महाभारत · अध्याय 5.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.33.1
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय मा चिरम् ॥ ५.३३.१ ॥
महाप्रज्ञ महीपती धृतराष्ट्र द्वारपालाला म्हणाला, 'मला विदुराला पाहायचे आहे, त्याला येथे आण, उशीर करू नकोस.'
5.33.2
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् ।
ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥ ५.३३.२ ॥
धृतराष्ट्राने पाठवलेला दूत क्षत्त्याला म्हणाला, 'हे महाप्राज्ञ, महाराज, स्वामी तुम्हाला पाहू इच्छितात.'
5.33.3
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् ।
अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थं मां प्रतिवेदय ॥ ५.३३.३ ॥
असे सांगितल्यावर विदुर राजवाड्यात पोहोचला आणि धृतराष्ट्राला म्हणाला, 'द्वारपालाला माझ्या येण्याची वर्दी दे.'
5.33.4
विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् ।
द्रुष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥ ५.३३.४ ॥
द्वारपाल म्हणाला, 'हे राजेंद्रा, तुमच्या आज्ञेने विदुर आले आहेत; ते तुमचे चरण पाहू इच्छितात. त्यांनी काय करावे? मला आज्ञा द्या.'
5.33.5
प्रवेशय महाप्रज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने ॥ ५.३३.५ ॥
धृतराष्ट्र म्हणाला, 'महाप्रज्ञ, दीर्घदर्शी विदुराला आत आण. विदुराचे दर्शन मला कधीच अयोग्य वाटत नाही.'
5.33.6
प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महारादजस्य धीमतः ।
न हि ते दर्शनेऽकल्पो जातु राजाऽब्रवीद्धि माम् ॥ ५.३३.६ ॥
द्वारपाल म्हणाला, 'हे क्षत्ता, अंतःपुरात प्रवेश कर. त्या बुद्धिमान महाराजांना (धृतराष्ट्रांना) तुझे दर्शन कधीही अयोग्य नाही; राजांनी मला असेच सांगितले आहे.'
5.33.7
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥ ५.३३.७ ॥
नंतर विदुर धृतराष्ट्राच्या निवासस्थानात प्रवेश करून, हात जोडून, चिंतित असलेल्या त्या नराधिपाला हे वचन बोलले.
5.33.8
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात् ।
यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ॥ ५.३३.८ ॥
विदुर: हे महाप्राज्ञा, तुमच्या आज्ञेने मी आलो आहे. काही करणे असल्यास, हा मी आहे; मला आज्ञा करा.
5.33.9
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः ।
अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ ५.३३.९ ॥
धृतराष्ट्र: हे विदुरा, संजय आला आणि मला दोष देऊन गेला. उद्या अजातशत्रू (युधिष्ठिराचे) वचन तो सभेत मध्यभागी सांगेल.
5.33.10
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया ।
तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥ ५.३३.१० ॥
धृतराष्ट्र: आज त्या कुरुवीराचे वचन मला समजले नाही. तेच माझे अवयव जाळत आहे, आणि तेच मला जागे ठेवत आहे.
5.33.11
आग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ ५.३३.११ ॥
धृतराष्ट्र: माझ्यासमोरच मी जळत आहे; तुला दिसणारे कल्याण सांग, तात, कारण तू धर्म आणि अर्थात कुशल आहेस.
5.33.12
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो ।
न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः ।
सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि ।
किं वक्ष्यतीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता ॥ ५.३३.१२ ॥
धृतराष्ट्र: संजय पांडवांकडून आला असल्याने माझ्या मनाची शांती यथायोग्य राहिली नाही; माझ्या सर्व इंद्रियांचा स्वभाव बिघडला आहे. "तो आता काय सांगेल?" हीच आज माझी चिंता आहे.
5.33.13
तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ।
यथा न नस्तात हितं भवेच्च ।
प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः ॥ ५.३३.१३ ॥
विदुरा, अजातशत्रूची सर्व इच्छित गोष्ट यथायोग्य सांग, ज्यामुळे आमचे हित होईल आणि सर्व प्रजा सुखी होतील.
5.33.14
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् ।
हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ ५.३३.१४ ॥
बलवानाने आरोप ठेवलेला, दुर्बल, साधनहीन, ज्याचे धन हरण केलेला, कामी किंवा चोर—यांच्यात जागरणे (चिंता) प्रवेश करतात.
5.33.15
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप ।
कच्चिच्च परवित्तेषु गृद्ध्यन्न परितप्यसे ॥ ५.३३.१५ ॥
हे नराधिपा, या महादोषांनी तू स्पर्शिला गेला नाहीस ना? दुसऱ्यांच्या धनावर लोभ धरून तू संतप्त होत नाहीस ना?
5.33.16
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैश्रेयसं वचः ।
अस्मिन्रादर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः ॥ ५.३३.१६ ॥
तुझ्याकडून धर्मसंमत, परम, नैःश्रेयस देणारे वचन ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; या राजर्षिवंशात प्रज्ञावंतांनी मान्य केलेला तूच एकटा आहेस.
5.33.17
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत् ।
प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३३.१७ ॥
राजलक्षणांनी युक्त राजा त्रैलोक्याचा अधिपती होऊ शकतो; हे धृतराष्ट्रा, युधिष्ठिर तुझा सेवक आहे आणि तुझ्याकडूनच पाठवलेला आहे.
5.33.18
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः ।
अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥ ५.३३.१८ ॥
तू भाग्याच्या विरुद्ध आहेस, म्हणून भाग्यात तुला मान्यता नाही; आणि धर्मात्मा व धर्मज्ञ युधिष्ठिर तर अग्निज्वालांच्या क्षयापासूनच झालेला आहे.
5.33.19
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात् ।
गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्षते ॥ ५.३३.१९ ॥
सौम्यता, करुणा, धर्म, सत्य आणि पराक्रम यांमुळे, आणि तुझे गौरव पाहून, तो अनेक क्लेश सहन करतो.
5.33.20
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा ।
एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥ ५.३३.२० ॥
दुर्योधन, सौबल (शकुनी), कर्ण आणि दुःशासन यांच्यावर ऐश्वर्य सोपवून तू कल्याणाची इच्छा कशी करतोस?
5.33.21
आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२१ ॥
आत्मज्ञान, उद्योग, सहनशीलता आणि धर्मातील नित्य निष्ठा — जो माणूस या गोष्टी आपल्या ध्येयांपासून ढळवू शकत नाहीत, तोच पंडित म्हटला जातो.
5.33.22
एकस्माद्वृक्षाद्यज्ञपात्राणि राज-
न्स्रुक्व द्रोणी पेठनीपीडने च।
एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध ।
एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च ॥ ५.३३.२२ ॥
हे राजा! एकाच वृक्षापासून यज्ञपात्रे — स्रुक, द्रोणी, पेठनी आणि पीडनपात्र — तयार होतात. हे राजा, माझे बोलणे ऐक: त्या एकापासूनच असत् आणि सत् दोन्ही जन्माला येतात.
5.33.23
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते ।
अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम् ॥ ५.३३.२३ ॥
जो प्रशंसनीय गोष्टींचे सेवन करतो आणि निंद्य गोष्टींचे सेवन करत नाही, जो नास्तिक नसून श्रद्धावान आहे — हेच पंडिताचे लक्षण आहे.
5.33.24
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीः स्तम्भो मान्यमानिता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२४ ॥
क्रोध, हर्ष, दर्प, लज्जा, जडता आणि मान्य होण्याचा अभिमान — जो माणूस या गोष्टींमुळे आपल्या ध्येयापासून ढळत नाही, तोच पंडित म्हटला जातो.
5.33.25
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे ।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२५ ॥
ज्याचे कार्य आणि गुप्त मसलत इतरांना कळत नाही, केवळ केलेले कार्यच त्यांना कळते, तोच खरा पंडित म्हटला जातो.
5.33.26
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२६ ॥
थंडी-उष्णता, भय-आनंद, समृद्धी किंवा दारिद्र्य ज्यांच्या कार्याला अडथळा करत नाहीत, तोच खरा पंडित म्हटला जातो.
5.33.27
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते ।
कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.२७ ॥
ज्यांची व्यवहारी बुद्धी धर्म आणि अर्थाचे अनुसरण करते, आणि जो कामामुळे नव्हे तर अर्थाची निवड करतो, तोच खरा पंडित म्हटला जातो.
5.33.28
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते ।
किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ॥ ५.३३.२८ ॥
पंडितबुद्धी माणसे आपल्या शक्तीनुसार करू इच्छितात, आपल्या शक्तीनुसार करतात, आणि कशाचाही थोडाही अनादर करत नाहीत.
5.33.29
क्षिप्रं विजानाति चिरं श्रृणोति ।
विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्।
नासंपृष्टो ह्युपयुङ्क्ते परार्थे ।
तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ ५.३३.२९ ॥
तो लवकर समजतो, दीर्घकाळ ऐकतो. विषय समजल्यावरच त्यात गुंततो, कामामुळे नव्हे. विचारल्याशिवाय दुसऱ्याच्या कामात हात घालत नाही. हेच पंडिताचे पहिले ज्ञान.
5.33.30
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् ।
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ ५.३३.३० ॥
पंडितबुद्धी माणसे न मिळणाऱ्या गोष्टीची इच्छा करत नाहीत, गमावलेल्यासाठी शोक करू इच्छित नाहीत, आणि संकटांत मोहात पडत नाहीत.
5.33.31
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः ।
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३१ ॥
जो निश्चय करून कर्मारंभ करतो, कर्माच्या मध्ये संकोच करत नाही, काळ व्यर्थ घालवत नाही आणि ज्याचा आत्मा वश आहे, तोच पंडित म्हटला जातो.
5.33.32
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ।
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ ५.३३.३२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पंडित उत्तम कर्मांत आनंद घेतात, कल्याणकारी कर्मे करतात आणि हितकारक गोष्टीचा द्वेष करत नाहीत.
5.33.33
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते ।
गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३३ ॥
जो आत्मसन्मानाने हर्षित होत नाही, अपमानाने व्यथित होत नाही, गंगेच्या सरोवराप्रमाणे अचल असतो, तोच पंडित म्हटला जातो.
5.33.34
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३४ ॥
जो सर्व भूतांचे तत्त्व जाणतो, सर्व कर्मांचा योग जाणतो आणि मानवांचा उपाय जाणतो, तो मनुष्य पंडित म्हटला जातो.
5.33.35
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् ।
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३५ ॥
जो सुरळीत बोलतो, विचित्र कथा सांगतो, तर्कनिपुण व प्रतिभावान आहे, आणि ग्रंथाचे झटपट विवरण करतो, तोच पंडित म्हटला जातो.
5.33.36
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ ५.३३.३६ ॥
ज्याचे शास्त्रज्ञान प्रज्ञेला अनुसरते आणि प्रज्ञा शास्त्रज्ञानाला अनुसरते, जो आर्यमर्यादा मोडत नाही, त्यालाच पंडित ही संज्ञा मिळो.
5.33.37
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामेश्वर्यमेव च ।
विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥ ५.३३.३७ ॥
मोठे धन, विद्या आणि ऐश्वर्य मिळवूनही जो गर्वरहित वागतो, तोच पंडित म्हणवला जातो.
5.33.38
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः ।
अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ ५.३३.३८ ॥
अशिक्षित, गर्विष्ठ, दरिद्री असूनही मोठी महत्त्वाकांक्षा बाळगणारा आणि कर्माशिवाय धन इच्छिणारा, त्याला ज्ञानी लोक मूर्ख म्हणतात.
5.33.39
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ ५.३३.३९ ॥
जो स्वतःचे हित सोडून दुसऱ्याच्या हितासाठी झटतो आणि मित्रासाठी खोटे वागतो, तो मूर्ख म्हणवला जातो.
5.33.40
अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४० ॥
जे त्याला इच्छित नाहीत त्यांची इच्छा करतो, जे त्याला इच्छितात त्यांना सोडतो, आणि बलवानाचा द्वेष करतो, त्याला मूढचित्त म्हणतात.
5.33.41
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४१ ॥
जो मित्राला शत्रू बनवतो, मित्राचा द्वेष करून त्याची हानी करतो, आणि दुष्ट कर्म आरंभतो, त्याला मूढचित्त म्हणतात.
5.33.42
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते ।
चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ ५.३३.४२ ॥
जो सर्व कामे लांबणीवर टाकतो, सर्वत्र शंका घेतो, आणि त्वरित करायच्या कामातही फार वेळ लावतो, तो मूर्ख आहे, हे भरतर्षभा.
5.33.43
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति ।
सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४३ ॥
जो पितरांना श्राद्ध देत नाही, देवतांची पूजा करत नाही आणि मित्र मिळवत नाही, त्याला मूढचित्त म्हणतात.
5.33.44
अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते ।
अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥ ५.३३.४४ ॥
जो बोलावल्याशिवाय प्रवेश करतो, विचारल्याशिवाय खूप बोलतो आणि जो अविश्वसनीय आहे त्यावर विश्वास ठेवतो — तो मूढचित्त नराधम होय.
5.33.45
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः ॥ ५.३३.४५ ॥
स्वतः त्याच दोषात असूनही दुसऱ्याला त्या दोषासाठी दोष देतो आणि असमर्थ असूनही जो रागावतो — तोच सर्वात मूर्ख मनुष्य होय.
5.33.46
आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् ।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते ॥ ५.३३.४६ ॥
स्वतःचे बल जाणूनही, धर्म आणि अर्थ यांच्यापासून दूर राहून, जे मिळवता येत नाही ते कर्मत्यागाने मिळवू इच्छितो — त्याला येथे मूढबुद्धी म्हणतात.
5.33.47
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शिष्यं न शास्ति च ।
कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ ५.३३.४७ ॥
हे राजा! जो अशिष्याला शिकवतो, जो शिष्याला शिकवत नाही आणि जो कृपणाची सेवा करतो — त्याला मूढचित्त म्हणतात.
5.33.48
एकः संपन्नमाश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् ।
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ ५.३३.४८ ॥
सेवकांना वाटा न देता एकटाच चांगले अन्न खातो आणि सुंदर वस्त्रे नेसतो — त्याच्याहून क्रूर कोण?
5.33.49
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ ५.३३.४९ ॥
एकजण पाप करतो, पण फळ महाजन भोगतात. भोक्ते दोषातून मुक्त होतात; कर्ता मात्र दोषाने लिप्त होतो.
5.33.50
एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ ५.३३.५० ॥
धनुर्धराने सोडलेला बाण एकाला मारू शकतो, किंवा मारीतही नाही; पण बुद्धिमानाने प्रयोजलेली बुद्धी राजासह संपूर्ण राष्ट्र नष्ट करू शकते.
5.33.51
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु ।
पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भवा ॥ ५.३३.५१ ॥
एकाने दोन निश्चित करून, चौघांनी तीन वश कर. पाच जिंकून, सहा व सात जाणून त्यागून सुखी हो.
5.33.52
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रपिप्लवः ॥ ५.३३.५२ ॥
विषाचा रस एकाला मारतो; शस्त्राने एक मारला जातो. पण मंत्रणेतील भ्रष्टता राजाला, राष्ट्र व प्रजेसह नष्ट करते.
5.33.53
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् ।
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ ५.३३.५३ ॥
एकटाने स्वादिष्ट भोजन करू नये, एकटाने कार्यांचा विचार करू नये. एकटाने वाटेने जाऊ नये; झोपलेल्यांमध्ये एकटाच जागा राहू नये.
5.33.54
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वगस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ ५.३३.५४ ॥
हे राजा, ते एकच आहे, अद्वितीय आहे — जे तू समजत नाहीस. सत्य हे स्वर्गाची पायरी आहे, जसे समुद्र ओलांडणारे जहाज.
5.33.55
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ ५.३३.५५ ॥
क्षमाशीलांचा एकच दोष असतो, दुसरा उत्पन्न होत नाही — क्षमेने युक्त असलेल्याला लोक अशक्त मानतात.
5.33.56
सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् ।
क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ॥ ५.३३.५६ ॥
ते त्याचे दोष मानू नये, कारण क्षमाच परम बल आहे. क्षमा हा अशक्तांचा गुण आहे, आणि शक्तिमानांचेही भूषण क्षमाच आहे.
5.33.57
क्षमा वशीकृतीर्लोके क्षमया किं न साध्यते ।
शान्तिखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥ ५.३३.५७ ॥
क्षमा जग वश करते; क्षमेने काय साध्य होत नाही? ज्याच्या हाती शांतीची तलवार आहे, त्याचे दुर्जन काय करील?
5.33.58
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ।
अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥ ५.३३.५८ ॥
गवत नसलेल्या जमिनीवर पडलेला अग्नी स्वतःच विझतो; अक्षमाशील माणूस दुसऱ्यांच्या दोषांनी स्वतःलाच जोडून घेतो.
5.33.59
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा ।
विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा ॥ ५.३३.५९ ॥
एकच धर्म हेच परम श्रेय आहे; एकच क्षमा हीच उत्तम शांती आहे. एकच विद्या हीच परम तृप्ती आहे; एकच अहिंसा सुख देणारी आहे.
5.33.60
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बलिशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ ५.३३.६० ॥
पृथ्वी या दोघांना गिळते, जसा बिळात राहणारा साप (उंदरांना) गिळतो — जो राजा विरोध करत नाही, आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
5.33.61
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते ।
अब्रुवन्परुषं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा ॥ ५.३३.६१ ॥
या जगात दोन कर्मे करणारा मनुष्य तेजस्वी दिसतो: कोणतेही कठोर शब्द न बोलणे, आणि दुष्टांचा सन्मान न करणे.
5.33.62
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ ।
स्त्रियः कामितकामिन्यो मूर्खाः पूजितपूजकाः ॥ ५.३३.६२ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, इतरांचा विश्वास संपादन करणारे हे दोघे: इच्छित वस्तूची इच्छा करणाऱ्या स्त्रिया, आणि पूज्यांची पूजा करणारे मूर्ख.
5.33.63
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ ।
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ ५.३३.६३ ॥
शरीर सुकवणारे दोन तीक्ष्ण काटे हे आहेत: जो निर्धन असूनही इच्छा करतो, आणि जो असमर्थ असूनही रागावतो.
5.33.64
द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा ।
गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥ ५.३३.६४ ॥
विपरीत कर्मामुळे हे दोघेच शोभत नाहीत: उद्योगरहित गृहस्थ, आणि कर्तव्य असलेला भिक्षुक.
5.33.65
द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः ।
प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ ५.३३.६५ ॥
हे राजा, स्वर्गाच्याही वर उभे असलेले हे दोन पुरुष: क्षमेने युक्त समर्थ पुरुष, आणि दरिद्री असूनही दान देणारा.
5.33.66
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चात्प्रतिपादनम् ॥ ५.३३.६६ ॥
न्यायाने मिळवलेल्या धनातील दोन अतिक्रम जाणावे लागतात: अपात्राला देणे, आणि पात्राला न देणे.
5.33.67
द्वावभ्यसि निवेष्टव्यौ गले बध्वा दृढां शिलाम् ।
धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥ ५.३३.६७ ॥
दोघांना पाण्यात गळ्यात घट्ट दगड बांधून बुडवावे: दान न देणाऱ्या धनवान माणसाला आणि तपहीन दरिद्री माणसाला.
5.33.68
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥ ५.३३.६८ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, सूर्यमंडल भेदणारे हे दोघे: योगात रमलेला परिव्राजक आणि रणांगणात समोर तोंड करून मारला गेलेला वीर.
5.33.69
त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ ।
कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥ ५.३३.६९ ॥
हे भरतर्षभा, मनुष्यांचे तीन न्याय ऐकले जातात: कनिष्ठ, मध्यम आणि श्रेष्ठ; असे वेदज्ञ जाणतात.
5.33.70
त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ ५.३३.७० ॥
हे राजा, माणसे तीन प्रकारची असतात: उत्तम, अधम आणि मध्यम; त्यांना तीन प्रकारच्या कर्मांत यथायोग्य नियुक्त करावे.
5.33.71
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम् ॥ ५.३३.७१ ॥
हे राजा, तीनच जण निर्धन आहेत: पत्नी, दास आणि पुत्र; हे जे मिळवतात ते ज्याचे त्याचेच धन.
5.33.72
हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ ५.३३.७२ ॥
परधन हरण करणे, परस्त्रीला स्पर्श करणे आणि मित्रांचा त्याग करणे; हे तीन दोष नाश करणारे आहेत.
5.33.73
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ॥ ५.३३.७३ ॥
नरकाची ही त्रिविध द्वारे आत्म्याचा नाश करतात—काम, क्रोध आणि लोभ. म्हणून ही तिन्ही सोडावीत.
5.33.74
वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत ।
शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्रीणि चैकं च तत्समम् ॥ ५.३३.७४ ॥
हे भारता, वरदान देणे, राज्य, पुत्रजन्म आणि संकटातून शत्रूची सुटका—ही तीन, आणि त्यांच्या समान एक.
5.33.75
भक्तं च भजमानं च तवास्मीति च वादिनम् ।
त्रीनेताञ्छरणं प्राप्तान्विषमेऽपि कन सन्त्यजेत् ॥ ५.३३.७५ ॥
भक्त, सेवा करणारा आणि 'मी तुझा आहे' असे म्हणणारा—हे तिघे शरण आले असता संकटातही कोणी त्यांचा त्याग करू नये.
5.33.76
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन ।
वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात्।
अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या-
न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ॥ ५.३३.७६ ॥
महाबली राजाने चार गोष्टी टाळाव्यात असे म्हटले जाते; विद्वानाने त्या जाणाव्यात. अल्पबुद्धी, दीर्घसूत्री, आळशी आणि हेर यांच्याशी मसलत करू नये.
5.33.77
चतवारि ते तात गृहे वसन्तु ।
श्रियाऽभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः ।
सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥ ५.३३.७७ ॥
हे तात, तुझ्या घरी चौघे राहोत—समृद्धीने गृहस्थधर्म पाळणाऱ्या तुझ्या घरी: वृद्ध, संकटात सापडलेला कुलीन नातेवाईक, गरीब मित्र आणि निपुत्रिक बहीण.
5.33.78
चत्वार्याह महाराज साद्यस्कानि बृहस्पतिः ।
पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥ ५.३३.७८ ॥
हे महाराजा, देवराज इंद्राने विचारले असता बृहस्पतीने लवकर फल देणाऱ्या चार गोष्टी सांगितल्या; त्या माझ्याकडून ऐका.
5.33.79
देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम् ।
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥ ५.३३.७९ ॥
देवतांचा संकल्प आणि बुद्धिमानांचा प्रभाव, विद्या संपादन केलेल्यांची विनयशीलता आणि पापकर्म करणाऱ्यांचा नाश.
5.33.80
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि ।
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं ।
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥ ५.३३.८० ॥
चार कर्मे भयंकर आहेत; अयोग्य रीतीने केल्यास भय देतात: अभिमानाने केलेला अग्निहोत्र, अभिमानाने पाळलेले मौन, अभिमानाने अध्ययन केलेला वेद आणि अभिमानाने केलेला यज्ञ.
5.33.81
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः ।
पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥ ५.३३.८१ ॥
माणसाने पाच अग्नींची प्रयत्नपूर्वक सेवा करावी: पिता, माता, अग्नि, आत्मा आणि गुरु. हे भरतर्षभा!
5.33.82
पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् ।
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ॥ ५.३३.८२ ॥
जगात केवळ पाच जणांची पूजा करणारा यश मिळवतो: देव, पितर, मनुष्य, भिक्षू आणि पाचवे अतिथी.
5.33.83
पञ्च त्वाऽनुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि ।
मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः । ॥ ५.३३.८३ ॥
तू जिथे जाशील तिथे पाच जण तुझ्या मागे येतील: मित्र, शत्रू, मध्यस्थ, ज्यांच्यावर तू अवलंबून आहेस ते, आणि जे तुझ्यावर अवलंबून आहेत ते.
5.33.84
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥ ५.३३.८४ ॥
पाच इंद्रिये असलेल्या माणसाच्या एकाच इंद्रियाला छिद्र असले, तर त्याची प्रज्ञा चामड्याच्या पात्रातून पाणी गळावे तशी गळून जाते.
5.33.85
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता । ॥ ५.३३.८५ ॥
समृद्धी इच्छिणाऱ्या माणसाने येथे सहा दोष सोडले पाहिजेत: निद्रा, तंद्री, भय, क्रोध, आळस आणि दीर्घसूत्रता.
5.33.86
षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ५.३३.८६ ॥
समुद्रात फुटक्या नावेला जसे सोडले जाते, तसे माणसाने या सहाजणांना सोडावे: न शिकवणारा आचार्य, न अभ्यासणारा, आणि यज्ञ करणारा ऋत्विज.
5.33.87
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ ५.३३.८७ ॥
जो राजा रक्षण करत नाही, जी पत्नी अप्रिय बोलते, जो गोपाल गाव हवा असे इच्छितो आणि जो नाभिक वन इच्छितो — त्यांनाही सोडावे.
5.33.88
षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ ५.३३.८८ ॥
परंतु सहा गुण माणसाने कधीही सोडू नयेत: सत्य, दान, आळस नसणे, मत्सर नसणे, क्षमा आणि धृती.
5.33.89
अर्थागमो नित्यमरोगिता च ।
प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या ।
षड्जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ ५.३३.८९ ॥
हे राजा, जिवंत जगाला सहा सुखे आहेत: सततचा धनलाभ, आरोग्य, प्रिय व मधुरभाषी पत्नी, आज्ञाधारक पुत्र आणि धन देणारी विद्या.
5.33.90
षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ५.३३.९० ॥
जो आपल्या आत्म्यातील सहा नित्यांचे ऐश्वर्य प्राप्त करतो आणि इंद्रियांना जिंकतो, तो पापांनी व अनर्थांनी कसा युक्त होईल?
5.33.91
षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते ।
चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥ ५.३३.९१ ॥
हे सहा जण सहांवर जगतात; सातवा दिसत नाही. गाफील लोकांमध्ये चोर जगतात; आजारी लोकांमध्ये वैद्य जगतात.
5.33.92
प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः ।
राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥ ५.३३.९२ ॥
कामुक लोकांमध्ये स्त्रिया जगतात; यजमानांमध्ये याजक जगतात. वाद करणाऱ्यांमध्ये राजा जगतो; मूर्खांमध्ये पंडित नेहमी जगतात.
5.33.93
षडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ।
गावः सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसङ्गतिः ॥ ५.३३.९३ ॥
ही सहा गोष्टी क्षणभर दुर्लक्ष केल्याने नष्ट होतात: गायी, सेवा, शेती, पत्नी, विद्या आणि वृषलांची संगत.
5.33.94
षडेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् ।
आचार्यं शिक्षिताः शिष्याः कृतदाराश्च मातरं ॥ ५.३३.९४ ॥
हे सहा जण सदा पूर्वी उपकार केलेल्यांचा अपमान करतात: शिक्षण घेतलेले शिष्य आचार्यांचा, आणि विवाहित पुरुष आईचा.
5.33.95
नारीं विगतकामास्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम् ।
नावं निस्तीर्णकान्तारा नातुराश्च चिकित्सकं ॥ ५.३३.९५ ॥
कामना सरलेले पुरुष स्त्रीला सोडतात; कार्य सिद्ध झाल्यावर ज्याच्यामुळे झाले त्याला सोडतात. रान ओलांडलेले नावेला सोडतात; आजारी बरे झाल्यावर वैद्याला सोडतात.
5.33.96
आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः ।
सद्भिर्मनुष्यैः सह संप्रयोगः।
स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः ।
षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥ ५.३३.९६ ॥
आरोग्य, ऋणमुक्ती, परदेशी न राहणे, सज्जन माणसांची सोबत, स्वावलंबी उपजीविका आणि निर्भय वास — हे राजा, ही सहा जीवलोकातील सुखे आहेत.
5.33.97
ईर्षुर्धृणी नसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ॥ ५.३३.९७ ॥
ईर्ष्याळू, निर्दय, असंतुष्ट, क्रोधी, नेहमी शंकित आणि दुसऱ्याच्या भाग्यावर जगणारे — हे सहा नेहमी दुःखी असतात.
5.33.98
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ।
प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपीश्वराः ॥ ५.३३.९८ ॥
राजाने नेहमी व्यसनांपासून उद्भवणारे सात दोष त्यागले पाहिजेत; यामुळे दृढमूळ झालेले राज्यकर्तेही बहुधा नष्ट होतात.
5.33.99
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् ।
महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ ५.३३.९९ ॥
स्त्रिया, द्यूत, मृगया, मद्यपान, कठोर वाणी — पाचवे; तसेच मोठ्या दंडातील कठोरता व संपत्तीचा दुरुपयोग — हेच.
5.33.100
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः ।
ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ ५.३३.१०० ॥
नाश पावणाऱ्या माणसाची आठ पूर्वचिन्हे आहेत: प्रथम तो ब्राह्मणांचा द्वेष करतो आणि ब्राह्मणांशी विरोध करतो.
5.33.101
ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।
रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ ५.३३.१०१ ॥
ब्राह्मणांची संपत्ती घेतो, ब्राह्मणांना मारण्याची इच्छा करतो, त्यांच्या निंदेत आनंद घेतो आणि त्यांच्या प्रशंसेचे स्वागत करत नाही.
5.33.102
नैनान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति ।
एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुध्वा विसर्जयेत् ॥ ५.३३.१०२ ॥
कर्तव्यांत त्यांचे स्मरण करत नाही; मागणी केल्यावर मत्सराने रागावतो. हे दोष शहाण्या माणसाने बुद्धीने ओळखून त्यागावेत.
5.33.103
अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत ।
वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव स्वसुखान्यपि ॥ ५.३३.१०३ ॥
हे भारता, हर्षाची ही आठ नवनीते आहेत, जी विद्यमान दिसतात; तीच स्वतःची सुखेही आहेत.
5.33.104
समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः ।
पुत्रेण च परिष्वङ्गः सन्निपातश्च मैथुने ॥ ५.३३.१०४ ॥
मित्रांशी समागम, मोठी धनप्राप्ती, पुत्राचे आलिंगन आणि मैथुनातील संयोग.
5.33.105
समये च प्रियालापः स्वयूथ्येषु समुन्नतिः ।
अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥ ५.३३.१०५ ॥
योग्य वेळी प्रिय संभाषण, आपल्या माणसांमध्ये उन्नती, इच्छित वस्तूचा लाभ आणि जनसभेत सन्मान.
5.33.106
अष्टौ गुमाः पुरुषं दीपयन्ति ।
प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च ।
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥ ५.३३.१०६ ॥
आठ गुण पुरुषाला उजळवतात: प्रज्ञा, कुलीनता, दम, शास्त्रज्ञान, पराक्रम, कमी बोलणे, यथाशक्ती दान आणि कृतज्ञता.
5.33.107
नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ॥ ५.३३.१०७ ॥
नऊ दारे, तीन खांब आणि पाच साक्षी असलेले हे घर; क्षेत्रज्ञाने अधिष्ठित आहे. हे जाणणारा विद्वान तोच श्रेष्ठ कवी.
5.33.108
दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् ।
मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ ५.३३.१०८ ॥
हे धृतराष्ट्रा, धर्म न जाणणारे दहा जण आहेत—त्यांना समज: मत्त, प्रमत्त, उन्मत्त, श्रांत, क्रुद्ध आणि भुकेला.
5.33.109
त्वरमाणश्च लुब्धश्च भीतः कामी च ते दश ।
तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसञ्जेत पण्डितः ॥ ५.३३.१०९ ॥
घाई करणारा, लोभी, भित्रा, कामी — हे दहा; म्हणून शहाण्याने या भावांमध्ये गुंतू नये.
5.33.110
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ ५.३३.११० ॥
येथे हा प्राचीन इतिहास सांगितला जातो, जो पुत्रासाठी असुरेंद्राने आणि सुधन्व्याने गायला होता.
5.33.111
यः काममन्यू प्रजहाति राजा ।
पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च।
विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी ।
तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ ५.३३.१११ ॥
काम आणि क्रोध सोडणारा, योग्य पात्रांना धन देणारा, भेद जाणणारा, विद्वान आणि तत्पर कृती करणारा राजा — त्याला सर्व लोक प्रमाण मानतात.
5.33.112
जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान् ।
विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम्।
जानाति मात्रां च तथा क्षमां च ।
तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ॥ ५.३३.११२ ॥
माणसांचा विश्वास मिळवण्याचे ज्ञान असलेला, ज्ञात दोषांना दंड देणारा, मात्रा आणि क्षमा दोन्ही जाणणारा — अशा माणसाची समग्र लक्ष्मी सेवा करते.
5.33.113
सुदुर्बलं नावजानाति कंचि-
द्युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम्।
न विग्रहं रोचयते बलस्थैः ।
काले च यो विक्रमते स धीरः ॥ ५.३३.११३ ॥
अतिदुर्बलालाही कोणाला कमी न लेखणारा, सावधपणे बुद्धिपूर्वक शत्रूशी व्यवहार करणारा, बलवानांशी युद्ध न इच्छिणारा, योग्य वेळी पराक्रम करणारा — तोच धीर.
5.33.114
प्राप्याप न व्यथते कदाचि-
दुद्योगमान्वच्छति चाप्रमत्तः ।
दुःखं च काले सहते महात्मा ।
धुरन्धरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥ ५.३३.११४ ॥
आपत्ती प्राप्त झाली तरी तो कधीच व्यथित होत नाही; सावधपणे उद्योग शोधतो. योग्य वेळी दुःख सहन करतो—तो महात्मा धुरंधर; त्याचे शत्रू जिंकले जातात.
5.33.115
अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः ।
पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम्।
दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यमानं ।
न सेवते यः स सुखी सदैव ॥ ५.३३.११५ ॥
निरर्थक, घरापासून दूर भटकणे, पापी लोकांशी संधी, परस्त्रीस्पर्श, दंभ, चोरी, चुगली, मद्य आणि अभिमान—हे जो सेवत नाही तोच सदैव सुखी.
5.33.116
न संरम्भेणारभते त्रिवर्ग-
माकारितः शंसति तत्त्वमेव।
न मित्रार्थे रोचयते विवादं ।
नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ ५.३३.११६ ॥
रागाने तो त्रिवर्गाचा आरंभ करत नाही; बोलावल्यावर सत्यच सांगतो. मित्रासाठी वाद पसंत करत नाही; अपमानित न होताही, अमूढ राहून रागावत नाही.
5.33.117
न योऽभ्यसूयत्सयनुकम्पते च ।
न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति।
नात्याह किंचित्क्षमते विवादं ।
सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ॥ ५.३३.११७ ॥
इतरांमध्ये दोष शोधत नाही, दया दाखवतो; दुर्बल होऊन हमी देत नाही; फार बोलत नाही आणि वाद सहन करतो—असा माणूस सर्वत्र प्रशंसा मिळवतो.
5.33.118
यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं ।
न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान्।
न मूर्च्छितः कटुकान्याह किंचि-
त्प्रियं सदा तं कुरुते जनो हि ॥ ५.३३.११८ ॥
उद्धट वेष कधीही धारण करत नाही; पौरुषानेही इतरांची बढाई मारत नाही; मूर्च्छितासारखे कटू शब्द काही बोलत नाही—लोक त्याला सदैव प्रिय मानतात.
5.33.119
न वैरमुद्दिपयति प्रशान्तं ।
न दर्पमारोहति शान्तिमेति।
न दुर्गतोऽस्मीति करोत्यकार्यं ।
तमार्यशीलं परमाहुरार्याः ॥ ५.३३.११९ ॥
शांत माणसाशी जो वैर पेटवत नाही, जो गर्वावर चढत नाही आणि शांती पावतो, 'मी दुर्गतीत आहे' असा विचार करून जो अकार्य करत नाही, त्यालाच आर्य लोक परम आर्यशील म्हणतात.
5.33.120
न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं ।
नान्यस्य दुःखे भवति प्रहृष्टः।
दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं ।
स कथ्यते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ ५.३३.१२० ॥
स्वतःच्या सुखात जो हर्ष मानत नाही, दुसऱ्याच्या दुःखात जो आनंदी होत नाही, दान दिल्यानंतर जो पश्चात्ताप करत नाही — तोच सत्पुरुष आणि आर्यशील म्हणवला जातो.
5.33.121
देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मान् ।
बुभूषते यः स परावरज्ञः।
स यत्र तत्राभिगतः सदैव ।
महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ ५.३३.१२१ ॥
देशाचार, संकेत आणि जातिधर्म टिकवू इच्छिणारा, परावर जाणणारा जो असतो, तो जिथे जाईल तिथे नेहमी महाजनांच्या अधिपत्याचे पद भूषवतो.
5.33.122
दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं ।
राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम्।
मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं ।
यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ॥ ५.३३.१२२ ॥
दंभ, मोह, मत्सर, पापकृत्ये, राजद्वेष, चहाडी, गटांतील वैर, मत्त-उन्मत्त व दुर्जनांशी वाद — हे जो प्रज्ञावान टाळतो तोच प्रधान होय.
5.33.123
दमं शौचं दैविकं मङ्गलानि ।
प्रायश्चित्तान्विविधाँल्लोकवादान्।
एतानि यः कुरुते नैत्यकानि ।
तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥ ५.३३.१२३ ॥
दम, शौच, दैवी मंगल कर्मे, विविध प्रायश्चित्ते, लोकवाद — ही जो नित्य कर्मे म्हणून करतो, त्याच्या उत्कर्षाला देवता सिद्धीस नेतात.
5.33.124
समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः ।
समैः सख्यं व्यवहारं कथां च।
गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति ।
विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥ ५.३३.१२४ ॥
समानांशी विवाह करतो, हीनांशी नाही; समानांशी मैत्री, व्यवहार व संभाषण करतो; गुणांनी श्रेष्ठांना पुढे ठेवतो — त्या विद्वानाच्या नीती सुनीती असतात.
5.33.125
मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो ।
मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा।
ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं-
स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥ ५.३३.१२५ ॥
आश्रितांना वाटून मितपणे भोजन करतो, मितपणे झोपतो, अमित कर्म करतो, मागितल्यास शत्रूंनाही देतो — अशा सत्पुरुष, आत्मसंयमी माणसाला अनर्थ सोडून जातात.
5.33.126
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य ।
नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित्।
मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च ।
नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः ॥ ५.३३.१२६ ॥
ज्याचा हेतू आणि अपमानाचा सूड इतर कोणीही थोडाही जाणत नाही; गुप्त मसलतीत आणि नीट पार पाडलेल्या कार्यात त्याचा लहानसाही हेतू ढळत नाही.
5.33.127
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः ।
सत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभावः
अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये ।
महामणिर्जात्य इव सप्रन्नः ॥ ५.३३.१२७ ॥
जो सर्व प्राण्यांच्या शांतीत निष्ठ, सत्यवादी, मृदू, इतरांचा सन्मान करणारा आणि शुद्ध स्वभावाचा आहे — तो नातेवाईकांमध्ये अत्यंत ओळखला जातो, जसा उत्तम जातीचा महामणी आपल्या प्रभेने चमकतो.
5.33.128
य आत्मनाऽपत्रपते भृशं नरः ।
स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत
अनन्तजेजाः सुमनाः समाहितः ।
स तेजसा सूर्य इवावभासते ॥ ५.३३.१२८ ॥
जो माणूस स्वतःमध्ये अत्यंत लाज बाळगतो, तो सर्व लोकांचा गुरू होतो; अनंत तेजस्वी, प्रसन्नचित्त आणि समाहित होऊन तो आपल्या तेजाने सूर्याप्रमाणे प्रकाशतो.
5.33.129
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः ।
पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः ।
त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च ।
तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ॥ ५.३३.१२९ ॥
शापग्रस्त राजा पांडूचे पाच पुत्र, पाच इंद्रांसारखे, वनात जन्मले. तूच लहान बालके असताना त्यांचे पालनपोषण करून त्यांना शिक्षण दिलेस; हे अम्बिकेया, ते आजही तुझ्या आज्ञेचे पालन करतात.
5.33.130
प्रदायैषामुचितं तातराज्यं ।
सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः ।
न देवानां नापि च मानुषाणां ।
भविष्यसि त्वं गर्हणीयो नरेन्द्र ॥ ५.३३.१३० ॥
त्यांना त्यांचे योग्य पैतृक राज्य देऊन, तुझ्या पुत्रांसह सुखी आणि आनंदी राहा; हे नरेंद्रा, मग देव किंवा मानव यांच्यात तू निंदनीय ठरणार नाहीस.