम् ॥ ५.३३.१ ॥
મહાપ્રાજ્ઞ મહીપતિ ધૃતરાષ્ટ્રે દ્વારપાલને કહ્યું, 'મારે વિદુરને જોવા છે, તેમને અહીં લાવો, વિલંબ ન કરો.'
5.33.2
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् ।
ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥ ५.३३.२ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે મોકલેલા દૂતે ક્ષત્તાને કહ્યું, 'હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહારાજ, સ્વામી તમને જોવા ઇચ્છે છે.'
5.33.3
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् ।
अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थं मां प्रतिवेदय ॥ ५.३३.३ ॥
આમ કહેવાતાં વિદુર રાજમહેલે પહોંચ્યા અને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું, 'દ્વારપાલને મારા આગમનની જાણ કરો.'
5.33.4
विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् ।
द्रुष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥ ५.३३.४ ॥
દ્વારપાલે કહ્યું, 'હે રાજેન્દ્ર, તમારી આજ્ઞાથી વિદુર આવ્યા છે; તેઓ તમારા ચરણ જોવા ઇચ્છે છે. તેઓએ શું કરવું? મને આજ્ઞા આપો.'
5.33.5
प्रवेशय महाप्रज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने ॥ ५.३३.५ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું, 'મહાપ્રાજ્ઞ, દૂરદર્શી વિદુરને અંદર લાવો. વિદુરનું દર્શન મારા માટે કદી અયોગ્ય નથી.'
5.33.6
प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महारादजस्य धीमतः ।
न हि ते दर्शनेऽकल्पो जातु राजाऽब्रवीद्धि माम् ॥ ५.३३.६ ॥
દ્વારપાલે કહ્યું, 'હે ક્ષત્તા, અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરો. તે બુદ્ધિમાન મહારાજ (ધૃતરાષ્ટ્ર) તમારું દર્શન કરે એ કદી અયોગ્ય નથી; રાજાએ મને એમ જ કહ્યું છે.'
5.33.7
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥ ५.३३.७ ॥
ત્યારે વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રના નિવાસમાં પ્રવેશ કરીને, હાથ જોડીને, ચિંતામાં ડૂબેલા તે નરાધિપને આ વચન કહ્યું.
5.33.8
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात् ।
यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ॥ ५.३३.८ ॥
વિદુર: હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમારા આદેશથી હું આવ્યો છું. જો કંઈ કરવાનું હોય તો આ હું છું; મને આજ્ઞા કરો.
5.33.9
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः ।
अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ ५.३३.९ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર: હે વિદુર, સંજય આવ્યો અને મને ઠપકો આપીને ગયો. કાલે અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું વચન તે સભાની વચ્ચે કહેશે.
5.33.10
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया ।
तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥ ५.३३.१० ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર: આજે તે કુરુવીરનું વચન મેં સમજ્યું નહીં. તે જ મારા અંગોને બાળે છે, અને તેણે જ મને જાગરણ કરાવ્યું છે.
5.33.11
आग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ ५.३३.११ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર: મારી સામે જ બળી રહેલા મને, તું જે કલ્યાણ જુએ છે તે કહે, વત્સ; તું ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ છે ને.
5.33.12
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो ।
न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः ।
सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि ।
किं वक्ष्यतीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता ॥ ५.३३.१२ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર: સંજય પાંડવો તરફથી આવ્યો હોવાથી મારા મનની યથોચિત શાંતિ રહી નથી; મારી બધી ઇન્દ્રિયો સ્વાભાવિક સ્થિતિથી ચલિત થઈ ગઈ છે. "તે હવે શું કહેશે?" એ જ આજે મારી ચિંતા છે.
5.33.13
तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ।
यथा न नस्तात हितं भवेच्च ।
प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः ॥ ५.३३.१३ ॥
વિદુર, અજાતશત્રુની સર્વ ઇચ્છિત વાત યથાર્થ રીતે મને કહે, જેથી આપણું હિત થાય અને સર્વ પ્રજા સુખી થાય.
5.33.14
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् ।
हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ ५.३३.१४ ॥
બળવાન દ્વારા આરોપિત, દુર્બળ, સાધનહીન, ધન હરાયેલો, કામી કે ચોર—તેમનામાં જાગરણો (ચિંતાઓ) પ્રવેશે છે.
5.33.15
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप ।
कच्चिच्च परवित्तेषु गृद्ध्यन्न परितप्यसे ॥ ५.३३.१५ ॥
હે નરાધિપ, શું આ મહાદોષોથી તું સ્પર્શાયો નથી? શું બીજાના ધન પર લોભ કરીને તું સંતાપ પામતો નથી?
5.33.16
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैश्रेयसं वचः ।
अस्मिन्रादर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः ॥ ५.३३.१६ ॥
તારી પાસેથી ધર્મસંમત, પરમ, નૈઃશ્રેયસ આપતું વચન સાંભળવા ઇચ્છું છું; આ રાજર્ષિવંશમાં તું એકલો જ પ્રાજ્ઞોથી માન્ય છે.
5.33.17
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत् ।
प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३३.१७ ॥
રાજલક્ષણોથી સંપન્ન રાજા ત્રણ લોકનો અધિપતિ બની શકે; હે ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર તારો સેવક છે, અને તારા દ્વારા મોકલાયેલો પણ છે.
5.33.18
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः ।
अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥ ५.३३.१८ ॥
તું ભાગ્યથી વિપરીત છે, તેથી ભાગ્યમાં તું માન્ય નથી; અને ધર્માત્મા તથા ધર્મજ્ઞ યુધિષ્ઠિર તો અગ્નિજ્વાલાઓના ક્ષયથી જ (ઉત્પન્ન થયો) છે.
5.33.19
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात् ।
गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्षते ॥ ५.३३.१९ ॥
કરુણા, દયા, ધર્મ, સત્ય અને પરાક્રમને કારણે, તથા તારા ગૌરવને જોઈને, તે ઘણા ક્લેશો સહન કરે છે.
5.33.20
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा ।
एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥ ५.३३.२० ॥
દુર્યોધન, સૌબલ (શકુનિ), કર્ણ અને દુઃશાસન પર ઐશ્વર્ય સોંપીને તું કેવી રીતે કલ્યાણ ઇચ્છે છે?
5.33.21
आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२१ ॥
આત્મજ્ઞાન, ઉદ્યમ, સહનશીલતા અને ધર્મમાં નિત્ય નિષ્ઠા — જેને આ પોતાના ઉદ્દેશ્યોથી ડગાવી શકતાં નથી, તે જ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.22
एकस्माद्वृक्षाद्यज्ञपात्राणि राज-
न्स्रुक्व द्रोणी पेठनीपीडने च।
एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध ।
एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च ॥ ५.३३.२२ ॥
હે રાજન! એક જ વૃક્ષમાંથી યજ્ઞપાત્રો — સ્રુક, દ્રોણી, પેઠની અને પીડન-પાત્ર — બને છે. હે રાજન, મારું કહેવું સાંભળ: તે એકમાંથી જ અસત્ અને સત્ બંને જન્મે છે.
5.33.23
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते ।
अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम् ॥ ५.३३.२३ ॥
જે પ્રશંસનીયનું સેવન કરે અને નિંદનીયનું સેવન ન કરે, જે નાસ્તિક ન હોય પણ શ્રદ્ધાવાન હોય — આ જ પંડિતનું લક્ષણ છે.
5.33.24
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीः स्तम्भो मान्यमानिता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२४ ॥
ક્રોધ, હર્ષ, દર્પ, લજ્જા, જડતા અને માન્ય થવાનો અભિમાન — જેને આ પોતાના ઉદ્દેશ્યથી ડગાવી શકતાં નથી, તે જ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.25
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे ।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२५ ॥
જેના કાર્યને અને ગુપ્ત મંત્રણાને બીજા જાણતા નથી, ફક્ત કરેલું કાર્ય જ જાણે છે, તે જ ખરેખર પંડિત કહેવાય છે.
5.33.26
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२६ ॥
ઠંડી કે ગરમી, ભય કે આનંદ, સમૃદ્ધિ કે અસમૃદ્ધિ જેના કાર્યમાં વિઘ્ન નાખતાં નથી, તે જ ખરેખર પંડિત કહેવાય છે.
5.33.27
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते ।
कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२७ ॥
જેની સાંસારિક બુદ્ધિ ધર્મ અને અર્થને અનુસરે છે, અને જે કામથી નહીં પણ અર્થને પસંદ કરે છે, તે જ ખરેખર પંડિત કહેવાય છે.
5.33.28
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते ।
किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ॥ ५.३३.२८ ॥
પંડિત બુદ્ધિવાળા માણસો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવા ઇચ્છે છે, શક્તિ પ્રમાણે કરે છે, અને કોઈની થોડી પણ અવગણના કરતા નથી.
5.33.29
क्षिप्रं विजानाति चिरं श्रृणोति ।
विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्।
नासंपृष्टो ह्युपयुङ्क्ते परार्थे ।
तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ ५.३३.२९ ॥
તે ઝડપથી સમજે છે, લાંબા સમય સુધી સાંભળે છે. વિષય સમજ્યા પછી જ તેમાં જોડાય છે, કામનાથી નહીં. પૂછ્યા વિના બીજાના કાર્યમાં હાથ નાખતો નથી. આ જ પંડિતનું પ્રથમ જ્ઞાન છે.
5.33.30
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् ।
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ ५.३३.३० ॥
પંડિત બુદ્ધિવાળા માણસો ન મળે તેવી વસ્તુની ઇચ્છા કરતા નથી, ખોવાયેલી વસ્તુ માટે શોક કરવા ઇચ્છતા નથી, અને આપત્તિઓમાં મોહ પામતા નથી.
5.33.31
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः ।
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३१ ॥
જે નિશ્ચય કરીને કર્મ આરંભે છે, કર્મની વચ્ચે અચકાતો નથી, સમય વ્યર્થ જવા દેતો નથી અને જેનો આત્મા વશ છે, તે જ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.32
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ।
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ ५.३३.३२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પંડિતો શ્રેષ્ઠ કર્મોમાં આનંદ માણે છે, કલ્યાણકારી કર્મો કરે છે અને હિતની વાતની ઈર્ષ્યા કરતા નથી.
5.33.33
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते ।
गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३३ ॥
જે આત્મસન્માનથી હર્ષ પામતો નથી, અપમાનથી દુઃખી થતો નથી, ગંગાના સરોવરની જેમ અચલ રહે છે, તે જ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.34
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३४ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓનું તત્ત્વ જાણે છે, સર્વ કર્મોનો યોગ જાણે છે અને મનુષ્યોનો ઉપાય જાણે છે, તે માનવ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.35
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् ।
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३५ ॥
જે સરળતાથી બોલે છે, અદ્ભુત કથા કહે છે, તર્કશક્તિ અને પ્રતિભા ધરાવે છે, અને ગ્રંથનું ઝડપથી વ્યાખ્યાન કરે છે, તે જ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.36
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ ५.३३.३६ ॥
જેનું શાસ્ત્રજ્ઞાન પ્રજ્ઞાને અનુસરે છે અને પ્રજ્ઞા શાસ્ત્રજ્ઞાનને અનુસરે છે, જે આર્યમર્યાદા તોડતો નથી, તેને પંડિતની સંજ્ઞા મળે.
5.33.37
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामेश्वर्यमेव च ।
विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३७ ॥
મહાન ધન, વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય મેળવીને પણ જે અભિમાન વિના વર્તે છે, તે જ પંડિત કહેવાય છે.
5.33.38
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः ।
अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ ५.३३.३८ ॥
અશિક્ષિત, અભિમાની, ગરીબ છતાં મહત્ત્વાકાંક્ષી, કર્મ વિના ધન ઇચ્છનારને જ્ઞાનીઓ મૂઢ કહે છે.
5.33.39
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ ५.३३.३९ ॥
જે પોતાનો સ્વાર્થ છોડીને બીજાના હિત માટે કામ કરે છે અને મિત્ર માટે ખોટું આચરણ કરે છે, તે મૂઢ કહેવાય છે.
5.33.40
अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४० ॥
જે તેને ન ઇચ્છનારાઓની ઇચ્છા કરે છે, જે તેને ઇચ્છનારાઓને છોડી દે છે, અને જે બળવાનને દ્વેષ કરે છે, તેને મૂઢચિત્ત કહેવામાં આવે છે.
5.33.41
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४१ ॥
જે મિત્રને શત્રુ બનાવે છે, મિત્રને દ્વેષ કરી હાનિ પહોંચાડે છે, અને દુષ્ટ કર્મ આરંભે છે, તેને મૂઢચિત્ત કહેવામાં આવે છે.
5.33.42
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते ।
चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ ५.३३.४२ ॥
જે બધાં કાર્યોને ટાળે છે, દરેક બાબતમાં શંકા કરે છે, અને ઝડપથી કરવાના કાર્યમાં પણ લાંબો સમય લગાડે છે, તે મૂઢ છે, હે ભરતર્ષભ.
5.33.43
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति ।
सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४३ ॥
જે પિતૃઓને શ્રાદ્ધ આપતો નથી, દેવતાઓની પૂજા કરતો નથી અને મિત્રો મેળવતો નથી, તેને મૂઢચિત્ત કહે છે.
5.33.44
अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते ।
अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥ ५.३३.४४ ॥
જે બોલાવ્યા વિના પ્રવેશે છે, પૂછ્યા વિના ઘણું બોલે છે, અને અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ કરે છે — એ મૂઢચિત્ત નરાધમ છે.
5.33.45
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥ ५.३३.४५ ॥
પોતે જ એ જ દોષમાં હોવા છતાં બીજાને તે દોષ માટે નિંદે છે, અને અસમર્થ હોવા છતાં જે ક્રોધ કરે છે — તે જ સૌથી મૂઢ માણસ છે.
5.33.46
आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् ।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ॥ ५.३३.४६ ॥
પોતાનું બળ જાણવા છતાં, ધર્મ અને અર્થ વિના, જે ન મળી શકે તે કર્મત્યાગથી મેળવવા ઇચ્છે છે — તેને અહીં મૂઢબુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.
5.33.47
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शिष्यं न शास्ति च ।
कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४७ ॥
હે રાજન! જે અશિષ્યને શિક્ષણ આપે છે, જે શિષ્યને શિક્ષણ આપતો નથી, અને જે કૃપણની સેવા કરે છે — તેને મૂઢચિત્ત કહે છે.
5.33.48
एकः संपन्नमाश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् ।
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ ५.३३.४८ ॥
સેવકોને વહેંચ્યા વિના એકલો સારું ભોજન ખાય છે અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરે છે — તેના કરતાં વધુ નિર્દય કોણ?
5.33.49
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ ५.३३.४९ ॥
એક માણસ પાપ કરે છે, પણ ફળ મહાજનો ભોગવે છે. ભોક્તાઓ દોષમાંથી મુક્ત થાય છે; કર્તા જ દોષથી લિપ્ત થાય છે.
5.33.50
एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ ५.३३.५० ॥
ધનુર્ધર દ્વારા છોડાયેલું બાણ એકને મારી શકે, અથવા ન પણ મારે; પણ બુદ્ધિમાન દ્વારા પ્રયોજાયેલી બુદ્ધિ રાજા સહિત આખા રાષ્ટ્રનો નાશ કરી શકે.
5.33.51
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु ।
पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भवा ॥ ५.३३.५१ ॥
એકથી બેનો નિશ્ચય કરીને, ચારથી ત્રણને વશ કર. પાંચને જીતીને, છ અને સાતને જાણીને ત્યાગીને સુખી થા.
5.33.52
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रपिप्लवः ॥ ५.३३.५२ ॥
ઝેરનો રસ એકને મારે છે; શસ્ત્રથી એક માર્યો જાય છે. પણ મંત્રણાનો ભ્રષ્ટાચાર રાજાને, રાષ્ટ્ર અને પ્રજા સહિત નષ્ટ કરે છે.
5.33.53
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् ।
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ ५.३३.५३ ॥
એકલાએ સ્વાદિષ્ટ ભોજન ન કરવું, એકલાએ કાર્યોનો વિચાર ન કરવો. એકલાએ માર્ગ પર ન જવું; સૂતેલાઓની વચ્ચે એકલાએ જાગતા ન રહેવું.
5.33.54
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वगस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ ५.३३.५४ ॥
હે રાજન, તે એક જ છે, અદ્વિતીય છે — જે તું સમજતો નથી. સત્ય સ્વર્ગનું સોપાન છે, જેમ સમુદ્ર પાર કરવાની નાવ.
5.33.55
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ ५.३३.५५ ॥
ક્ષમાવાનોમાં એક જ દોષ હોય છે, બીજો ઉત્પન્ન થતો નથી — ક્ષમાયુક્તને લોકો અશક્ત માને છે.
5.33.56
सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् ।
क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ॥ ५.३३.५६ ॥
તે તેનો દોષ ન માનવો, કારણ કે ક્ષમા જ પરમ બળ છે. ક્ષમા અશક્તોનો ગુણ છે, અને શક્તોનું આભૂષણ પણ ક્ષમા જ છે.
5.33.57
क्षमा वशीकृतीर्लोके क्षमया किं न साध्यते ।
शान्तिखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥ ५.३३.५७ ॥
ક્ષમા લોકને વશ કરે છે; ક્ષમાથી શું સિદ્ધ થતું નથી? જેના હાથમાં શાંતિની તલવાર છે, તેનું દુર્જન શું કરશે?
5.33.58
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ।
अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥ ५.३३.५८ ॥
ઘાસ વિનાની ભૂમિ પર પડેલી આગ પોતે જ શાંત થઈ જાય છે; અક્ષમાવાન માણસ બીજાના દોષોથી પોતાને જ જોડી દે છે.
5.33.59
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा ।
विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा ॥ ५.३३.५९ ॥
એક જ ધર્મ પરમ શ્રેય છે; એક જ ક્ષમા ઉત્તમ શાંતિ છે. એક જ વિદ્યા પરમ તૃપ્તિ છે; એક જ અહિંસા સુખ લાવનારી છે.
5.33.60
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बलिशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ ५.३३.६० ॥
ધરતી આ બેને ગળી જાય છે, જેમ દરમાં રહેતો સાપ (ઉંદરોને) ગળે છે — જે રાજા વિરોધ કરતો નથી, અને જે બ્રાહ્મણ પ્રવાસ કરતો નથી.
5.33.61
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते ।
अब्रुवन्परुषं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा ॥ ५.३३.६१ ॥
આ લોકમાં બે કર્મ કરનાર માણસ શોભે છે: કોઈ કઠોર વચન ન બોલવું, અને દુષ્ટોનો આદર ન કરવો.
5.33.62
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ ।
स्त्रियः कामितकामिन्यो मूर्खाः पूजितपूजकाः ॥ ५.३३.६२ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, બીજાનો વિશ્વાસ જીતનારા આ બે છે: ઇચ્છિત વસ્તુની ઇચ્છા કરનારી સ્ત્રીઓ, અને પૂજિતોની પૂજા કરનારા મૂર્ખ.
5.33.63
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ ।
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ ५.३३.६३ ॥
શરીરને સુકવતા બે તીક્ષ્ણ કાંટા આ છે: જે નિર્ધન હોવા છતાં ઇચ્છે છે, અને જે અસમર્થ હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે.
5.33.64
द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा ।
गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥ ५.३३.६४ ॥
વિપરીત કર્મથી આ બે જ શોભતા નથી: ઉદ્યમ વિનાનો ગૃહસ્થ, અને કર્તવ્ય ધરાવતો ભિક્ષુ.
5.33.65
द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः ।
प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ ५.३३.६५ ॥
હે રાજન્, સ્વર્ગની ઉપર ઊભેલા આ બે પુરુષો: ક્ષમાથી યુક્ત સમર્થ પુરુષ, અને દરિદ્ર હોવા છતાં દાન આપનાર.
5.33.66
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चात्प्रतिपादनम् ॥ ५.३३.६६ ॥
ન્યાયથી પ્રાપ્ત ધનમાં બે અતિક્રમ જાણવા જોઈએ: અપાત્રને આપવું, અને પાત્રને ન આપવું.
5.33.67
द्वावभ्यसि निवेष्टव्यौ गले बध्वा दृढां शिलाम् ।
धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥ ५.३३.६७ ॥
બે જણને પાણીમાં ગળે મજબૂત પથ્થર બાંધીને ડુબાડવા જોઈએ: દાન ન આપનાર ધનવાનને અને તપ વિનાના દરિદ્રને.
5.33.68
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥ ५.३३.६८ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, સૂર્યમંડળને ભેદનારા આ બે છે: યોગમાં લીન પરિવ્રાજક અને રણમાં સામે મોઢે હણાયેલો વીર.
5.33.69
त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ ।
कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥ ५.३३.६९ ॥
હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યોના ત્રણ ન્યાય સંભળાય છે: કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ; એમ વેદજ્ઞો જાણે છે.
5.33.70
त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ ५.३३.७० ॥
હે રાજન, માણસો ત્રણ પ્રકારના છે: ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ; તેમને ત્રણ પ્રકારનાં કર્મોમાં યથાયોગ્ય નિયુક્ત કરવા.
5.33.71
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम् ॥ ५.३३.७१ ॥
હે રાજન, ત્રણ જ નિર્ધન છે: પત્ની, દાસ અને પુત્ર; તેઓ જે મેળવે તે જેનું તેનું ધન છે.
5.33.72
हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ ५.३३.७२ ॥
પરધનનું હરણ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ અને મિત્રોનો ત્યાગ; આ ત્રણ દોષો વિનાશ લાવે છે.
5.33.73
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ॥ ५.३३.७३ ॥
નરકનાં આ ત્રણ પ્રકારનાં દ્વાર આત્માનો નાશ કરે છે—કામ, ક્રોધ અને લોભ. તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો.
5.33.74
वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत ।
शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्रीणि चैकं च तत्समम् ॥ ५.३३.७४ ॥
હે ભારત, વરદાન આપવું, રાજ્ય, પુત્રજન્મ અને સંકટમાંથી શત્રુની મુક્તિ—આ ત્રણ, અને તેની સમાન એક.
5.33.75
भक्तं च भजमानं च तवास्मीति च वादिनम् ।
त्रीनेताञ्छरणं प्राप्तान्विषमेऽपि कन सन्त्यजेत् ॥ ५.३३.७५ ॥
ભક્ત, સેવા કરનાર અને 'હું તારો છું' એમ કહેનાર—આ ત્રણ શરણે આવે તો વિપત્તિમાં પણ કોઈએ તેમનો ત્યાગ ન કરવો.
5.33.76
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन ।
वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात्।
अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या-
न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ॥ ५.३३.७६ ॥
મહાબલી રાજાએ ચાર બાબતો ટાળવી જોઈએ એમ કહેવાય છે; પંડિતે તે જાણવી. અલ્પબુદ્ધિ, દીર્ઘસૂત્રી, આળસુ અને ગુપ્તચરો સાથે મંત્રણા ન કરવી.
5.33.77
चतवारि ते तात गृहे वसन्तु ।
श्रियाऽभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः ।
सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥ ५.३३.७७ ॥
હે તાત, તારા ઘરમાં ચાર જણ રહે—સમૃદ્ધિથી ગૃહસ્થધર્મ પાળનાર તારા ઘરમાં: વૃદ્ધ, સંકટમાં પડેલો કુલીન સ્વજન, ગરીબ મિત્ર અને સંતાનવિહોણી બહેન.
5.33.78
चत्वार्याह महाराज साद्यस्कानि बृहस्पतिः ।
पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥ ५.३३.७८ ॥
હે મહારાજ, દેવરાજ ઇન્દ્રે પૂછતાં બૃહસ્પતિએ ઝડપથી ફળ આપનારી ચાર બાબતો કહી હતી; તે મારી પાસેથી સાંભળો.
5.33.79
देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम् ।
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥ ५.३३.७९ ॥
દેવોનો સંકલ્પ અને બુદ્ધિમાનોનો પ્રભાવ, વિદ્યા મેળવનારાઓની વિનયશીલતા અને પાપકર્મીઓનો વિનાશ.
5.33.80
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि ।
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं ।
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥ ५.३३.८० ॥
ચાર કર્મો ભયંકર છે; અયોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો ભય આપે છે: અભિમાનથી કરાયેલો અગ્નિહોત્ર, અભિમાનથી પાળેલું મૌન, અભિમાનથી ભણેલો વેદ અને અભિમાનથી કરાયેલો યજ્ઞ.
5.33.81
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः ।
पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥ ५.३३.८१ ॥
મનુષ્યે પાંચ અગ્નિઓની પ્રયત્નપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ: પિતા, માતા, અગ્નિ, આત્મા અને ગુરુ. હે ભરતશ્રેષ્ઠ!
5.33.82
पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् ।
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ॥ ५.३३.८२ ॥
જગતમાં માત્ર પાંચની પૂજા કરનાર યશ પામે છે: દેવો, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ભિક્ષુઓ અને પાંચમા અતિથિ.
5.33.83
पञ्च त्वाऽनुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि ।
मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः । ॥ ५.३३.८३ ॥
તું જ્યાં જઈશ ત્યાં પાંચ તારી પાછળ આવશે: મિત્રો, શત્રુઓ, મધ્યસ્થો, જેમના પર તું આધાર રાખે છે તેઓ અને જે તારા પર આધાર રાખે છે તેઓ.
5.33.84
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥ ५.३३.८४ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોવાળા મનુષ્યની એક પણ ઇન્દ્રિયમાં છિદ્ર હોય, તો તેની પ્રજ્ઞા ચામડાના પાત્રમાંથી પાણી ટપકે તેમ વહી જાય છે.
5.33.85
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता । ॥ ५.३३.८५ ॥
સમૃદ્ધિ ઇચ્છતા માણસે અહીં છ દોષોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ: નિદ્રા, તંદ્રા, ભય, ક્રોધ, આળસ અને દીર્ઘસૂત્રતા.
5.33.86
षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ५.३३.८६ ॥
સમુદ્રમાં તૂટેલી નાવને જેમ છોડી દેવાય, તેમ માણસે આ છ જણને છોડવા જોઈએ: ન શીખવનાર આચાર્ય, ન ભણનાર, અને યજ્ઞ કરાવનાર ઋત્વિજ.
5.33.87
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ ५.३३.८७ ॥
જે રાજા રક્ષણ ન કરે, જે પત્ની અપ્રિય બોલે, જે ગોપાલ ગામ ઇચ્છે અને જે નાઈ વન ઇચ્છે — તેમને પણ છોડવા.
5.33.88
षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ ५.३३.८८ ॥
પરંતુ છ ગુણો માણસે કદી છોડવા ન જોઈએ: સત્ય, દાન, આળસનો અભાવ, અસૂયાનો અભાવ, ક્ષમા અને ધૃતિ.
5.33.89
अर्थागमो नित्यमरोगिता च ।
प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या ।
षड्जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ ५.३३.८९ ॥
હે રાજન, જીવલોકને છ સુખ છે: સદા ધનપ્રાપ્તિ, આરોગ્ય, પ્રિય મધુરભાષી પત્ની, આજ્ઞાકારી પુત્ર અને ધન આપનારી વિદ્યા.
5.33.90
षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ५.३३.९० ॥
જે પોતાના આત્મામાં છ નિત્યોનો ઐશ્વર્ય પામે છે અને ઇન્દ્રિયો જીતે છે, તે પાપો અને અનર્થોથી કેવી રીતે જોડાય?
5.33.91
षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते ।
चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥ ५.३३.९१ ॥
આ છ જણ છ પર જીવે છે; સાતમો દેખાતો નથી. પ્રમાદીઓ વચ્ચે ચોરો જીવે છે; રોગીઓ વચ્ચે વૈદ્યો જીવે છે.
5.33.92
प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः ।
राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥ ५.३३.९२ ॥
કામીઓ વચ્ચે સ્ત્રીઓ જીવે છે; યજમાનો વચ્ચે યાજકો જીવે છે. ઝઘડનારાઓ વચ્ચે રાજા જીવે છે; મૂર્ખો વચ્ચે પંડિતો સદા જીવે છે.
5.33.93
षडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ।
गावः सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसङ्गतिः ॥ ५.३३.९३ ॥
આ છ ક્ષણભર અવગણના થવાથી નષ્ટ થાય છે: ગાયો, સેવા, ખેતી, પત્ની, વિદ્યા અને વૃષલનો સંગ.
5.33.94
षडेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् ।
आचार्यं शिक्षिताः शिष्याः कृतदाराश्च मातरं ॥ ५.३३.९४ ॥
આ છ સદા પૂર્વે ઉપકાર કરનારનું અપમાન કરે છે: શિક્ષણ પામેલા શિષ્યો આચાર્યનું, અને પરણેલા માતાનું.
5.33.95
नारीं विगतकामास्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम् ।
नावं निस्तीर्णकान्तारा नातुराश्च चिकित्सकं ॥ ५.३३.९५ ॥
કામ શમી ગયેલા પુરુષો સ્ત્રીને છોડે છે; કાર્ય સિદ્ધ થતાં સહાયકને છોડે છે. જંગલ પાર કરનારા નાવને છોડે છે; રોગમુક્ત રોગી વૈદ્યને છોડે છે.
5.33.96
आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः ।
सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः।
स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः ।
षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ ५.३३.९६ ॥
આરોગ્ય, ઋણમુક્તિ, પ્રવાસ ન કરવો, સજ્જન માણસોનો સંગ, સ્વાશ્રયી આજીવિકા અને નિર્ભય વાસ — હે રાજન, આ છ જીવલોકનાં સુખ છે.
5.33.97
ईर्षुर्धृणी नसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ॥ ५.३३.९७ ॥
ઈર્ષ્યાળુ, નિર્દય, અસંતુષ્ટ, ક્રોધી, સદા શંકાશીલ અને બીજાના ભાગ્ય પર જીવનારા — આ છ સદા દુઃખી રહે છે.
5.33.98
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ।
प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपीश्वराः ॥ ५.३३.९८ ॥
રાજાએ સદા વ્યસનોથી ઉદ્ભવતા સાત દોષોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ; તેમનાથી મૂળ મજબૂત હોય એવા શાસકો પણ પ્રાય: નાશ પામે છે.
5.33.99
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् ।
महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ ५.३३.९९ ॥
સ્ત્રીઓ, જુગાર, શિકાર, મદ્યપાન, કટુ વાણી — પાંચમું; તથા મોટા દંડમાં કઠોરતા અને ધનનો દુરુપયોગ — એ જ.
5.33.100
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः ।
ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ ५.३३.१०० ॥
નાશ પામનારા માણસનાં આઠ પૂર્વલક્ષણ છે: પહેલાં તે બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે છે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરોધ કરે છે.
5.33.101
ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।
रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ ५.३३.१०१ ॥
બ્રાહ્મણોની સંપત્તિ લઈ લે છે, બ્રાહ્મણોને મારવા ઇચ્છે છે, તેમની નિંદામાં આનંદ માને છે અને તેમની પ્રશંસાને આવકારતો નથી.
5.33.102
नैनान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति ।
एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुध्वा विसर्जयेत् ॥ ५.३३.१०२ ॥
કર્તવ્યોમાં તેમને યાદ કરતો નથી; માંગવામાં આવે ત્યારે અસૂયાથી રોષે ભરાય છે. આ દોષોને બુદ્ધિમાન માણસે બુદ્ધિથી ઓળખીને ત્યજી દેવા.
5.33.103
अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत ।
वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव स्वसुखान्यपि ॥ ५.३३.१०३ ॥
હે ભારત, હર્ષનાં આ આઠ નવનીત છે, જે વર્તમાન દેખાય છે; તે જ પોતાનાં સુખ પણ છે.
5.33.104
समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः ।
पुत्रेण च परिष्वङ्गः सन्निपातश्च मैथुने ॥ ५.३३.१०४ ॥
મિત્રો સાથે મિલન, મહાન ધનપ્રાપ્તિ, પુત્રનું આલિંગન અને મૈથુનમાં સંયોગ.
5.33.105
समये च प्रियालापः स्वयूथ्येषु समुन्नतिः ।
अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥ ५.३३.१०५ ॥
યોગ્ય સમયે પ્રિય વાતચીત, પોતાના સ્વજનોમાં ઉન્નતિ, ઇચ્છિત વસ્તુનો લાભ અને જનસભામાં પૂજા.
5.33.106
अष्टौ गुमाः पुरुषं दीपयन्ति ।
प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च ।
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५.३३.१०६ ॥
આઠ ગુણ પુરુષને પ્રકાશિત કરે છે: પ્રજ્ઞા, કુલીનતા, દમ, શ્રુત, પરાક્રમ, ઓછું બોલવું, યથાશક્તિ દાન અને કૃતજ્ઞતા.
5.33.107
नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ॥ ५.३३.१०७ ॥
નવ દ્વાર, ત્રણ સ્તંભ અને પાંચ સાક્ષીવાળું આ ઘર છે, જે ક્ષેત્રજ્ઞથી અધિષ્ઠિત છે; જે વિદ્વાન તેને જાણે છે તે શ્રેષ્ઠ કવિ છે.
5.33.108
दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् ।
मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ ५.३३.१०८ ॥
હે ધૃતરાષ્ટ્ર, ધર્મ ન જાણનારા દસ જણને સમજો: મત્ત, પ્રમત્ત, ઉન્મત્ત, થાકેલો, ક્રુદ્ધ અને ભૂખ્યો.
5.33.109
त्वरमाणश्च लुब्धश्च भीतः कामी च ते दश ।
तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसञ्जेत पण्डितः ॥ ५.३३.१०९ ॥
ઉતાવળિયો, લોભી, ડરપોક, કામી — આ દસ; તેથી બુદ્ધિમાન આ ભાવોમાં ન ફસાય.
5.33.110
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ ५.३३.११० ॥
અહીં આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહેવાય છે, જે પુત્ર માટે અસુરેન્દ્ર અને સુધન્વાએ ગાયો હતો.
5.33.111
यः काममन्यू प्रजहाति राजा ।
पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च।
विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी ।
तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ ५.३३.१११ ॥
કામ અને ક્રોધ છોડનારો, યોગ્ય પાત્રને ધન આપનારો, ભેદ જાણનારો, વિદ્વાન અને ઝડપથી કાર્ય કરનારો રાજા — તેને સમગ્ર લોક પ્રમાણ માને છે.
5.33.112
जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान् ।
विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम्।
जानाति मात्रां च तथा क्षमां च ।
तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ॥ ५.३३.११२ ॥
માણસોનો વિશ્વાસ જીતતાં જાણનારો, જ્ઞાત દોષોમાં દંડ આપનારો, માત્રા અને ક્ષમા બંને જાણનારો — એવા માણસને સમગ્ર લક્ષ્મી સેવે છે.
5.33.113
सुदुर्बलं नावजानाति कंचि-
द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम्।
न विग्रहं रोचयते बलस्थैः ।
काले च यो विक्रमते स धीरः ॥ ५.३३.११३ ॥
અત્યંત નબળાને પણ કોઈને તુચ્છ ન ગણનારો, સાવધાનીથી બુદ્ધિપૂર્વક શત્રુની સેવા કરનારો, બળવાનો સાથે યુદ્ધ ન ઇચ્છનારો, યોગ્ય સમયે પરાક્રમ કરનારો — તે જ ધીર છે.
5.33.114
प्राप्याप न व्यथते कदाचि-
दुद्योगमान्वच्छति चाप्रमत्तः ।
दुःखं च काले सहते महात्मा ।
धुरन्धरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥ ५.३३.११४ ॥
આપત્તિ પામીને પણ તે ક્યારેય વ્યથિત થતો નથી; સાવધાનીથી ઉદ્યોગ શોધે છે. યોગ્ય સમયે દુઃખ સહન કરે છે—તે મહાત્મા ધુરંધર છે; તેના શત્રુઓ જિતાય છે.
5.33.115
अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः ।
पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम्।
दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यमानं ।
न सेवते यः स सुखी सदैव ॥ ५.३३.११५ ॥
નિરર્થક, ઘરથી દૂર ભટકવું, પાપીઓ સાથે સંધિ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ, દંભ, ચોરી, ચાડી, મદ્ય અને અભિમાન—જે આમાંનું સેવન નથી કરતો, તે સદા સુખી.
5.33.116
न संरम्भेणारभते त्रिवर्ग-
माकारितः शंसति तत्त्वमेव।
न मित्रार्थे रोचयते विवादं ।
नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ ५.३३.११६ ॥
ક્રોધથી તે ત્રિવર્ગનો આરંભ કરતો નથી; બોલાવાય ત્યારે સત્ય જ કહે છે. મિત્ર માટે વિવાદ પસંદ નથી કરતો; અપમાન ન થાય છતાં, અમૂઢ રહી ક્રોધ કરતો નથી.
5.33.117
न योऽभ्यसूयत्सयनुकम्पते च ।
न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति।
नात्याह किंचित्क्षमते विवादं ।
सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ॥ ५.३३.११७ ॥
બીજામાં દોષ શોધતો નથી અને દયા રાખે છે; નબળો બની જામીન આપતો નથી; ઝાઝું બોલતો નથી અને વિવાદ સહન કરે છે—એવો માણસ સર્વત્ર પ્રશંસા પામે છે.
5.33.118
यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं ।
न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान्।
न मूर्च्छितः कटुकान्याह किंचि-
त्प्रियं सदा तं कुरुते जनो हि ॥ ५.३३.११८ ॥
ઉદ્ધત વેષ ક્યારેય ધારણ કરતો નથી; પૌરુષથી પણ બીજાઓની બડાઈ મારતો નથી; મૂર્છિત થયેલાની જેમ કડવા શબ્દો કંઈ બોલતો નથી—લોકો તેને સદા પ્રિય માને છે.
5.33.119
न वैरमुद्दिपयति प्रशान्तं ।
न दर्पमारोहति शान्तिमेति।
न दुर्गतोऽस्मीति करोत्यकार्यं ।
तमार्यशीलं परमाहुरार्याः ॥ ५.३३.११९ ॥
જે શાંત માણસ સામે વૈર જગાવતો નથી, જે અભિમાનમાં ચઢતો નથી અને શાંતિ પામે છે, 'હું દુર્ગતિમાં છું' એમ વિચારી જે અકાર્ય કરતો નથી, તેને આર્યો ઉત્તમ આર્યશીલ કહે છે.
5.33.120
न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं ।
नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः।
दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं ।
स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ ५.३३.१२० ॥
પોતાના સુખમાં જે હર્ષ કરતો નથી, બીજાના દુઃખમાં જે પ્રસન્ન થતો નથી, દાન આપ્યા પછી જે પસ્તાવો કરતો નથી — તેને સત્પુરુષ અને આર્યશીલ કહેવામાં આવે છે.
5.33.121
देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मान् ।
बुभूषते यः स परावरज्ञः।
स यत्र तत्राभिगतः सदैव ।
महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ ५.३३.१२१ ॥
દેશાચાર, કરારો અને જાતિધર્મોને જાળવવા ઇચ્છતો, પરાવરને જાણનારો જે હોય છે, તે જ્યાં જાય ત્યાં સદા મહાજનોનું અધિપત્ય કરે છે.
5.33.122
दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं ।
राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम्।
मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं ।
यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ॥ ५.३३.१२२ ॥
દંભ, મોહ, ઈર્ષા, પાપકર્મ, રાજદ્વેષ, ચુગલી, ટોળાંનું વૈર, મત્ત-ઉન્મત્ત અને દુર્જનો સાથેનો વાદ — આ જે બુદ્ધિમાન ટાળે છે તે જ પ્રધાન છે.
5.33.123
दमं शौचं दैविकं मङ्गलानि ।
प्रायश्चित्तान्विविधाँल्लोकवादान्।
एतानि यः कुरुते नैत्यकानि ।
तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥ ५.३३.१२३ ॥
દમ, શૌચ, દૈવી મંગળ કર્મો, વિવિધ પ્રાયશ્ચિત્તો, લોકવાદો — આ જે નિત્ય કર્મો રૂપે કરે છે, તેના ઉત્કર્ષને દેવતાઓ સિદ્ધ કરે છે.
5.33.124
समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः ।
समैः सख्यं व्यवहारं कथां च।
गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति ।
विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥ ५.३३.१२४ ॥
સમાન લોકો સાથે લગ્ન કરે છે, હીન સાથે નહીં; સમાન સાથે મૈત્રી, વ્યવહાર અને વાતચીત કરે છે; ગુણોમાં શ્રેષ્ઠોને આગળ રાખે છે — એ વિદ્વાનની નીતિઓ સુનીતિ છે.
5.33.125
मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो ।
मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा।
ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं-
स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥ ५.३३.१२५ ॥
આશ્રિતોને વહેંચીને મિત ભોજન કરે છે, મિત ઊંઘે છે, અમિત કર્મ કરે છે, માગવામાં આવે તો શત્રુઓને પણ આપે છે — એવા સત્પુરુષ, આત્મસંયમી ને અનર્થો છોડી દે છે.
5.33.126
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य ।
नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित्।
मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च ।
नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ५.३३.१२६ ॥
જેનો સંકલ્પ અને અપમાનનો બદલો બીજા કોઈ થોડો પણ જાણતા નથી; ગુપ્ત મંત્રણા અને સારી રીતે પાર પાડેલા કાર્યમાં તેનો નાનો પણ હેતુ ડગતો નથી.
5.33.127
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः ।
सत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभावः
अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये ।
महामणिर्जात्य इव सप्रन्नः ॥ ५.३३.१२७ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓની શાંતિમાં લાગેલો, સત્યવાદી, કોમળ, બીજાનું માન કરનાર અને શુદ્ધ સ્વભાવનો છે — તે સ્વજનોમાં અત્યંત ઓળખાય છે, જેમ ઉત્તમ જાતિનો મહામણિ પોતાની પ્રભાથી ચમકે છે.
5.33.128
य आत्मनाऽपत्रपते भृशं नरः ।
स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत
अनन्तजेजाः सुमनाः समाहितः ।
स तेजसा सूर्य इवावभासते ॥ ५.३३.१२८ ॥
જે માણસ પોતાની અંદર અત્યંત લજ્જા અનુભવે છે, તે સર્વ લોકનો ગુરુ બને છે; અનંત તેજવાળો, પ્રસન્નચિત્ત અને સમાહિત થઈને તે પોતાના તેજથી સૂર્યની જેમ ચમકે છે.
5.33.129
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः ।
पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः ।
त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च ।
तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ॥ ५.३३.१२९ ॥
શાપથી દગ્ધ રાજા પાંડુના પાંચ પુત્રો, પાંચ ઇન્દ્રો સમાન, વનમાં જન્મ્યા. તેં જ તેમને બાળકો તરીકે ઉછેર્યા અને શિક્ષણ આપ્યું; હે અંબિકેય, તેઓ આજે પણ તારી આજ્ઞા પાળે છે.
5.33.130
प्रदायैषामुचितं तातराज्यं ।
सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः ।
न देवानां नापि च मानुषाणां ।
भविष्यसि त्वं गर्हणीयो नरेन्द्र ॥ ५.३३.१३० ॥
તેમને યોગ્ય પૈતૃક રાજ્ય આપીને, તારા પુત્રો સાથે સુખી અને આનંદિત રહે; હે નરેન્દ્ર, ત્યારે દેવો કે મનુષ્યો કોઈમાં તું નિંદનીય નહીં ઠરે.