महाभारत · अध्याय 5.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.34.1
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः ॥ ५.३४.१ ॥
जागृत राहून जळणाऱ्या माझ्यासाठी तू जे कर्तव्य पाहतोस, ते आम्हाला सांग, हे तात; तू धर्म आणि अर्थात कुशल आणि शुचि आहेस.
5.34.2
तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि ।
प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः।
यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व ।
श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम् ॥ ५.३४.२ ॥
म्हणून, विदुरा, यथावत् उपदेश कर; अजातशत्रूसाठी सर्व प्रज्ञापूर्वक सांग. हे अदीनसत्त्वा, जे तुला हितकर व श्रेयस्कर वाटते, ते कुरूंसाठी सांग.
5.34.3
पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् ।
पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् ।
कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव-
न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ॥ ५.३४.३ ॥
पापाच्या भीतीने केवळ पापच पाहणारा मी, व्याकुल मनाने तुला विचारतो. अजातशत्रूसाठी यथावत् जे इष्ट आहे ते सर्व मला सांग…
5.34.4
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम् ॥ ५.३४.४ ॥
शुभ असो वा अशुभ, द्वेष्य असो वा प्रिय, जो न विचारता कुणालाही काही सांगत नाही, तोच पराभव इच्छित नाही.
5.34.5
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति ।
वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ ५.३४.५ ॥
म्हणून, हे राजा, कुरूंसाठी जे हितकर आहे ते मी तुला सांगतो. श्रेयस्कर आणि धर्म्य अशी माझी वाणी ऐक.
5.34.6
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत ।
अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते…मनः कृथाः ॥ ५.३४.६ ॥
हे भारता, असत्याने प्राप्त झालेली कर्मे आणि अयोग्य उपायांनी आरंभलेली अशी कामे सिद्ध होत नाहीत. तुझे मन त्यांकडे लावू नकोस…
5.34.7
तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति ।
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ५.३४.७ ॥
त्याचप्रमाणे, योग्य उपायांनी केलेले कर्म सिद्ध झाले नाही तरी बुद्धिमान माणसाने त्यात मन खिन्न करू नये.
5.34.8
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु ।
संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत् ॥ ५.३४.८ ॥
परिणाम असलेल्या कर्मांत त्यांचे परिणाम पाहावेत; नीट विचार करूनच करावे, अचानक काही करू नये.
5.34.9
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम् ।
उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा ॥ ५.३४.९ ॥
कर्मांचे परिणाम व फळ नीट पाहून, आणि स्वतःची शक्तीही विचारात घेऊन, धीर पुरुषाने ते करावे की नाही ते ठरवावे.
5.34.10
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये ।
कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते ॥ ५.३४.१० ॥
स्थिती, वृद्धी आणि क्षय यांत, तसेच कोष, जनपद व दंड (सैन्य) यांचे प्रमाण जो जाणत नाही, तो राज्यात टिकत नाही.
5.34.11
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति ।
युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति ॥ ५.३४.११ ॥
परंतु जो ही प्रमाणे सांगितल्याप्रमाणे पाहतो आणि धर्म व अर्थ यांच्या ज्ञानाने युक्त आहे, तो राज्य मिळवतो.
5.34.12
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम् ।
श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम् ॥ ५.३४.१२ ॥
राज्य मिळाले म्हणून अयोग्य रीतीने वागू नये; कारण उद्दामपणा हाच लक्ष्मीचा नाश करतो, जसे म्हातारपण उत्तम रूपाचा नाश करते.
5.34.13
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् ।
अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते ॥ ५.३४.१३ ॥
उत्तम भक्ष्याने झाकलेला लोखंडी गळ अन्नाभिलाषी मासा गिळतो; त्याचा परिणाम तो पाहत नाही.
5.34.14
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।
हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ ५.३४.१४ ॥
जे गिळता येईल, पचेल आणि परिणामी हितकारी असेल, तेच समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने प्रथम घ्यावे.
5.34.15
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः ।
स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति ॥ ५.३४.१५ ॥
जो झाडाची कच्ची फळे तोडतो, त्याला त्यातून रस मिळत नाही आणि त्याचे बीजही नष्ट होते.
5.34.16
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम् ।
फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः ॥ ५.३४.१६ ॥
परंतु जो योग्य काळी पिकलेले, परिपक्व फळ घेतो, त्याला फळातून रस मिळतो आणि बीजापासून पुन्हा फळही मिळते.
5.34.17
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः ।
तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया ॥ ५.३४.१७ ॥
जसा भुंगा फुलांचे रक्षण करत मध घेतो, तसेच माणसांकडून अहिंसेने धन घ्यावे.
5.34.18
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।
मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ॥ ५.३४.१८ ॥
एकेक फूल वेचावे, मूळ तोडू नये — बागेत माळ्याप्रमाणे, कोळसा बनवणाऱ्याप्रमाणे नव्हे.
5.34.19
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा ॥ ५.३४.१९ ॥
हे केल्याने मला काय होईल, आणि न केल्याने मला काय होईल? अशा प्रकारे कर्माचा विचार करून माणूस करो किंवा न करो.
5.34.20
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः ।
कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः ॥ ५.३४.२० ॥
काही कार्ये नेहमी आरंभू नयेत; ती आपोआप आल्यासारखी असतात. त्यांत मानवी प्रयत्नही निरर्थक ठरतो.
5.34.21
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम् ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२१ ॥
जो अनर्थात रमलेला आणि अर्थापासून विमुख असतो, त्याला स्त्रिया पती म्हणून इच्छित नाहीत, जसे त्या षंढाला पती म्हणून इच्छित नाहीत.
5.34.22
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ ५.३४.२२ ॥
ज्याचा प्रसाद निष्फळ आणि क्रोधही निरर्थक, त्याला स्त्रिया पती म्हणून इच्छित नाहीत, जसे षंढाला पती म्हणून इच्छित नाहीत.
5.34.23
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् ।
क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान् ॥ ५.३४.२३ ॥
ज्ञानी माणूस लहान मूळ पण मोठे फळ असलेली काही कार्ये लवकर सुरू करतो; अशी कार्ये तो लांबवत नाही.
5.34.24
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव ।
आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः ॥ ५.३४.२४ ॥
जो सर्व काही सरळ पाहतो, जणू डोळ्यांनी पीत आहे; मौन बसला असतानाही प्रजा त्याच्यावर अनुरक्त राहते.
5.34.25
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः ।
अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित् ॥ ५.३४.२५ ॥
चांगले फुललेले असूनही फलरहित असू शकते; फळांनी भरलेले असूनही चढण्यास कठीण असू शकते; कच्चे असूनही पिकल्यासारखे दिसू शकते, पण कधीही गळून पडू नये.
5.34.26
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५.३४.२६ ॥
डोळा, मन, वाणी आणि कर्म या चार प्रकारांनी जो लोकांना संतुष्ट करतो, त्याच्यावर लोकही संतुष्ट होतात.
5.34.27
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव ।
सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते ॥ ५.३४.२७ ॥
शिकाऱ्यापासून हरणे जशी घाबरतात, तसे ज्याला प्राणी घाबरतात, तो समुद्रापर्यंत पसरलेली पृथ्वी मिळवूनही नाश पावतो.
5.34.28
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा ।
वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः ॥ ५.३४.२८ ॥
पिता व पितामह यांच्याकडून मिळालेले राज्य मिळवूनही, जो आपल्या कर्मामुळे अनीतीत स्थित राहतो, तो ते गमावतो, जसा वारा ढगाजवळ जाऊन त्याला विखरून टाकतो.
5.34.29
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः ।
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी ॥ ५.३४.२९ ॥
धर्माचे आचरण करणाऱ्या राजाची, सुरुवातीपासून सज्जनांनी आचरलेल्या मार्गाने चालणारी, धनाने परिपूर्ण पृथ्वी वाढते; ती समृद्धी वाढवते.
5.34.30
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः ।
प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा। ॥ ५.३४.३० ॥
परंतु जो धर्माचा त्याग करून अधर्माचे आचरण करतो, त्याच्यासाठी पृथ्वी आकसते, जसे अग्नीत ठेवलेले चामडे आक्रसते.
5.34.31
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने ।
स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने । ॥ ५.३४.३१ ॥
परराष्ट्राचे मर्दन करण्यासाठी जो प्रयत्न केला जातो, तोच प्रयत्न स्वराष्ट्राच्या पालनासाठीही केला पाहिजे.
5.34.32
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत् ।
धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते ॥ ५.३४.३२ ॥
धर्माने राज्य मिळवावे आणि धर्मानेच त्याचे पालन करावे. धर्ममूलक संपत्ती मिळवणारा ती सोडत नाही आणि क्षीणही होत नाही.
5.34.33
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः ।
सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ ५.३४.३३ ॥
वेड्याच्या बडबडीतूनही आणि लहान मुलाच्या बोलण्यातूनही सर्वत्रून सार घ्यावे, जसे दगडांतून सोने घेतात.
5.34.34
सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः ।
सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा ॥ ५.३४.३४ ॥
महात्म्यांची सुभाषिते आणि सत्कर्मे इकडून-तिकडून गोळा करीत धीराने शिलाहारी (कण वेचणाऱ्या) माणसाप्रमाणे राहावे.
5.34.35
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ५.३४.३५ ॥
गायी गंधाने पाहतात, ब्राह्मण वेदांनी पाहतात, राजे हेरांनी (गुप्तहेरांनी) पाहतात, इतर लोक डोळ्यांनी पाहतात.
5.34.36
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि ॥ ५.३४.३६ ॥
जी गाय दुर्दुहा (कठीण दुधाळ) असते, ती फार क्लेश भोगते; पण हे राजा, जी सुदुघा (सहज दुधाळ) असते तिला लोक पीडा देत नाहीत.
5.34.37
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः ॥ ५.३४.३७ ॥
जे लाकूड न तापवता स्वतः वाकते, त्याला तापवणे योग्य नाही; आणि जे लाकूड स्वतःच वाकलेले आहे, ते शहाण्याने आणखी वाकवू नये.
5.34.38
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ ५.३४.३८ ॥
या उपमेने धीराने बलवानापुढे नमावे; जो बलवानाला नमतो, तो इंद्रालाच नमतो.
5.34.39
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः ।
पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः ॥ ५.३४.३९ ॥
पशूंचा नाथ पर्जन्य; राजांचे बांधव मंत्री; स्त्रियांचे बांधव पती; ब्राह्मणांचे बांधव वेद.
5.34.40
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ५.३४.४० ॥
सत्याने धर्माचे रक्षण होते, योगाने विद्येचे रक्षण होते, शुचितेने रूपाचे रक्षण होते, आचरणाने कुलाचे रक्षण होते.
5.34.41
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात् ।
अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः ॥ ५.३४.४१ ॥
आदराने धान्याचे रक्षण होते; अनुक्रमाने घोड्यांचे रक्षण करावे; वारंवार पाहण्याने गाईंचे, आणि मलिन वस्त्रांपासून दूर ठेवून स्त्रियांचे रक्षण करावे.
5.34.42
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः ।
अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते ॥ ५.३४.४२ ॥
आचरणहीन माणसासाठी कुल हे प्रमाण नाही, असे माझे मत आहे; नीच कुलांत जन्मलेल्यांतही आचरणच श्रेष्ठत्व देते.
5.34.43
य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये ।
सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ ५.३४.४३ ॥
दुसऱ्यांचे धन, रूप, पराक्रम, कुलपरंपरा, सुख, सौभाग्य आणि सत्कार यांचा जो द्वेष करतो, त्याचा रोग अंतहीन असतो.
5.34.44
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत् ॥ ५.३४.४४ ॥
अयोग्य कृत्य करण्यास, कर्तव्ये सोडण्यास, अकाली आणि गुप्त मसलत फोडण्यास जो भितो, त्याने मद निर्माण करणारे काहीही पिऊ नये.
5.34.45
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः ।
मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः ॥ ५.३४.४५ ॥
विद्येचा मद, धनाचा मद आणि तिसरा कुलाभिमान हा मद — हे मद गर्विष्ठांचे; हेच सज्जनांचे संयम.
5.34.46
असन्तोऽभ्यर्थिताः सद्भिः क्वचित्कार्ये कदाचन ।
मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम् ॥ ५.३४.४६ ॥
असज्जन लोक, कधी एखाद्या कामासाठी सज्जनांनी आग्रहाने बोलावले, तर स्वतःला सज्जन समजतात — प्रसिद्ध असले तरी ते असज्जनच असतात.
5.34.47
गतिरात्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः ।
असतां च गतिः सन्तो न त्वसन्तः सतां गतिः ॥ ५.३४.४७ ॥
आत्मसंयमी लोकांचा आधार सज्जनच; सज्जनांचा आधारही सज्जनच. असज्जनांचा आधारही सज्जनच; पण सज्जनांचा आधार असज्जन नसतात.
5.34.48
जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता ।
अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम् ॥ ५.३४.४८ ॥
वस्त्रवानाने सभा जिंकली; मिष्टान्नाची आशा करणाऱ्याने — गोधनवानाने जिंकले; वाहनवानाने मार्ग जिंकला; शीलवानाने सर्व जिंकले.
5.34.49
शीलं प्रधानं पुरुषे तद्यस्येह प्रणश्यति ।
न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभिः ॥ ५.३४.४९ ॥
पुरुषात शीलच प्रधान आहे; ज्याचे ते येथे नष्ट होते, त्याला जीवनाने, धनाने किंवा बंधूंनीही काही प्रयोजन उरत नाही.
5.34.50
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम् ।
तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ ॥ ५.३४.५० ॥
श्रीमंतांचे भोजन मांसप्रधान असते, मध्यमवर्गाचे गोरसप्रधान, आणि दरिद्रांचे तेलप्रधान, हे भरतश्रेष्ठा.
5.34.51
संपन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा ।
श्रुत्स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा ॥ ५.३४.५१ ॥
दरिद्री माणसे नेहमी उत्तम अन्नच खातात; ती चव श्रीमंतांमध्ये फार दुर्मिळ असते.
5.34.52
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते ॥ ५.३४.५२ ॥
जगात सामान्यतः श्रीमंतांना खाण्याची शक्ती नसते; हे राजा, दरिद्रांची तर लाकडेदेखील पचतात.
5.34.53
अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद्भयम् ।
उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात्परं भयम् ॥ ५.३४.५३ ॥
कनिष्ठांना उपजीविकेच्या अभावाचे भय असते, मध्यमांना मरणाचे भय असते; पण उत्तम माणसांना अपमानाहून अधिक मोठे भय असते.
5.34.54
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि नो पतित्वाऽवबुध्यते ॥ ५.३४.५४ ॥
ऐश्वर्यमद सर्वात पापी आहे, मद्यपानाचा मद इत्यादी इतर मदही तसेच; ऐश्वर्यमदाने उन्मत्त झालेला माणूस पडल्यावरच भानावर येतो.
5.34.55
इन्द्रियौरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहैः ।
तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव ॥ ५.३४.५५ ॥
इंद्रियविषयांमध्ये रमणाऱ्या, अनिग्रहित इंद्रियांमुळे हे जग ग्रहांनी नक्षत्रे पीडित व्हावीत तसे पीडित होते.
5.34.56
यो जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा ।
आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ ५.३४.५६ ॥
स्वाभाविक आणि स्वतःकडे ओढणाऱ्या पंचवर्गाने जिंकला गेलेल्याची संकटे शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढतात.
5.34.57
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वा जितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ ५.३४.५७ ॥
स्वतःला न जिंकता जो अमात्यांना किंवा शत्रूंना जिंकू इच्छितो, अथवा ज्याचे अमात्य जिंकले गेले आहेत, तो असहाय होऊन नष्ट होतो.
5.34.58
आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ ५.३४.५८ ॥
प्रथम स्वतःला शत्रूच्या रूपात योजावे; मग अमात्य आणि शत्रू जिंकण्याची इच्छा व्यर्थ जात नाही.
5.34.59
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते ॥ ५.३४.५९ ॥
ज्याच्या इंद्रियांवर ताबा आहे, अमात्य जिंकलेले आहेत, जो अपराध्यांवर दंड धारण करतो, जो विचारपूर्वक कार्य करतो आणि जो धीर आहे, त्याच्याकडेच श्री पूर्णपणे राहते.
5.34.60
रथः शरीरं पुरुषस्य राज-
न्नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्यस्य चाश्वाः।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ५.३४.६० ॥
हे राजा! शरीर हाच मनुष्याचा रथ; आत्मा त्याचा सारथी; इंद्रिये त्याचे घोडे आहेत. त्यांच्याद्वारे सावध, कुशल, चांगल्या प्रकारे माणलेल्या उत्तम घोड्यांसह धीर मनुष्य रथीप्रमाणे सुखाने चालतो.
5.34.61
एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ताः सरथं सारथिं हयम् ॥ ५.३४.६१ ॥
हे अनिग्रंत्रित इंद्रिये अनियंत्रित घोड्यांप्रमाणे रथ, सारथी आणि घोड्यासह नाश करण्यास समर्थ आहेत.
5.34.62
अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थतः ।
इन्द्रियैरजितैर्बालः सुदुःखं मन्यते सुखम् ॥ ५.३४.६२ ॥
अजिंक्य इंद्रियांमुळे, अनर्थाला अर्थ आणि अर्थाला अनर्थ पाहणारा मूर्ख अत्यंत दुःखाला सुख मानतो.
5.34.63
धर्मार्थौ यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः ।
श्रीप्राणधनदारेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ५.३४.६३ ॥
धर्म आणि अर्थ सोडून जो इंद्रियांच्या वशाने चालतो, तो लवकरच श्री, प्राण, धन आणि पत्नी यांपासून वंचित होतो.
5.34.64
अर्थानामीश्वरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः ।
इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वार्याद्भूश्यते हि सः ॥ ५.३४.६४ ॥
जो अर्थांचा स्वामी आहे पण इंद्रियांचा स्वामी नाही, तो इंद्रियांवर नियंत्रण नसल्यामुळे आपल्या ऐश्वर्यातून खाली पडतो.
5.34.65
आत्मनात्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतैः ।
आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५.३४.६५ ॥
मन, बुद्धी आणि इंद्रियांना संयमित करून स्वतःद्वारेच स्वतःचा शोध घ्यावा; आत्माच आत्म्याचा मित्र आहे आणि आत्माच आत्म्याचा शत्रू आहे.
5.34.66
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः ।
स एव नियतो बन्धुः स एव नियतो रिपुः ॥ ५.३४.६६ ॥
ज्याने स्वतःद्वारेच स्वतःचा आत्मा जिंकला आहे, त्याचा आत्माच त्याचा मित्र आहे; तोच संयमित मित्र आणि तोच असंयमित शत्रू आहे.
5.34.67
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झपावपिहितावुरू ।
कामश्च राजन्क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पतः ॥ ५.३४.६७ ॥
हे राजा, लहानशा जाळ्यात अडकलेल्या दोन माशांप्रमाणे काम आणि क्रोध प्रज्ञा लुटतात.
5.34.68
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान्योऽधिगच्छति ।
स वै संभृतसंभारः सततं सुखमेधते ॥ ५.३४.६८ ॥
येथे धर्म आणि अर्थ नीट विचारून जो साधने मिळवतो, तो साधनसंपन्न होऊन सदैव सुखात वाढतो.
5.34.69
यः पञ्चाभ्यन्तराञ्शत्रूनविजित्य मनोमयान् ।
जिगीषति रिपूनन्यान्रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ ५.३४.६९ ॥
मनातून उत्पन्न होणाऱ्या पाच अंतर्गत शत्रूंना जिंकल्याशिवाय जो इतर शत्रूंना जिंकू इच्छितो, त्याला शत्रूच पराभूत करतात.
5.34.70
दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमानाः स्वकर्मभिः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वाद्राजानो राज्यविभ्रमैः ॥ ५.३४.७० ॥
महात्मे राजेही स्वकर्मांनी बद्ध झालेले दिसतात; इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे ते राज्याच्या भ्रमांत अडकतात.
5.34.71
असंत्यागात्पापकृतामपापां-
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा-
त्तस्मात्पापैः सह सन्धिं न कुर्यात् ॥ ५.३४.७१ ॥
पापी लोकांचा त्याग न केल्याने निष्पापांनाही त्यांच्यासारखीच शिक्षा लागते; मिसळल्यामुळे कोरड्याबरोबर ओलेही जळते. म्हणून पाप्यांशी तह करू नये.
5.34.72
निजानुत्पततः शत्रून्पश्च पञ्चप्रयोजनान् ।
यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद्ग्रसते नरम् ॥ ५.३४.७२ ॥
स्वतःत उठणाऱ्या शत्रूंना आणि पंचवीस हेतूंना पाहूनही जो मोहाने त्यांना आवरत नाही, त्या माणसाला संकट ग्रासते.
5.34.73
अनसूयार्जवं शौचं सन्तोषः प्रियवादिता ।
दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम् ॥ ५.३४.७३ ॥
असूया नसणे, सरळपणा, शुचिता, संतोष, प्रिय बोलणे, दम, सत्य आणि सहजता दुरात्म्यांमध्ये नसते.
5.34.74
आत्मज्ञानमानायासस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
वाक्चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत ॥ ५.३४.७४ ॥
आत्मज्ञान, सहजता, तितिक्षा, धर्मातील नित्यता, संयमित वाणी आणि दान — हे भारता, हे नीच लोकांमध्ये नसते.
5.34.75
आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान् ।
वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥ ५.३४.७५ ॥
अज्ञानी लोक शिवीगाळी आणि निंदेने ज्ञान्यांना दुखावतात; बोलणारा पाप ओढवून घेतो; क्षमा करणारा मुक्त होतो.
5.34.76
हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम् ।
शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम् ॥ ५.३४.७६ ॥
दुष्टांचे बल हिंसा, राजांचे बल दंडविधान, स्त्रियांचे बल सेवा आणि गुणवानांचे बल क्षमा.
5.34.77
वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मतः ।
अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम् ॥ ५.३४.७७ ॥
हे राजा, वाणीचा संयम अत्यंत कठीण मानला जातो; अर्थपूर्ण आणि विविध गोष्टी फार बोलणे शक्य नसते.
5.34.78
अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता ।
सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते ॥ ५.३४.७८ ॥
चांगले बोललेले शब्द विविध कल्याण आणतात; हे राजा, तेच शब्द वाईट रीतीने बोलले गेले तर अनर्थाला कारण ठरतात.
5.34.79
रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम् ॥ ५.३४.७९ ॥
बाणांनी विंधलेले आणि कुऱ्हाडीने तोडलेले वन पुन्हा फुलते; पण वाणीने उच्चारलेले घृणास्पद दुर्वचन केलेली वाणीची जखम कधीच भरत नाही.
5.34.80
कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्छशल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः ॥ ५.३४.८० ॥
बाण आणि लोखंडी टोके शरीरातून काढता येतात; पण हृदयात रुतलेला वाणीचा काटा काढता येत नाही.
5.34.81
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेभ्यः ॥ ५.३४.८१ ॥
वाणीरूपी बाण मुखातून सुटतात; त्यांनी घायाळ झालेला माणूस रात्रंदिवस शोक करतो. ते दुसऱ्याच्या मर्मस्थानी जाऊन पडतात; शहाणा माणूस ते दुसऱ्यांवर सोडत नाही.
5.34.82
यस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम् ।
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति ॥ ५.३४.८२ ॥
देव ज्या माणसाला पराभव देऊ इच्छितात, त्याची बुद्धी ते हरण करतात; तेव्हा तो हीन गोष्टीच पाहतो.
5.34.83
बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति ॥ ५.३४.८३ ॥
बुद्धी कलुषित झाली आणि विनाश जवळ आला की नीतीसारखा दिसणारा अनय हृदयातून दूर होत नाही.
5.34.84
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे ॥ ५.३४.८४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! तुझी ही बुद्धी पुत्रांच्या मोहाने वेढली गेली आहे; पांडवांशी विरोधामुळे तू त्यांना ओळखत नाहीस.
5.34.85
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् ।
शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥ ५.३४.८५ ॥
त्रिलोकाचाही राजा होण्यास योग्य लक्षणांनी युक्त असा जो असेल — हे धृतराष्ट्रा, तो युधिष्ठिर तुझा शिष्य होवो आणि तोच शासक होवो.
5.34.86
अतीव सर्वान्पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृतः ।
तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मर्थतत्त्ववित् ॥ ५.३४.८६ ॥
तो युधिष्ठिर तुझ्या सर्व पुत्रांपेक्षा अत्यंत भाग्याने गौरवलेला आहे; तेज व प्रज्ञा यांनी युक्त, धर्म व अर्थाचे तत्त्व जाणणारा.
5.34.87
अनुक्रोशादानृशंस्याद्योऽसौ धर्मभृतां वरः ।
गौरवात्तव राजेन्द्र बहून्क्लेशांस्तितिक्षति ॥ ५.३४.८७ ॥
करुणा व सौम्यतेमुळे धर्मधारकांत श्रेष्ठ असा तो, हे राजेंद्रा, तुझ्या आदरामुळे अनेक क्लेश सहन करतो.