મહાભારત · અધ્યાય 5.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.34.1
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ ५.३४.१ ॥
જાગતા રહીને બળતા એવા મારા માટે તું જે કર્તવ્ય જુએ છે, તે અમને કહે, હે તાત; તું ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ અને શુચિ છે.
5.34.2
तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि ।
प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः।
यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व ।
श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥ ५.३४.२ ॥
તેથી, વિદુર, યથાવત્ ઉપદેશ આપ; અજાતશત્રુ માટે બધું પ્રજ્ઞાપૂર્વક કહે. હે અદીનસત્ત્વ, તને જે હિતકર અને શ્રેયસ્કર લાગે તે કુરુઓ માટે કહે.
5.34.3
पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् ।
पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् ।
कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥ ५.३४.३ ॥
પાપની આશંકાથી ફક્ત પાપ જ જોતો હું, વ્યાકુળ મનથી તને પૂછું છું. અજાતશત્રુ માટે યથાવત્ જે ઇષ્ટ છે, તે બધું મને કહે…
5.34.4
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम् ॥ ५.३४.४ ॥
શુભ હોય કે અશુભ, દ્વેષપાત્ર હોય કે પ્રિય, જે વિના પૂછ્યે કોઈને કંઈ કહેતો નથી, તે જ પરાભવ ઇચ્છતો નથી.
5.34.5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति ।
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ५.३४.५ ॥
તેથી, હે રાજા, કુરુઓ માટે જે હિતકર છે તે હું તને કહીશ. શ્રેયસ્કર અને ધર્મ્ય એવી મારી વાણી સાંભળ.
5.34.6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत ।
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते…मनः कृथाः ॥ ५.३४.६ ॥
હે ભારત, જૂઠથી પ્રાપ્ત કર્મો અને અયોગ્ય ઉપાયોથી આરંભેલાં આવાં કાર્યો સિદ્ધ થતાં નથી. તારું મન તેમાં ન લગાવ…
5.34.7
तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति ।
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ५.३४.७ ॥
એ જ રીતે, યોગ્ય ઉપાયથી કરેલું કર્મ સિદ્ધ ન થાય તો પણ બુદ્ધિમાન માણસે તેમાં મન ખિન્ન ન કરવું.
5.34.8
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु ।
संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत् ॥ ५.३४.८ ॥
પરિણામ ધરાવતાં કર્મોમાં તેનાં પરિણામો વિચારવાં; સારી રીતે વિચારીને જ કરવું, અચાનક કંઈ ન કરવું.
5.34.9
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ ५.३४.९ ॥
કર્મોનાં પરિણામ અને ફળ સારી રીતે તપાસીને, અને પોતાની શક્તિ પણ વિચારીને, ધીર પુરુષે કરવું કે ન કરવું તે નક્કી કરવું.
5.34.10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥ ५.३४.१० ॥
સ્થિતિ, વૃદ્ધિ અને ક્ષયમાં, ખજાના, જનપદ અને દંડ (સૈન્ય)નું પ્રમાણ જે જાણતો નથી, તે રાજ્યમાં સ્થિર રહેતો નથી.
5.34.11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति ।
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥ ५.३४.११ ॥
પરંતુ જે આ પ્રમાણોને કહ્યા પ્રમાણે જુએ છે અને ધર્મ-અર્થના જ્ઞાનથી યુક્ત છે, તે રાજ્ય મેળવે છે.
5.34.12
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् ।
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५.३४.१२ ॥
રાજ્ય મળ્યું છે એમ કહીને અયોગ્ય રીતે વર્તવું ન જોઈએ; કારણ કે અવિનય જ લક્ષ્મીનો નાશ કરે છે, જેમ ઘડપણ ઉત્તમ રૂપનો નાશ કરે છે.
5.34.13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् ।
अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥ ५.३४.१३ ॥
ઉત્તમ ભક્ષ્યથી ઢાંકેલો લોખંડનો કાંટો અન્નની ઇચ્છાવાળી માછલી ગળી જાય છે; તેના પરિણામને તે જોતી નથી.
5.34.14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।
हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ ५.३४.१४ ॥
જે ગળી શકાય, પચી શકે અને પરિણામે હિતકારી હોય, તે જ સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે પ્રથમ ગ્રહણ કરવું.
5.34.15
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ ५.३४.१५ ॥
જે વૃક્ષનાં કાચાં ફળ તોડે છે, તેને તેમાંથી રસ મળતો નથી, અને તેનું બીજ પણ નાશ પામે છે.
5.34.16
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ ५.३४.१६ ॥
પરંતુ જે યોગ્ય સમયે પાકેલું, પરિપક્વ ફળ લે છે, તેને ફળમાંથી રસ મળે છે, અને બીજમાંથી ફરી ફળ પણ મળે છે.
5.34.17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः ।
तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ ५.३४.१७ ॥
જેમ ભમરો ફૂલોનું રક્ષણ કરતાં મધ ગ્રહણ કરે છે, તેમ મનુષ્યો પાસેથી હિંસા વિના ધન લેવું જોઈએ.
5.34.18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ५.३४.१८ ॥
એક એક ફૂલ ચૂંટવું જોઈએ, મૂળ કાપવું ન જોઈએ — બગીચામાં માળીની જેમ, કોલસા બનાવનારની જેમ નહીં.
5.34.19
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥ ५.३४.१९ ॥
આ કરવાથી મને શું થશે, અને ન કરવાથી મને શું થશે? એ રીતે કર્મોનો વિચાર કરીને માણસ કરે અથવા ન કરે.
5.34.20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः ।
कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः ॥ ५.३४.२० ॥
કેટલાંક કાર્યો હંમેશાં આરંભવા યોગ્ય નથી; તે આપમેળે આવ્યાં હોય તેવાં હોય છે. તેમાં માનવ પ્રયત્ન પણ નિરર્થક બને છે.
5.34.21
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम् ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२१ ॥
જે અનર્થમાં લીન છે અને અર્થથી વિમુખ છે, તેને સ્ત્રીઓ પતિ તરીકે ઇચ્છતી નથી, જેમ તેઓ નપુંસકને પતિ તરીકે ઇચ્છતી નથી.
5.34.22
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२२ ॥
જેની કૃપા નિષ્ફળ અને ક્રોધ પણ નિરર્થક છે, તેને સ્ત્રીઓ પતિ તરીકે ઇચ્છતી નથી, જેમ તેઓ નપુંસકને પતિ તરીકે ઇચ્છતી નથી.
5.34.23
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् ।
क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान् ॥ ५.३४.२३ ॥
જ્ઞાની માણસ નાના મૂળવાળાં પણ મોટા ફળવાળાં કેટલાંક કાર્યો ઝડપથી આરંભે છે; એવાં કાર્યોને તે લંબાવતો નથી.
5.34.24
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव ।
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ ५.३४.२४ ॥
જે બધું સીધું જુએ છે, જાણે આંખોથી પીતો હોય; મૌન બેઠો હોય તોપણ પ્રજાઓ તેના પ્રત્યે અનુરક્ત રહે છે.
5.34.25
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः ।
अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित् ॥ ५.३४.२५ ॥
સારી રીતે ખીલ્યું હોય છતાં ફળરહિત હોઈ શકે; ફળવાળું હોય છતાં ચઢવું કઠિન હોઈ શકે; કાચું હોય છતાં પાકેલા જેવું લાગે, પણ ક્યારેય ખરી ન પડે.
5.34.26
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५.३४.२६ ॥
આંખ, મન, વાણી અને કર્મ—આ ચાર પ્રકારે જે લોકને પ્રસન્ન કરે છે, તેના પર લોક પણ પ્રસન્ન થાય છે.
5.34.27
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ ५.३४.२७ ॥
શિકારીથી હરણાં જેમ ડરે છે, તેમ જેનાથી પ્રાણીઓ ડરે છે, તે સાગરપર્યંત ફેલાયેલી પૃથ્વી મેળવીને પણ નાશ પામે છે.
5.34.28
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा ।
वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ ५.३४.२८ ॥
પિતા અને દાદાથી મળેલું રાજ્ય પામીને પણ, જે પોતાના કર્મથી અનીતિમાં સ્થિત થાય છે, તે તેને ગુમાવે છે; જેમ પવન વાદળ પાસે પહોંચીને તેને વિખેરી નાખે છે.
5.34.29
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः ।
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ ५.३४.२९ ॥
ધર્મનું આચરણ કરતા રાજાને, આદિથી સજ્જનોએ આચરેલા માર્ગે, ધનથી ભરેલી પૃથ્વી વધે છે; તે સમૃદ્ધિ વધારે છે.
5.34.30
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः ।
प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा। ॥ ५.३४.३० ॥
પરંતુ જે ધર્મનો ત્યાગ કરી અધર્મનું આચરણ કરે છે, તેના માટે પૃથ્વી સંકોચાય છે, જેમ અગ્નિમાં મૂકેલું ચામડું સંકોચાય છે.
5.34.31
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने ।
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने । ॥ ५.३४.३१ ॥
પરરાષ્ટ્રનું મર્દન કરવામાં જે પ્રયત્ન કરાય છે, તે જ પ્રયત્ન સ્વરાષ્ટ્રના પરિપાલનમાં કરવો જોઈએ.
5.34.32
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् ।
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ ५.३४.३२ ॥
ધર્મથી રાજ્ય મેળવવું અને ધર્મથી જ તેનું પાલન કરવું. ધર્મમૂલક સંપત્તિ પામનાર તેને છોડતો નથી અને ક્ષીણ પણ થતો નથી.
5.34.33
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः ।
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ ५.३४.३३ ॥
ગાંડાના પ્રલાપમાંથી અને બાળકની વાતોમાંથી પણ સર્વત્ર સાર ગ્રહણ કરવો, જેમ પથ્થરોમાંથી સોનું લેવાય છે.
5.34.34
सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः ।
सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ ५.३४.३४ ॥
મહાપુરુષોના સુભાષિતો અને સત્કર્મો ઇધર-ઉધરથી એકઠાં કરતાં, ધીર પુરુષે શિલાહારીની જેમ રહેવું.
5.34.35
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ५.३४.३५ ॥
ગાયો ગંધથી જુએ છે, બ્રાહ્મણો વેદોથી જુએ છે, રાજાઓ ગુપ્તચરોથી જુએ છે, અન્ય લોકો આંખોથી જુએ છે.
5.34.36
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ ५.३४.३६ ॥
જે ગાય દુર્દુહા (દોહવામાં મુશ્કેલ) હોય તે ઘણું દુઃખ પામે છે; પણ હે રાજન્, જે સુદુઘા (સહેલાઈથી દોહાય) હોય તેને લોકો પીડા આપતા નથી.
5.34.37
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः ॥ ५.३४.३७ ॥
જે લાકડું તપાવ્યા વિના જ નમે છે, તેને તપાવવું યોગ્ય નથી; અને જે લાકડું પોતે જ નમેલું છે, બુદ્ધિમાન તેને વધુ નમાવે નહીં.
5.34.38
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ ५.३४.३८ ॥
આ ઉપમાથી ધીર પુરુષે બળવાનને નમવું; જે બળવાનને નમે છે તે ઇન્દ્રને જ નમે છે.
5.34.39
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः ।
पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥ ५.३४.३९ ॥
પશુઓના નાથ મેઘ છે; રાજાઓના બાંધવ મંત્રીઓ છે; સ્ત્રીઓના બાંધવ પતિઓ છે; બ્રાહ્મણોના બાંધવ વેદ છે.
5.34.40
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ५.३४.४० ॥
સત્યથી ધર્મનું રક્ષણ થાય છે; યોગથી વિદ્યાનું રક્ષણ થાય છે; શુચિતાથી રૂપનું રક્ષણ થાય છે; આચરણથી કુળનું રક્ષણ થાય છે.
5.34.41
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात् ।
अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ ५.३४.४१ ॥
માનથી ધાન્યનું રક્ષણ થાય છે; ક્રમપૂર્વક ઘોડાઓનું રક્ષણ કરવું; વારંવાર જોવાથી ગાયોનું, અને મલિન વસ્ત્રથી દૂર રાખીને સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું.
5.34.42
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः ।
अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ५.३४.४२ ॥
આચરણહીન પુરુષ માટે કુળ પ્રમાણ નથી એવો મારો મત છે; નીચ કુળોમાં જન્મેલાઓમાં પણ આચરણ જ વિશેષ બને છે.
5.34.43
य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये ।
सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ ५.३४.४३ ॥
બીજાના ધન, રૂપ, પરાક્રમ, કુળપરંપરા, સુખ, સૌભાગ્ય અને સત્કારની જે ઈર્ષ્યા કરે છે, તેનો રોગ અનંત છે.
5.34.44
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ ५.३४.४४ ॥
અકરણીય કાર્ય કરવાથી, કર્તવ્યો છોડવાથી, અકાળે અને મંત્રભેદથી જે ડરે છે, તેણે જે પીવાથી મદ ચડે તે ન પીવું.
5.34.45
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।
मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ ५.३४.४५ ॥
વિદ્યાનો મદ, ધનનો મદ, ત્રીજો કુળનો મદ — આ મદ અભિમાનીઓના છે; એ જ સજ્જનોનાં દમન છે.
5.34.46
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः क्वचित्कार्ये कदाचन ।
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ ५.३४.४६ ॥
અસજ્જનોને, કોઈ કામ માટે સજ્જનો દ્વારા કદીક આગ્રહપૂર્વક બોલાવાય, તો તેઓ પોતાને સજ્જન માની લે છે — પ્રસિદ્ધ હોય તોપણ તેઓ અસજ્જન જ છે.
5.34.47
गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः ।
असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ ५.३४.४७ ॥
આત્મસંયમીઓનો આશ્રય સજ્જનો છે; સજ્જનોનો આશ્રય પણ સજ્જનો જ છે. અસજ્જનોનો આશ્રય પણ સજ્જનો છે; પણ સજ્જનોનો આશ્રય અસજ્જનો નથી.
5.34.48
जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता ।
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ ५.३४.४८ ॥
વસ્ત્રવાળાએ સભા જીતી; મિષ્ટાન્નની આશાવાળાએ — ગોધનવાળાએ જીતી; વાહનવાળાએ માર્ગ જીત્યો; શીલવાનએ સર્વ જીત્યું.
5.34.49
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ ५.३४.४९ ॥
પુરુષમાં શીલ જ પ્રધાન છે; જેનું તે અહીં નષ્ટ થાય છે, તેને જીવન, ધન કે બંધુઓથી પણ કોઈ પ્રયોજન રહેતું નથી.
5.34.50
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् ।
तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ ५.३४.५० ॥
ધનવાનનું ભોજન માંસપ્રધાન હોય છે, મધ્યમવર્ગનું દૂધજન્ય પદાર્થપ્રધાન, અને ગરીબોનું તેલપ્રધાન, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
5.34.51
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा ।
श्रुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ ५.३४.५१ ॥
ગરીબો હંમેશાં ઉત્તમ અન્ન જ ખાય છે; એ સ્વાદ ધનવાનોમાં અત્યંત દુર્લભ છે.
5.34.52
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते ॥ ५.३४.५२ ॥
જગતમાં સામાન્ય રીતે ધનવાનોમાં જમવાની શક્તિ હોતી નથી; હે મહીપતિ, ગરીબોનાં લાકડાં પણ પચી જાય છે.
5.34.53
अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् ।
उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ ५.३४.५३ ॥
અધમ લોકોને ભય આજીવિકાના અભાવનો છે, મધ્યમોને મૃત્યુનો; પણ ઉત્તમ મનુષ્યોને અપમાનથી વધુ મોટો ભય છે.
5.34.54
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि नो पतित्वाऽवबुध्यते ॥ ५.३४.५४ ॥
ઐશ્વર્યનો મદ સૌથી પાપી છે, અને મદ્યપાનનો મદ વગેરે બીજા મદ પણ એવા જ છે; ઐશ્વર્યમદથી ઉન્મત્ત માણસ પડ્યા પછી જ ભાન પામે છે.
5.34.55
इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः ।
तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥ ५.३४.५५ ॥
ઇન્દ્રિયવિષયોમાં પ્રવૃત્ત, અનિગ્રહિત ઇન્દ્રિયોથી આ લોક, ગ્રહોથી નક્ષત્રો પીડાય તેમ, પીડાય છે.
5.34.56
यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा ।
आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५.३४.५६ ॥
સહજ અને પોતાની તરફ ખેંચતા પંચવર્ગથી જે જિતાય છે, તેની આપત્તિઓ શુક્લપક્ષના ચંદ્રની જેમ વધે છે.
5.34.57
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वा जितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ ५.३४.५७ ॥
પોતાને જીત્યા વિના જે અમાત્યોને કે શત્રુઓને જીતવા ઇચ્છે છે, અથવા જેના અમાત્યો જિતાયા છે, તે અસહાય થઈ નષ્ટ થાય છે.
5.34.58
आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ ५.३४.५८ ॥
પહેલાં પોતાને જ દ્વેષ્ય શત્રુરૂપે નિયોજિત કરવો; પછી અમાત્યો અને શત્રુઓને જીતવાની ઇચ્છા વ્યર્થ જતી નથી.
5.34.59
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ ५.३४.५९ ॥
જેની ઇન્દ્રિયો વશ છે, જેના અમાત્યો જિતાયા છે, જે અપરાધીઓ પર દંડ ધારણ કરે છે, જે વિચારીને કામ કરે છે અને જે ધીર છે, તેની પાસે શ્રી સંપૂર્ણપણે રહે છે.
5.34.60
रथः शरीरं पुरुषस्य राज-
न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ५.३४.६० ॥
હે રાજન! શરીર જ મનુષ્યનો રથ છે; આત્મા તેનો સારથિ છે; ઇન્દ્રિયો તેના ઘોડા છે. તેમના વડે સાવધ, કુશળ, સારી રીતે કેળવેલા ઉત્તમ ઘોડાઓ સાથે ધીર મનુષ્ય રથીની જેમ સુખપૂર્વક ચાલે છે.
5.34.61
एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ताः सरथं सारथिं हयम् ॥ ५.३४.६१ ॥
આ અનિયંત્રિત ઇન્દ્રિયો અવિધેય ઘોડાઓની જેમ રથ, સારથિ અને ઘોડા સહિત વિનાશ કરવા સમર્થ છે.
5.34.62
अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः ।
इन्द्रियैरजितैर्बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ ५.३४.६२ ॥
અજિત ઇન્દ્રિયોને કારણે, અનર્થને અર્થ અને અર્થને અનર્થ જોનાર મૂર્ખ અતિ દુઃખને સુખ માને છે.
5.34.63
धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः ।
श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ५.३४.६३ ॥
ધર્મ અને અર્થ છોડીને જે ઇન્દ્રિયોના વશમાં ચાલે છે, તે શીઘ્ર શ્રી, પ્રાણ, ધન અને પત્નીથી વંચિત થાય છે.
5.34.64
अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः ।
इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वार्याद्भूश्यते हि सः ॥ ५.३४.६४ ॥
જે અર્થોનો સ્વામી છે પણ ઇન્દ્રિયોનો સ્વામી નથી, તે ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ ન હોવાથી પોતાના ઐશ્વર્યથી પડે છે.
5.34.65
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः ।
आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५.३४.६५ ॥
મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરીને આત્માથી જ આત્માની શોધ કરવી; આત્મા જ આત્માનો બંધુ છે અને આત્મા જ આત્માનો શત્રુ છે.
5.34.66
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः ।
स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ॥ ५.३४.६६ ॥
જેણે આત્માથી જ પોતાના આત્માને જીત્યો છે, તેનો આત્મા જ તેનો બંધુ છે; નિયંત્રિત જ બંધુ છે અને નિયંત્રણહીન જ શત્રુ છે.
5.34.67
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू ।
कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥ ५.३४.६७ ॥
હે રાજા, નાની જાળમાં ફસાયેલી બે માછલીઓની જેમ કામ અને ક્રોધ વિવેકને લૂંટી લે છે.
5.34.68
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति ।
स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ॥ ५.३४.६८ ॥
અહીં ધર્મ અને અર્થનો સારી રીતે વિચાર કરીને જે સાધનો મેળવે છે, તે સાધનસંપન્ન થઈ સદા સુખમાં વધે છે.
5.34.69
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान् ।
जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ ५.३४.६९ ॥
મનમાં જન્મતા પાંચ આંતરિક શત્રુઓને જીત્યા વિના જે બીજા શત્રુઓને જીતવા ઇચ્છે છે, તેને શત્રુઓ જ હરાવે છે.
5.34.70
दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ ५.३४.७० ॥
મહાત્મા રાજાઓ પણ પોતાનાં કર્મોથી બંધાયેલા દેખાય છે; ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ ન હોવાથી તેઓ રાજ્યના ભ્રમમાં ફસાય છે.
5.34.71
असंत्यागात्पापकृतामपापां-
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा-
त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ॥ ५.३४.७१ ॥
પાપીઓનો ત્યાગ ન કરવાથી નિષ્પાપોને પણ તેમના સમાન દંડ સ્પર્શે છે; ભળવાને કારણે સૂકાની સાથે ભીનું પણ બળી જાય છે. તેથી પાપીઓ સાથે સંધિ ન કરવી.
5.34.72
निजानुत्पततः शत्रून्पश्च पञ्चप्रयोजनान् ।
यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥ ५.३४.७२ ॥
પોતાની અંદર ઊઠતા શત્રુઓને અને પચીસ પ્રયોજનોને જોઈને પણ જે મોહથી તેમને રોકતો નથી, તે માણસને આપત્તિ ગ્રસી લે છે.
5.34.73
अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता ।
दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ ५.३४.७३ ॥
ઈર્ષ્યાહીનતા, સરળતા, શુચિતા, સંતોષ, પ્રિય વાણી, દમ, સત્ય અને સહજતા દુરાત્માઓમાં હોતાં નથી.
5.34.74
आत्मज्ञानमानायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ ५.३४.७४ ॥
આત્મજ્ઞાન, સહજતા, તિતિક્ષા, ધર્મની નિત્યતા, સંયમી વાણી અને દાન — હે ભારત, આ અધમોમાં હોતાં નથી.
5.34.75
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ ५.३४.७५ ॥
અજ્ઞાનીઓ ગાળો અને નિંદાથી જ્ઞાનીઓને દુઃખ આપે છે; બોલનાર પાપ ગ્રહણ કરે છે; ક્ષમા કરનાર મુક્ત થાય છે.
5.34.76
हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् ।
शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३४.७६ ॥
દુષ્ટોનું બળ હિંસા છે, રાજાઓનું બળ દંડવિધાન છે, સ્ત્રીઓનું બળ સેવા છે અને ગુણવાનોનું બળ ક્ષમા છે.
5.34.77
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः ।
अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥ ५.३४.७७ ॥
હે રાજન્, વાણીનો સંયમ અત્યંત કઠિન માનવામાં આવ્યો છે; અર્થપૂર્ણ અને વૈવિધ્યભરી વાત ઘણી બોલવી શક્ય નથી.
5.34.78
अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता ।
सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥ ५.३४.७८ ॥
સારી રીતે કહેલા શબ્દો વિવિધ કલ્યાણ લાવે છે; હે રાજન્, એ જ વાણી ખરાબ રીતે કહેવાય તો અનર્થનું કારણ બને છે.
5.34.79
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ५.३४.७९ ॥
બાણોથી વીંધાયેલું અને કુહાડીથી કપાયેલું વન ફરી લીલું થાય છે; પરંતુ વાણીથી કહેલું ઘૃણાજનક દુર્વચન, વાણીનો ઘા ક્યારેય રૂઝાતો નથી.
5.34.80
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्छशल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ ५.३४.८० ॥
બાણ અને લોખંડની અણીઓ શરીરમાંથી કાઢી શકાય છે; પરંતુ હૃદયમાં ઊંડે રહેલો વાણીનો કાંટો કાઢી શકાતો નથી.
5.34.81
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेभ्यः ॥ ५.३४.८१ ॥
વાણીના બાણો મુખમાંથી છૂટે છે; તેનાથી ઘાયલ થયેલો માણસ રાતદિવસ શોક કરે છે. તે બીજાના મર્મસ્થાનોમાં જઈ પડે છે; બુદ્ધિમાન માણસ તેમને બીજાઓ પર છોડતો નથી.
5.34.82
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ ५.३४.८२ ॥
દેવો જે માણસને પરાભવ આપવા ઇચ્છે છે, તેની બુદ્ધિ તેઓ હરી લે છે; ત્યારે તે નીચી બાબતો જ જુએ છે.
5.34.83
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ५.३४.८३ ॥
બુદ્ધિ મલિન થાય અને વિનાશ નજીક આવે ત્યારે, નીતિ જેવું દેખાતું અન્યાય હૃદયમાંથી દૂર થતું નથી.
5.34.84
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे ॥ ५.३४.८४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તારી આ બુદ્ધિ પુત્રોના મોહમાં ઘેરાઈ ગઈ છે; પાંડવો સાથેના વિરોધને લીધે તું તેમને ઓળખતો નથી.
5.34.85
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् ।
शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३४.८५ ॥
ત્રણેય લોકનો રાજા થવાના લક્ષણોથી સંપન્ન જે હોય — હે ધૃતરાષ્ટ્ર, તે યુધિષ્ઠિર તારો શિષ્ય હો અને તે જ શાસક હો.
5.34.86
अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः ।
तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मर्थतत्त्ववित् ॥ ५.३४.८६ ॥
તે યુધિષ્ઠિર તારા સર્વ પુત્રો કરતાં અત્યંત ભાગ્યથી સન્માનિત છે; તેજ અને પ્રજ્ઞાથી યુક્ત, ધર્મ અને અર્થના તત્ત્વને જાણનારો.
5.34.87
अनुक्रोशादानृशंस्याद्योऽसौ धर्मभृतां वरः ।
गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥ ५.३४.८७ ॥
કરુણા અને સૌમ્યતાથી ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ તે, હે રાજેન્દ્ર, તારા પ્રત્યેના આદરથી અનેક ક્લેશો સહન કરે છે.